А. Н. БАСАЎ
    І. М. КУРКОЎ

    ФЛАГІ
    БЕЛАРУСІ
    ЎЧОРА I СЁННЯ

    МІНСК
    'ПОЛЫМЯ"
    1994

    ББК 67.99(4 Бен)0
    Б 27
    УДК

    342.228(476)

    П е р а к л а д

    на

    беларускую

    Р э ц э н з е н т
    начальнік

    Басаў
    Б27

    A.

    1994.—

    дзяржаўнай

    Камітэта

    па

    I. M.

    Беларусі

    ўчора

    34

    с:

    В.

    аддзела

    Н.г К у р к о ў

    Флагі

    архівах

    і

    мову
    Л.
    і
    і

    А.

    Н.

    НАЙДОВІЧА

    НАСЕВІЧ,
    геральдычнай

    службы

    справаводству

    сёння/Пер.

    A.

    Н.

    Найдовіч.—

    Мн.:

    Полымя,

    іл.

    ISBN 5 - 3 4 5 - 0 0 7 3 0 - 6 .
    У к н і з е ў папупярнай ф о р м е р а с к а з в а е ц ц а аб асновах вексілалогіі — навукі аб флагах,
    аб гісторыі з'яўлення флагаў у розных краінах. А л е асноўная ўвага ўдзелена ў з н і к н е н н ю
    флагаў на нашай Б а ц ь к а ў ш ч ы н е — ад сімвалаў полацкага князя Ізяслава, штандартаў вялікіх
    к н я з ё ў літоўскіх да адраджэння бела-чырвона-белага палотнішча ў якасці дзяржаўнага сімвала
    Рэспублікі Беларусь.
    3420228000—038
    М 306(03)—94
    ISBN

    5-345-00730-6

    ББК 67.99(4 Бен)0

    1—94
    ©

    А. Н. Басаў, I. М. К у р к о ў , 1994

    ©

    А ф а р м п е н н е . А. Н. Басаў ( м а л ю н к і фпагаў), В. А. Ф а н д у п е ў ( в о к л а д к а ) , 1994

    ©

    Пераклад А.

    Н. Найдовіч,

    1994

    ДА ЧЫТАЧА
    Гэта к н і г а аб ф л а г а х . Ні ў б ы ў ш ы м СССР, ні т ы м б б л ь ш у Б е л а р у с і гэта т э м а п р а к т ы ч н а
    н е асвятлялася, у той час я к з а р у б я ж о м в ы д а д з е н ы э н ц ы к л а п е д ы і ф л а г а ў . А д с у т н а с ц ь
    л і т а р а т у р ы п а д а д з е н а й т э м е п р ы в я л о д а таго, што ў д ы с к у с і і а б ф л а г а х , я к а я п р а х о д з і л а
    н я д а ў н а ў р э с п у б л і ц ы , б ы л а п р а я ў л е н а н е к а м п е т э н т н а с ц ь а б р э ч ы с п р э ч к і . Так, г і с т о р ы я
    ф л а г а ў б ы л а з в я з а н а з г е р а л ь д ы к а й , што з ' я ў л я е ц ц а п а м ы л к о в ы м . Н а в у к а аб флагах —
    в е к с і л а л о г і я , х а ц я і м а е а г у л ь н ы я к а р а н і з г е р а л ь д ы к а й , д а ў н о ж ы в ё па сваіх з а к о н а х . У
    с п р э ч ц ы г і с т о р ы я д з я р ж а ў н ы х ф л а г а ў з в я з в а л а с я з р ы ц а р с к і м і с ц я г а м і і с і м в а л а м і , у той
    час я к ф л а г і , у а д р о з н е н н е а д с ц я г о ў , а б а в я з а н ы с в а і м з ' я ў л е н н е м н е р ы ц а р с т в у , а
    мараплаванню.
    Мэта к н і г і п а з н а ё м і ц ь б е л а р у с к і х чытачоў з асновамі в е к с і л а л о г і і , з гісторыяй у з н і к н е н н я
    флагаў, з ф л а г а м і нашай д з я р ж а в ы .

    Гл а в а 1
    3 ГІСТОРЫІ ФЛАГАЎ
    ШТО

    ТАКОЕ

    ФЛАГ

    Нашаму
    чытачу,
    які
    выхаваны
    на
    сучасных
    дэтэктывах, д о б р а в я д о м ы выраз, які в ы к а р ы стоўваецца ў к р ы м і н а л ь н ы м а с я р о д д з і , "стаяць на
    ш у х е р ы " . А л е м а л а хто в е д а е , ш т о ш у х е р а м с а
    старажытных часоў называецца сцяг м а н г о л ь с к і х
    рэлігійных
    лідэраў — багдагегенаў.
    Яшчэ
    зусім
    нядаўна
    шухер з'яўляўся
    штандартам
    Манголіі.
    Т а м у д а д з е н ы в ы р а з у п р а м ы м с э н с е гэтага с л о в а
    азначае " в а р т а в а ц ь с ц я г " .
    А што а з н а ч а ю ц ь к о л е р ы ф р а н ц у з с к а г а " т р ы к а лора"? I адкуль узяўся на д з я р ж а ў н ы м флагу
    В я л і к а б р ы т а н і і такі с т р о г і , с к л а д а н ы і п р ы г о ж ы
    ў з о р ? На гэтыя і і н ш ы я п ы т а н н і чытач з н о й д з е а д к а з
    у
    спецыяльнай
    гістарычнай
    дысцыпліне —
    вексілалогіі. Тэрмін вексілалогія ўзнік ад лацінскага
    слова " в е к с і л у м " — в е р т ы к а л ь н ы шост з к а в а л к а м
    т к а н і н ы , якая б ы л а п а д в е ш а н а д а г а р ы з а н т а л ь н а й
    перакладзіны ў выглядзе і дагэтуль п р ы м я н я е м а й
    ( у а с н о ў н ы м п р ы б о г а с л у ж э н н і ) х а р у г в ы ( м а л . 1).
    Ен б ы ў у в е д з е н ы ў 105 г. да н. э. к о н с у л а м
    М а р а е м для рымскіх кагорт. Археолагам пашанцавала з н а й с ц і
    в е к с і л у м у пахаванні
    рымскага
    в о е н а ч а л ь н і к а — на я г о а д н а к а л я р о в ы м п а л о т н і ш ч ы
    быў змешчаны лік багіні.
    А л е і да в е к с і л у м а выкарыстоўвалася нешта
    накшталт с ц я г а . Гэта б ы л і ш а с т ы з у м а ц а в а н ы м і на
    іх с і м в а л а м і — з о р к а м і , д р а к о н а м і , с т у ж к а м і і г. д.
    Так,
    сцяг
    рымскіх
    легіёнаў — сігна — нагадваў
    шост, н а в я р ш ы н е я к о г а б ы ў у м а ц а в а н ы а д н а г а л о в ы
    з а п у ш ч а н ы м і к р ы л а м і " р ы м с к і " арол або іншы
    с і м в а л ( м а л . 2). Н і ж э й на шасце былі п а д в е ш а н ы
    к р у г л ы я бляхі ( м е д а л і ) з р э л ь е ф а м — ф а л е р ы , якія
    даваліся легіёну за а д з н а к у ў баі. П а д о б н ы я сцягі
    выкарыстоўваліся яшчэ з у с і м нядаўна. Да іх м о ж н а
    аднесці ў п р ы г о ж а н ы я к о н с к і м і хвастамі б у н ч у к і
    ( м а л . 3), я к і я ў XVIII с т а г о д д з і р а с і й с к і я п а л к а в о д цы ў дастатку д а с т а ў л я л і ў я к а с ц і т р а ф е я ў у
    і м п е р с к у ю сталіцу — С а н к т - П е ц я р б у р г . Іх м о ж н а
    сустрэць і сёння над урачыста м а р ш ы р у ю ч ы м і
    ваеннымі аркестрамі.

    Мал.

    1.

    Вексілум

    Мал. 2.
    Сігна — сцяг
    рымскага
    легіёна

    караблях.
    Адна з хронік паведамляе,
    што на
    флагах г а н д л ё в ы х к а р а б л ё ў готаў м а л я в а л а с я я г н ё ,
    ваенных — д р а к о н . На суднах вікінгаў " ф л а г і " былі
    выкаваны
    з бронзы
    і
    ўяўлялі
    сабой
    ажурны
    м а л ю н а к , у які ўпляталіся в і д а р ы с ы свяшчэннага
    гругана бога А д з і н а , д р а к о н а або іншай м і ф і ч н а й
    істоты. А д н а к с а п р а ў д ы ш ы р о к а е р а з в і ц ц ё с ц я г а ў
    і ф л а г а ў п а ч а л о с я з у з н і к н е н н е м р ы ц а р с т в а , пасля
    з'яўлення п е р ш ы х законаў г е р а л ь д ы к і , якая аказала
    значны ўплыў на малюнак флагаў. Таму раней ч ы м

    С т а р а ж ы т н ы я к р ы н і ц ы п а в е д а м л я ю ц ь , што ф л а г і
    існавалі я ш ч э ў с т а р а ж ы т н ы х І н д ы і і К і т а і . У п е р ш ы я
    с т а г о д д з і н а ш а й э р ы ф л а г і пачалі п р ы м я н я ц ь н а
    3

    ГВІДОН, а трохвугольнікі называюцца К А С І Ц А М І .
    Флаг
    звычайна
    мацуецца
    да
    ФАЛУ
    сваёй
    ШКАТОРЫНАЙ
    (бок
    палотнішча,
    узмоцнены
    больш
    моцным
    матэрыялам)
    або
    прыбіваецца
    да ДРЭЎКА. Ен м о ж а вывешвацца як гарызантальна,
    так
    і
    вертыкальна,
    што
    з в ы ч а й н а агав о р в а е ц ц а ў з а к а н а д а ў ч ы х актах аб ф л а г у .
    Як
    правіла, флаг м а е аднолькавы відарыс з абодвух
    бакоў палотнішча.
    Па свайму назначэнню флагі
    могуць быць д з я р ж а ў н ы м і — афіцыяльны сімвал
    д з я р ж а в ы , і н а ц ы я н а л ь н ы м і — с і м в а л н а ц ы і . Часта
    яны
    адрозніваюцца
    толькі
    дэталямі.
    Так,
    нацыянальны
    флаг
    Аўстрыі
    адрозніваецца
    ад
    дзяржаўнага толькі адсутнасцю герба рэспублікі.
    Побач
    з
    дзяржаўным
    флагам
    асноўнымі
    сімваламі
    краіны
    з'яўляюцца
    таксама
    флагі
    гандлёвага
    і
    ваенна-марскога
    флатоў.
    Флагі
    ваенна-марскога флоту ў сваю чаргу дзеляцца
    на
    кармавыя,
    якія
    выконваюць
    па
    сутнасці
    ф у н к ц ы і сцяга карабля, і флагі, якія вывешваюцца
    на
    насавым
    флагштоку
    (гюйсштоку) —
    ГЮЙСЫ.
    Гюйсы
    ўпершыню
    сталі
    прымяняць
    у
    канцы
    XVI
    стагоддзя
    галандскія
    гёзы
    (гёз
    па-галандскі
    жабрак,
    у
    рускай
    транскрыпцыі
    "гюйс").
    Першы
    гюйс
    быў
    быццам
    сшыты
    з
    асобных
    абрэзкаў
    (мал.
    5).
    3
    XIX
    стагоддзя
    гэты
    флаг
    падымаецца
    на
    караблях
    толькі
    ў
    час іх стаянкі ў п о р т а х . Гюйс ч а с а м з ' я ў л я е ц ц а
    флагам,
    які
    адрознівае
    розныя
    часткі
    флота.
    Такое
    назначэнне
    ён
    выконваў
    у
    1940—1944
    гадах
    на
    караблях
    ВМС
    "Свабоднай
    францыі"
    (мал.
    6).
    Уважлівыя
    чытачы
    пэўна
    заўважылі
    сходнасць
    крыжоў
    на
    гюйсе
    ВМС
    "Свабоднай
    Ф р а н ц ы і " і шчыце конніка Дзяржаўнага герба
    Р э с п у б л і к і Б е л а р у с ь . С п р а в а ў т ы м , што стваральнікі
    нашага
    герба
    выкарысталі
    відарыс
    "пагоні",
    змешчаны
    на
    надмагільным
    помніку
    польскага караля Ягайлы, д з е на ш ч ы ц е конніка
    н а м а л я в а н ы н е к р ы ж Вітаўта, с у ч а с н і к а Ягайлы,

    працягваць свой расказ аб флагах, для аблягчэння
    р а з у м е н н я тэксту ч ы т а ч а м і п а з н а ё м і м іх з а с н о ў н а й
    тэрміналогіяй, якая прынята ў в е к с і л а л о г і і , і т ы м ,
    я к і я с і м в а л ы в е к с і л о л а г і ў к л ю ч а ю ц ь у с ф е р у сваіх
    навуковых інтарэсаў.
    Т а к і м ч ы н а м , л ю б ы флаг м а е з у с і м п э ў н у ю (як
    і г е р б ) к а н а н і ч н у ю п а б у д о в у , якая выпрацавалася
    на працягу многіх стагоддзяў.
    Палотнішча л ю б о г а флага павінна м е ц ь п р о сты,
    добра
    чытаемы
    малюнак.
    Сімвалічна
    яно
    дзеліцца
    на
    чатыры
    часткі:
    першая
    і
    другая
    р а з м е ш ч а н ы ўверсе, трэцяя і чацвёртая — унізе
    ( м а л . 4). П р ы ч ы м п е р ш а я і т р э ц я я з н а х о д з я ц ц а
    ля
    дрэўка.
    Самая
    ганаровая
    чвэрць — першая.
    Калі
    ў
    гэтай
    чвэрці
    змешчан
    малюнак,
    які
    адрозніваецца
    ад
    малюнка
    флага
    (гэта
    можа
    б ы ц ь і п р о с т а д р у г і к о л е р ) , т о яна н о с і ц ь н а з в у
    КРЫЖ
    або
    радзей — КАНТОН.
    У
    працах
    аб
    флагах, я к і я в ы д а д з е н ы н а р у с к а й м о в е , з а ў с ё д ы
    п р ы м я н я е ц ц а п е р ш ы т э р м і н , але так я к с л о в а
    " к р ы ж " у беларускай мове мае
    іншае, з у с і м
    пэўнае значэнне, то м ы , каб пазбегнуць блытаніны,
    будзем
    карыстацца
    другім
    тэрмінам.
    Кантон
    не
    абавязкова
    павінен
    займаць
    роўна
    чвэрць палотнішча — ён м о ж а б ы ц ь б о л ь ш ы або
    м е н ш ы чвэрці, м о ж а б ы ц ь п р а м а в у г о л ь н ы м або
    к в а д р а т н ы м , але з а ў с ё д ы р а з м е ш ч а н ы ў в е р х н і м
    л е в ы м в у г л е ф л а г а (па п р ы н я т а м у ў в е к с і л а л о г і і
    п р а в і л у ф л а г з а ў с ё д ы р о б і ц ц а так, к а б д р э ў к а я
    частка з н а х о д з і л а с я з л е в а ) . З в ы ч а й н а ў п е р ш а й
    ч в э р ц і ф л а г а (але часта і ў ц э н т р ы ) р а з м я ш ч а ю ц ь р о з н ы я с і м в а л ы . Так, н а в я д о м ы м у с і м
    нам
    флагу
    СССР у
    гэтым
    месцы
    знаходзіліся
    залатыя
    серп
    і
    молат
    і
    чырвоная
    зорка —
    сімвалы
    Саветаў
    рабочых
    (молат),
    сялянскіх
    (серп)
    і
    чырвонаармейскіх
    ("марсава"
    зорка)
    дэпутатаў. Размяшчэнне на флагу д ы к т у е ц ц а не
    законамі геральдыкі, а мэтазгоднасцю, сімволікай
    і э с т э т ы к а й . П а л о т н і ш ч а з в ы р а з а м н о с і ц ь назву
    4

    Мал.

    Мал.

    6.

    5.

    Гюйс

    ВМФ

    СЦЯГ ( м а л . 7) — гэта с т а р а ж ы т н е й ш ы с і м в а л , я к і
    а с а б л і в а б у р н а р а з в і в а ў с я ў р а м а н т ы ч н ы я часы
    рыцарства. Сцяг, у а д р о з н е н н е ад флага, не м а е
    такога ш ы р о к а г а назначэння, з а ў с ё д ы вырабляецца
    ў а д н ы м э к з е м п л я р ы , багата ў п р ы г о ж в а е ц ц а , м а е
    складаны малюнак. Ш'ецца з дарагой матэрыі.
    Відарысы
    на
    ім
    вышываюцца
    або
    малююцца
    фарбамі і з'яўляюцца сімвалам дзяржаўнага органа, в о і н с к а й ч а с ц і , п р ы в а т н а й а с о б ы . Н а с ц я г у
    ў м а ц о ў в а ю ц ц а ў з н а г а р о д ы і ў г э т ы м в ы п а д к у да
    яго наверша п р ы в я з в а ю ц ц а о р д э н с к і я ленты. Сцяг
    п а р а ў н а ў ч а н я д а ў н а стаў р э л і к в і я й — у р у с к а й а р м і і
    т а к і м я г о з р а б і ў у 1796 г о д з е і м п е р а т а р П а в е л I.
    Д а гэтага ё н б ы ў т о л ь к і часткай р э ч а в а г а з а б е с п я чэння і з'яўляўся з н а к а м , які абазначаў м е с ц а з н а х о д ж а н н е д ы в і з і і , палка або батальёна на полі б о я .
    Ш Т А Н Д А Р Т з'яўляецца разнавіднасцю сцяга і мае
    два прызначэнні: п е р ш а е — флаг або сцяг главы
    д з я р ж а в ы , д р у г о е — невялікі сцяг кавалерыйскай
    часці. Штандарт главы д з я р ж а в ы раней дзяліўся
    на д в а р ц о в ы і м а р с к і , сёння р о з н і ц ы ў м а л ю н к у
    звычайна
    няма.
    ПАНІР — д з я р ж а ў н ы
    сцяг,
    які
    з ' я ў л я ў с я ў Расіі а д н о й з ц а р с к і х р э г а л і й і в ы н о с і ў с я
    п р ы каранацыі або пахаванні с а м а д з е р ж ц а .

    Нідзрландаў

    Гюйс "Свабодная Францыя" 1940— 7 944
    ганаровы гюйс ВМФ
    Францыі

    гады —

    а "патрыяршы" к р ы ж з ушыранымі канцамі —
    родавая э м б л е м а генерала Д э Голя.
    Гюйс з ' я ў л я е ц ц а т а к с а м а ф л а г а м м а р с к і х к р э пасцей. А с о б ы , якія з а й м а ю ц ь к а м а н д н ы я пасады
    ў В М С , м а ю ц ь свае с п е ц ы я л ь н ы е ф л а г і . А к р а м я
    ў п а м я н у т ы х , і с н у ю ц ь ф л а г і а р м і і , ВПС, г р а м а д з я н скай авіяцыі, с л у ж б о в ы х асоб і с у д н а ў розных
    д з я р ж а ў н ы х с л у ж б а ў ( м ы т н а й , пачтовай і і н ш . ) ,
    флагі
    рэгіёнаў
    краіны
    (аўтаномных
    рэспублік,
    штатаў, р а ё н а ў і г. д . ) , г а р а д о ў , с п а р т ы ў н ы х і і н ш ы х
    таварыстваў,
    партый,
    рухаў,
    суднаходных
    і
    а в і я ц ы й н ы х к а м п а н і й , с і г н а л ь н ы я і г. д. Павага да
    флага — м і ж н а р о д н а я
    норма.
    У
    час
    сустрэчы
    высокапастаўленага
    госця
    флаг
    яго
    краіны
    развіваецца побач з флагам гаспадара. У гонар
    флага п р а в о д з і ц ц а а р т ы л е р ы й с к і салют. Публічная
    ж знявага яго ў м н о г і х краінах к а р а е ц ц а . Наогул
    флаг — сімвал
    надзвычай
    разнастайны
    і
    інфарматыўны.
    А д н а к вексілалогія не замыкаецца на вывучэнні
    флагаў. П р а д м е т а м яе інтарэсаў з ' я ў л я ю ц ц а сцягі,
    харугвы,
    вымпелы,
    флюгеры,
    значкі,
    занавесі,
    транспаранты, а р ы ф л а м ы .

    Мал.

    7.

    Сцяг

    нямецкага

    студэнцкага Саюза "Буршэншафт"
    1816 года:
    1 — навершша; 2 — кутас; 3 — дрзўка; 4 — махра

    Х А Р У Г В А ( м а л . 8) — гэта с ц я г , п а л о т н і ш ч а я к о г а
    ўмацоўваецца на папярэчнай рэйцы, прымацаванай
    да д р э ў к а ш н у р а м і ,
    і звісае вертыкальна. Як
    правіла, м а е касіцы. Сёння скарыстоўваецца ў
    асноўным у царкоўных абрадах. У р э ш ц е першапач а т к о в а яна б ы л а п е р а м о ж н ы м з н а к а м а б о т р а ф е е м ц а р к в ы , які азначае п е р а м о г у над светам.
    Прывычная ф о р м а харугвы з'явілася на захадзе
    Е ў р о п ы ў VI с т а г о д д з і , а на яе ў с х о д з е — у IX
    с т а г о д д з і . У п а з н е й ш ы час х а р у г в ы п р ы м я н я л і
    б о л ь ш ш ы р о к а : яна б ы л а р а с п а ў с ю д ж а н а ў с я р э д невяковых
    гарадах,
    часам
    сустракалася
    сярод
    ваенных сімвалаў,
    шырока
    прымянялася
    ў час
    р э в а л ю ц ы й н ы х п а д з е й 1 9 1 7 — 1 9 1 8 г а д о ў у Расіі. У
    летапісах часта х а р у г в а м і
    п а м ы л к о в а называліся
    сцягі.

    застаецца
    на
    караблях
    як
    традыцыя.
    Вымпел
    заўсёды падымаецца на мачце судна. Мае прамое,
    часцей
    канічнае
    палотнішча,
    часам
    з
    дзвюма
    касіцамі. Вымпел м о ж а мацавацца на фале, як
    флаг, або на р э й ц ы , як харугва. Існуюць с п е ц ы яльныя в ы м п е л ы для к а м а н д н ы х асоб — БРЭЙДВЫМПЕЛЫ. Брэйд-вымпел адрозніваецца ад в ы м пела
    больш
    кароткім
    і
    больш
    шырокім
    пал о т н і ш ч а м . А к р а м я таго, р а н е й існаваў с п е ц ы я л ь н ы
    г а л е р н ы в ы м п е л КАРНЕТ, які часам проста н а д з я ваўся н а в я р ш ы н ю м а ч т ы г а л е р ы .
    Ф Л Ю Г Е Р ( м а л . 10) — ф л а ж о к , я к і ў м а ц о ў в а ў с я
    на канцы пікі кавалерыста. С л у ж ы ў для абазнач э н н я п р ы н а л е ж н а с ц і а с а б о в а г а састава д а д а д з е нага п а д р а з д з я л е н н я . Т а к у ю ф у н к ц ы ю в ы к о н в а ў і
    белы трохвугольны вымпел з п р а м ы м чырвоным
    к р ы ж а м — сімвалам
    Св.
    Георга,
    заступніка
    е ў р а п е й с к і х р ы ц а р а ў . Яго мы б а ч ы м на канцах
    к о п ' я ў атрада р ы ц а р а ў , намаляванага на к а р ц і н е ,
    якая а д л ю с т р о ў в а е п а д з е і А р ш а н с к а й б і т в ы 1514
    года беларуска-літоўскіх атрадаў з р у с к і м і войскамі.
    Нярэдка
    яго
    няправільна
    трактуюць
    як
    правобраз беларускага флага. Ф л ю г е р м а е на піцы
    к о ж н ы кавалерыст.

    Мал.

    8.

    Харугва

    ВЫМПЕЛ
    нам

    на

    (мал.

    марскіх

    асноўным

    на

    Кавалергардскага

    9)

    Расіі

    прымяняецца

    суднах,

    ваенных.

    палка

    прычым
    У

    час

    у

    1800

    года

    галоўным
    апошні

    паруснага

    чы-

    час

    флоту

    у
    ён

    памагаў м а р а к а м вызначаць н а п р а м а к і сілу ветра
    і

    дасягаў

    даўжыні

    да

    сарака

    метраў.

    Сёння

    ён

    Мал.
    10.
    Флюгеры:
    а — другой сотні Туркменскага коннага дывізіёна Расіі: б — мараканскай
    каралеўскай гвардыі; в — Літоўскага ўпанскага палка Расіі 1812 года;