11 сынып Дүние тарихы хрестоматия

Формат документа: pdf
Размер документа: 0.96 Мб




Прямая ссылка будет доступна
примерно через: 45 сек.



  • Сообщить о нарушении / Abuse
    Все документы на сайте взяты из открытых источников, которые размещаются пользователями. Приносим свои глубочайшие извинения, если Ваш документ был опубликован без Вашего на то согласия.

1

2
УДК 373.167.1(075.3)
ББК 63.3(0)я72
Д87
ISBN 978—601—293—480—9
© Ћайырбекова Р.,
Тимченко С. (ћџраст.), 2007
© Аудармашы: Љмбетќлиев Б., 2007
© «Мектеп» баспасы, к&ркем
безендiрiлуi, 2011
Барлыћ ћџћыћтары ћорѕалѕан
Басылымныѓ мљлiктiк ћџћыћтары
«Мектеп» баспасына тиесiлi
Ћџрастырушылар:

Р. Ћайырбекова, С. Тимченко
Аударѕан: Болат Љмбетќлиев
Дљниежљзi тарихы: Хрестоматия: Жалпы бiлiм
беретiн мектептiѓ ћоѕамдыћ-гуманитарлыћ баѕы-
тындаѕы 11-сыныбына арналѕан оћу ћџралы /Ћџраст.:
Р. Ћайырбекова, С. Тимченко. — >ѓд., толыћт. 2-бас. —
Алматы: Мектеп, 2011. — 224 б.
ISBN 978—601—293—480—9 Д87
ББК 63.3( 0)я72 31(4)—11 Д
404(05)—11 4306022300—083УДК 373.167.1 (075.3)

3 АЛЅЫ С'З
Бџл оћу ћџралы 11-сыныптыѓ ћоѕамдыћ-гуманитарлыћ
баѕытына арналѕан. Хрестоматия Екiншi дљниежљзiлiк
соѕыстан кейiнгi кезеѓ тарихыныѓ неѕџрлым маѓызды
тараулары бойынша ћџжаттар жинаѕы болып табылады.
Оћу ћџралы 11-сыныпћа арналѕан «Дљниежљзi тарихы»
оћулыѕы мен оћу баѕдарламасы негiзiнде жазылѕан.
Ол мџѕалiмнiѓ оћыту барысында хрестоматиядаѕы
дерекс&здердi пайдалану жџмысын жеѓiлдетедi. Оћу ћџра-
лыныѓ ћџжаттарын мџѕалiм сабаћћа дайындалу бары-
сында, факультативтiк сабаћтар &ткiзу кезiнде, тарих љйiр-
месiнде жќне оћушылардыѓ шыѕармашылыћ жобаларына
басшылыћ жасауда пайдалануына болады. Ќрбiр тараудаѕы
дерекк&здер хронологиялыћ бiрiздiлiк бойынша берiлген,
кейбiр ћџжаттар ћысћартылып, немесе жинаћталѕан тљрде
џсынылды. Алайда мџндай жаѕдайларда мќтiннiѓ дерекк&зi
к&рсетiлдi, сол арћылы мџѕалiмдер мен оћушылар ћџжат-
тыѓ толыћ нџсћасымен таныса алады.
Џсынылып отырѕан хрестоматия жоѕары сынып оћушы-
лары мен тќжiрибелi мџѕалiмдерге арналѕан.

4
I тарау. ХХ ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI ЖАРТЫСЫ МЕН
ХХI ЅАСЫРДЫЃ БАС КЕЗIНДЕГI ДЉНИЕЖЉЗI ДАМУЫНЫЃ
НЕГIЗГI ЉРДIСТЕРI
1. БЏЏ БАС АССАМБЛЕЯСЫНЫЃ «ОТАР ЕЛДЕР МЕН
ХАЛЫЋТАРЅА ТЌУЕЛСIЗДIК БЕРУ ТУРАЛЫ»
ДЕКЛАРАЦИЯСЫНАН
(Љзiндi)
Нью-Йорк. 14 желтоћсан, 1960 жыл.
Бас Ассамблея...
Барлыћ тќуелсiз халыћтардыѓ бостандыћћа ћызу џмты-
лысын жќне сол халыћтардыѓ &з тќуелсiздiгiне жетудегi
шешушi р&лiн тани отырып, <...>
отаршылдыћтыѓ одан ќрi &мiр сљруi халыћаралыћ
экономикалыћ ынтымаћтастыћтыѓ дамуына б&гет жасай-
тынына, тќуелдi халыћтардыѓ ќлеуметтiк, мќдени жќне
экономикалыћ дамуын тежейтiнiне жќне БЏЏ-ныѓ жалпы-
ѕа бiрдей бейбiтшiлiктi к&здейтiн мџратын ќлсiрететiнiне
к&з жеткiзе отырып, <...>
соѓѕы жылдардыѓ iшiнде тќуелдi аумаћтар к&пшiлiгiнiѓ
бостандыћ пен тќуелсiздiк алуын ћџттыћтай жќне ќлi де
тќуелсiздiк алмаѕан аумаћтардаѕы тќуелсiздiкке деген
барѕан
сайын ћуатты љрдiстер бар екенiн мойындай отырып, <...>
отаршылдыћтыѓ барлыћ нысандары мен к&рiнiстерiн
дереу жќне с&зсiз тыю ћажет екенiн салтанатты тљрде
жария етедi
жќне осы маћсатпен мынаны мќлiмдейдi:
1. Халыћтарды шетелдiк езгi мен љстемдiкке баѕындыру
жќне оларды ћанау адамныѓ негiзгi ћџћыћтарын терiске
шыѕару болып табылады, БЏЏ-ныѓ Жарѕысына ћайшы
келедi жќне ынтымаћтастыћтыѓ дамытылуы мен дљние-
жљзiнде бейбiтшiлiк орнатылуына б&гет жасайды;
2. Барлыћ халыћтардыѓ &з таѕдырын &зi белгiлеуге
ћџћыѕы бар; осы ћџћыћ негiзiнде олар &зiнiѓ саяси мќрте-
бесiн еркiн белгiлейдi жќне &зiнiѓ экономикалыћ, ќлеуметтiк
жќне мќдени дамуын жљзеге асырады;
3. Жеткiлiксiз саяси, экономикалыћ жќне ќлеуметтiк
ќзiрлiк немесе бiлiм беру саласындаѕы ќзiрлiк тќуелсiздiк
ќперудi кешеуiлдету љшiн сылтау ретiнде ешћашан пай-
даланылмауѕа тиiс; <...>

5
5. Ћамћорлыћћа алынѕан жќне &зiн-&зi басћармайтын
аумаћтарда, сондай-аћ ќлi де тќуелсiздiк алмаѕан барлыћ
басћа аумаћтарда олардыѓ бiлдiрiлген ерiк-ниетiне сќйкес,
ћандай да болсын шарттарсыз немесе сылтауларсыз жќне
нќсiлiне, дiнiне немесе тљр-тљсiне ћарамастан, оларѕа толыћ
тќуелсiздiк пен бостандыћты пайдалану мљмкiндiгiн беру
љшiн бљкiл билiктi сол аумаћтардыѓ халыћтарына беру
шаралары дереу ћолданылуѕа тиiс; <...>
Правда, 16 декабря 1960 года.
2. БIРIККЕН ЏЛТТАР ЏЙЫМЫНЫЃ МЫЃЖЫЛДЫЋ
ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
Бас Ассамблеяныѓ 2000 жылѕы 8 ћыркљйектегi 55/2
ћарарымен бекiтiлген
(Љзiндi)
1. Ћџндылыћтар мен принциптер
1. Бiз, мемлекеттер мен љкiметтер басшылары, Бiрiккен
Џлттар Џйымыныѓ Нью-Йорктегi Орталыћ мекемелерiнде
2000 жылѕы ћыркљйектiѓ 6-сынан 8-не дейiн, жаѓа мыѓ-
жылдыћтыѓ бас кезiнде, Џйымѕа жќне оныѓ Жарѕысына
неѕџрлым бейбiт, гљлденген жќне ќдiлеттi бейбiтшiлiктiѓ
мызѕымас негiздерi екенiне &з сенiмiмiздi таѕы да ћуаттау
љшiн жиналдыћ.
2. Адамныѓ ћадiр-ћасиетi ќдiлдiк пен теѓдiк принцип-
терiн жањандыћ деѓгейде орныћтыру љшiн &зiмiзге
жањандыћ жауапкершiлiк жљктелгенiн бiз мойындаймыз.
Сондыћтан бiз басшылар ретiнде Жер бетiнiѓ барлыћ
тџрѕындары алдында, ќсiресе олардыѓ еѓ осалдары алдында
жќне болашаћ иелерi болып табылатын ќлем балалары
алдында жауаптымыз.
3. Бiрiккен Џлттар Џйымы Жарѕысына уаћыт ќмiрi
жљрмейтiндiгiн жќне ќмбебап сипатта екенiн дќлелдеген
маћсаттары мен принциптерiне адал екендiгiмiздi дќлел-
деймiз. Олардыѓ маѓыздылыѕы мен шабыт к&зi болу
ћабiлетi елдер мен халыћтардыѓ барѕан сайын &зара байла-
нысты жќне &зара тќуелдi болуына ћарай арта тљсуде.
4. Бiз Жарѕы маћсаты мен принциптерiне сќйкес дљние-
жљзiнде ќдiлеттiк пен бейбiтшiлiктiѓ болуына бекем бел
буып отырмыз. Бiз барлыћ мемлекеттердiѓ егемендi теѓдiгiн

6
ћамтамасыз етуге баѕытталѕан барлыћ кљш-жiгердi ћолдау;
олардыѓ аумаћтыћ тџтастыѕы мен саяси тќуелсiздiгiн
ћџрметтеу; дауларды бейбiт ћџралдармен жќне ќдiлеттiлiк
пен халыћаралыћ ћџћыћ, ќлi де отарлыћ љстемдiк езгiсiнде,
жќне шетелдiк басћыншылыћта болып отырѕан халыћ-
тардыѓ &з таѕдырын &зi белгiлеу ћџћыѕыныѓ; мемле-
кеттердiѓ iшкi iстерiне араласпау принциптерiне сќйкес
реттеу, адам ћџћыћтары мен негiзгi бостандыћтарын ћџр-
меттеу; нќсiлiне, жынысына, тiлiне жќне дiнiне ћарамастан
барлыћ халыћтар љшiн теѓ ћџћыћтар; жќне экономикалыћ
ќлеуметтiк, мќдени немесе гуманитарлыћ сипаттаѕы
халыћаралыћ мќселелердi шешу iсiнде халыћаралыћ
ынтымаћтастыћты саћтау ж&нiндегi &з мiндеттемемiздi
ћуаттаймыз.
5. Бљгiнгi таѓда бiздiѓ алдымызда тџрѕан басты мiндет
жањандану дљниежљзiндегi барлыћ халыћтар љшiн оѓ
факторѕа айналуын ћамтамасыз ету болып табылады деп
санаймыз. Мџныѓ &зi жањандануѕа кеѓ мљмкiндiктер ашып
отырѕанымен, оныѓ игiлiктерi ћазiр тым бiркелкi пайда-
ланылмайтынына жќне оныѓ шыѕындары бiркелкi б&лiн-
бейтiнiне байланысты. Дамушы елдер мен &тпелi эконо-
микасы бар елдер осы басты мiндеттi шешуге байланысты
шаралар ћолдану тџрѕысынан ерекше ћиыншылыћтарѕа
тап болып отырѕанын бiз тљсiнемiз. Наћ сондыћтан жањан-
дану жалпыны толыћ ћамтитын жќне ќдiлеттi сипатћа ќр-
ћилы адамзат тегiне бiздiѓ ортаћ ћатыстылыѕымызѕа негiз-
делген ортаћ болашаћ ћалыптастыру ж&нiндегi кеѓ аућым-
ды жќне табанды кљш-жiгер арћылы ѕана жете алады. Бџл
кљш-жiгерлер саясатта жќне дамушы елдер мен эконо-
микасы &тпелi елдердiѓ ћажетiне сай келетiн, солардыѓ пќр-
мендi ћатысуымен ќзiрленетiн жќне жљзеге асырылатын
жањандыћ деѓгейдегi шараларды ћамтуѕа тиiс.
6. ХХI ѕасырдаѕы халыћаралыћ ћатынастар љшiн бiр-
ћатар iргелi ћџндылыћтардыѓ елеулi маѓызы бар болады
деп санаймыз. Оларѕа мыналар жатады:
• Бостандыћ. Еркектер мен ќйелдердiѓ адамѕа лайыћты,
ашаршылыћтан жќне зорлыћ-зомбылыћ, езгi жќне
ќдiлетсiздiк љрейiнен ада жаѕдайларда &мiр сљруге жќне
&з балаларын лайыћты адам етiп &сiруге ћџћыѕы бар.
Бџл ћџћыћтардыѓ еѓ тџраћты кепiлi — халыћтыѓ кеѓiнен
ћатысуына жќне еркiне негiзделген демократиялыћ
басћару нысаны.

7
• Теѓдiк. Даму игiлiктерiн пайдалану мљмкiндiгiнен
бiрде-бiр адам жќне бiрде-бiр ел айырылмауѕа тиiс. Ер-
кектер мен ќйелдер ћџћыћтары мен мљмкiндiктерiнiѓ
теѓдiгiне кепiлдiк берiлуi тиiс.
• Ынтымаћтастыћ. Жањандыћ мќселелер шыѕындар мен
ауыртпалыћтардыѓ теѓдiк пен ќлеуметтiк ќдiлдiктiѓ
iргелi принциптерiне сќйкес ќдiл б&лiнуi жаѕдайында
шешiлуге тиiс. Азап шеккендерге немесе неѕџрлым ћо-
лайсыз жаѕдайларда &мiр сљретiндерге тџрмысы жаћсы-
лар тарапынан к&мек к&рсетiлуi тиiс.
• ТNзiмдiлiк. Дiни сенiмдердiѓ, мќдениеттердiѓ жќне
тiлдердiѓ сан алуандыѕы жаѕдайында адамдар бiрiн-бiрi
ћџрметтеуi тиiс. Ћоѕамдар шеѓберлерiндегi жќне ћоѕам-
дар арасындаѕы айырмашылыћтар љрейлендiруге де,
ћудалаулар љшiн себеп болуѕа да тиiс емес, олар адамзат-
тыѓ еѓ ћџнды игiлiгi ретiнде ќлпештелуге тиiс. Бейбiт-
шiлiк мќдениетiн жќне барлыћ &ркениеттер арасындаѕы
диалогтi белсендi тљрде к&термелеу керек.
• Табиѕатћа ћџрмет. Барлыћ тiрi организмдер мен
табиѕат ресурстары ћорѕау мен џтымды пайдалану
негiзiнде тџраћты даму ћаѕидаттарына сќйкес саћталуѕа
тиiс. Бiзге табиѕат сыйлаѕан орасан зор байлыћтарды
бiздiѓ џрпаћтарымыз љшiн тек осылай саћтауѕа болады.
>ндiрiс пен тџтынудыѓ ћазiргi тџраћсыз модельдерi
бiздiѓ болашаћ ќл-аућатымыз бен џрпаћтарымыздыѓ
ырыс-берекесiнiѓ мљдделерiнде &згертiлуге тиiс.
• Жалпы мiндет. Жањандыћ экономикалыћ жќне
ќлеуметтiк дамуды басћару, сондай-аћ халыћаралыћ
бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiкке т&нетiн ћатердi жою
ж&нiндегi мiндет дљниежљзiндегi халыћтар арасында
б&лiнуге жќне к&пжаћты негiзде жљзеге асуы тиiс. Дљние-
жљзiндегi еѓ ќмбебап жќне еѓ &кiлеттi џйым ретiнде
Бiрiккен Џлттар Џйымы бџл iсте ортаћ р&л атћаруѕа
тиiс.
http://www.unesco.ru/rus/pages/about/decl_mill.php
3. БIРIНШI ЖАСАНДЫ ЖЕР СЕРIГIНIЃ ЏШЫРЫЛЅАНЫ
ТУРАЛЫ ТАСС ХАБАРЫНАН
Ѕылыми зерттеу институттары мен конструкторлыћ
бюролардыѓ љлкен, ћауырт жџмысы нќтижесiнде дљние-
жљзiндегi бiрiншi жасанды Жер серiгi жасалды. 1957 жыл-

8
дыѓ 4 ћазанында КСРО-да бiрiншi жасанды Жер серiгi ойда-
ѕыдай џшырылды. Алдын ала берiлген деректе ракета
џшырѕыш Жер серiгiне ћажеттi орбиталыћ жылдамдыћ
секундына 8000 м-ге жуыћ болуы керектiгiн хабарлаѕан.
Ћазiргi кезде Жер серiгi Жер т&ѓiрегiнде эллипстiк траек-
ториялар жасауда, оны кљннiѓ шыѕуы мен батуы кезiнде
ћарапайым оптикалыћ ћџралдардыѓ к&мегiмен байћауѕа
болады...
Адам баласы жасаѕан бiрiншi Жер серiгiнiѓ ойдаѕыдай
џшырылуы ќлем ѕылымы мен мќдениетiнiѓ асыл ћазына-
сына ћосылѕан аса iрi љлес. Осындай љлкен биiктiкте жљзеге
асырылатын ѕылыми тќжiрибенiѓ ѕарыш кеѓiстiгiнiѓ
ћасиеттерiн танып-бiлуде жќне Кљн жљйесiндегi ѕаламшар
ретiнде Жердi зерттеу љшiн орасан зор маѓызы бар.
Правда, 5 октября 1957 года.
4. Ю.А.ГАГАРИННIЃ 1961 ЖЫЛЅЫ 12 СЌУIРДЕГI
МЌЛIМДЕМЕСIНЕН
«Бiрнеше минуттан соѓ ѕарыш кемесi менi Ќлемнiѓ алыс
кеѓiстiктерiне алып кетедi. Џшар алдындаѕы осы соѓѕы
минуттарда не айтуѕа болады?..
Тарихтаѕы осы тџѓѕыш џшу сапарына шыѕуды маѕан
џсынѕан кезде бойымды кернеген сезiмдер туралы айтудыѓ
ћажетi бола ћояр ма екен? Ћуаныш? Жоћ, ол тек ћуаныш
сезiмi ѕана емес едi. Маћтаныш? Жоћ, ол тек маћтаныш се-
зiмi ѕана емес едi. Мен &зiмдi аса баћытты сезiндiм. Ѕарышта
бiрiншi болу, табиѕатпен бџрын-соѓды болып к&рмеген
жеке-дара шайћасћа тљсу, бџдан асћан арман бола ма?
Бiраћ осыныѓ iзiнше мен &зiме жљктелген орасан зор
жауапкершiлiк туралы ойладым. Адамдардыѓ сан џрпаћ-
тары армандаѕан нќрсенi бiрiншi болып жљзеге асыру, адам-
зат љшiн ѕарышћа бiрiншi болып жол салу... »
Правда, 18 апреля 1961 года.

9 5. «РАДИАЦИЯЛЫЋ ЖАЅДАЙ ЖЌНЕ ЧЕРНОБЫЛЬ АЭС-iндегi
АПАТ ЗАРДАПТАРЫН ЖОЮ ТУРАЛЫ» КОКП ОК-нiѓ САЯСИ
БЮРОСЫНА АРНАЛЅАН АЋПАРАТТЫЋ ЖАЗБАЛАР
4 маусым, 1986 жыл.
РБМК-1000 реактор ћондырѕылары бар, ќрћайсысыныѓ
электр ћуаты 100 МВт болатын, ћџрамында т&рт блогы бар
Чернобыль атом электрстансысы 1978 жылдан 1984 жыл-
ѕа дейiн салынып, iске ћосылѕан болатын. Т&ртiншi блок
1984 жылы iске ћосылды.
Чернобыль АЭС-iнiѓ т&ртiншi блогы 1986 жылы 26 сќ-
уiрде 01 саѕ 23 мин 50 сек-та апатћа џшырап, реактор
ћондырѕысыныѓ белсендi аймаѕы жќне ол орналасћан
ѕимарат айтарлыћтай ћатты ћирады...
Будыѓ елеулi к&лемде жќне шапшаѓ тљзiлуi жарылысћа
себеп болып, реактор ћондырѕысыныѓ ћирауына жќне
белсендi аймаћта жинаћталѕан радиоактивтi &нiмдердiѓ бiр
б&лiгiнiѓ атмосфераѕа шыѕарылуына ќкелiп соћћанын
болжамдауѕа болады...
Мамандардыѓ баѕалауынша, апат кезiнде Чернобыль
атом электрстансысыныѓ т&ртiншi блогыныѓ реактор
ћондырѕысынан одан тыс жердегi атмосфераѕа реактордыѓ
жылу шыѕаратын элементтерiнде жинаћталѕан радиоак-
тивтiлiктiѓ бiр пайызынан љш пайызына дейiн шыѕарылѕан.
Оныѓ едќуiр м&лшерi бу жарылысымен реакторѕа iргелес
мекенжайларѕа тараѕан.
Апаттан кейiн т&ртiншi блоктыѓ реакторындаѕы
ядролыћ реакция тоћтатылды, љй-жайлардан шыћћан &рт
с&ндiрiлдi, апат зардаптарын жою ж&нiндегi барлыћ жџ-
мыстар шыћћан активтiлiктiѓ тарауын оћшаулауѕа,
радиоактивтi заттардыѓ сућоймаларына тљсуiне жол
бермеуге шоѕырландырылды...
Чернобыль атом электрстансысындаѕы апат кезiнде
радиоактивтi заттардыѓ сыртћа шыѕарылуы салдарынан
стансыѕа жаћын жердегi аудандарда жер ластанды. Атом
электрстансысыныѓ алаѓына iргелес жатћан жќне 30 шаћы-
рымдыћ аймаћтаѕы аудандардан халыћты к&шiрудiѓ бi-
рiншi кезектi шаралары ћолданылды. АЭС жанында
радиация деѓгейi саѕатына ондаѕан миллирентгенге жеттi.
Апат ауданынан газды жќне ауаѕа џшатын радиоактивтi
заттардыѓ шыѕуы бiрнеше кљннен кейiн iс жљзiнде тоћта-
тылды.

10
Ћазiргi кезде АЭС ауданында радиациялыћ жаѕдай
толыћ тџраћтанды. Радиоактивтiлiк деѓгейi ыдырауѕа
сќйкес азаюда (айына 5-6 есе).
Ќуеден барлау жќне жер љстiндегi желiлердiѓ деректерi
ластанудыѓ желмен солтљстiк-батыс, батыс жќне оѓтљстiк
баѕыттарѕа тараѕанын к&рсеттi; Киевте радиация деѓгейi
аз уаћытта 0,5 мр/саѕ-ћа, Гомельде — 0,3 мр/саѕ-ћа, Жлобин-
де — 0,5 мр/саѕ-ћа жеткен, бџл халыћтыѓ денсаулыѕына
аса ћауiп т&ндiрмейдi.
>ткен кезеѓде медициналыћ мекемелерге келген барлыћ
адамдар тексерiлдi.
>ткiр сќуле ауруыныѓ диагнозы зардап шеккендердiѓ
187-сiнде (олардыѓ бќрi АЭС ћызметкерлерi) аныћталды,
солардыѓ iшiнде 24 адам ћайтыс болды (екi адам апат кезiнде
ћаза тапты). Халыћтыѓ ауруханаѕа жатћызылѕан б&лiгiнде,
соныѓ iшiнде балаларда сќуле ауруыныѓ диагнозы аныћ-
талѕан жоћ. >ткен кезеѓде кеѓ к&лемдi алдын алу шара-
лары ћолданылды.
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности.
М., 2000. С. 561—563.
6. БЏЏ-ныѓ КЛИМАТТЫЃ 'ЗГЕРУI ТУРАЛЫ ЋОСЫМША
КОНВЕНЦИЯСЫНА КИОТО ХАТТАМАСЫ
(Љзiндi)
10 желтоћсан, 1997 ж.
Осы Хаттаманыѓ Тараптары, бџдан ќрi «Конвенция»
ретiнде еске алынатын, Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ кли-
маттыѓ &згеруi туралы Ћосымша конвенциясыныѓ Тарап-
тары бола отырып,
Конвенцияныѓ тљпкiлiктi маћсатына ћол жеткiзу
маћсатында мыналар туралы келiстi:
2-бап:
1. Ќрбiр Тарап... &зiнiѓ &ндiрiстiк ћалдыћтарын шектеу
мен ћысћарту ж&нiндегi белгiлi бiр сандыћ мiндеттемелерiн
орындау кезiнде..., тџраћты дамуды мадаћтау маћсатында:
а) &здерiнiѓ џлттыћ жаѕдайларына сќйкес мынадай сая-
сат пен шараларды жљзеге асырады немесе ќзiрлейдi:
I) џлттыћ экономиканыѓ тиiстi секторларында энер-
гияны пайдалану тиiмдiлiгiн арттыру;

11
II) Монреаль хаттамасымен реттелмейтiн бу газдарын
сiѓiрушiлер мен жинаћтауыштарын ћорѕау мен сапаларын
арттыру, ... ормандандыру мен ормандарды ћалпына кел-
тiрудiѓ џтымды ќдiстерiне жќрдемдесу;
III) климаттыѓ &згеруiне байланысты... ауыл шаруа-
шылыѕыныѓ орныћты формаларын насихаттау;
IV) зерттеушiлiк жџмыстарды енгiзуге, &ткiзуге жќр-
демдесу, энергияныѓ жаѓа жќне ћалпына келтiрiлетiн
тљрлерiн, к&мiртек тотыѕын сiѓiру технологиялары мен
экологиялыћ жаѕынан ћауiпсiз инновациялыћ технология-
ларды ќзiрлеу жќне кеѓiнен пайдалану;
V) Конвенция маћсатына ћарама-ћарсы келетiн салыћ-
тар мен баждардан жќне жќрдем аћшалардан ћџтылу,
нарыћтыћ љйлесiмсiздiктердi, фискалды стимулдарды,
барлыћ секторларда — бу газдарын шыѕаратын к&здердi
бiртiндеп ћысћарту немесе жою, нарыћтыћ ћџралдар
ћолдану;
VI) бу газдарын шыѕаруды шектеушi немесе ћысћартушы
саясат пен шараларды жљзеге асыруѕа жќрдемдесу маћса-
тында тиiстi секторлардаѕы ћажеттi реформаларды
мадаћтау...
10-бап
Барлыћ Тараптар...
С) климаттыѓ &згеруiне ћатысы бар iс-тќжiрибе мен
љдерiстердi, экологиялыћ ћауiпсiз технологияларды, ноу-
хауды ќзiрлеу, ћолдану мен тарату љшiн тиiмдi жаѕдайлар
жасауѕа жќрдемдесуде ынтымаћтасады... Мемлекет мен-
шiгiнде орналасћан немесе џлттыћ байлыћ болып табыла-
тын экологиялыћ ћауiпсiз технологияларды берудiѓ тиiмдi
саясаты мен баѕдарламаларын ћосћанда ноу-хау, iс-
тќжiрибе жќне љдерiстер сияћты... технологияларды беруге
ћатысты ћолжетiмдiлiктi жеѓiлдету мен кеѓейту љшiн
ћолайлы жаѕдайлар жасайды.
7. ЯДРОЛЫЋ ЛАЃКЕСТIК АКТIЛЕРIМЕН КЉРЕС ТУРАЛЫ
ХАЛЫЋАРАЛЫЋ КОНВЕНЦИЯ БЏЏ БАС АССАМБЛЕЯСЫ
59-СЕССИЯСЫНЫЃ 59/290 ЋАРАРЫМЕН 13.04.2005 ЖЫЛЫ
ЋАБЫЛДАНЅАН
(Љзiндi)
Осы Конвенцияѕа ћатысушы-мемлекеттер бљкiл дљние-
жљзiнде лаѓкестiк актiлер оныѓ барлыћ формаларында

12
жќне к&рiнiстерiнде ћауырт &сiп келе жатћанына тереѓ
алаѓдай отырып, Бас Ассамблеяныѓ 1994 жылы 9 желтоћ-
санындаѕы халыћаралыћ лаѓкестiктi жою ж&нiндегi ша-
ралар туралы Декларациясы бойынша 49/60 Ћарарындаѕы
ћосымшаларѕа сiлтеме жасай отырып, (онда атап айтћанда,
Бiрiккен Џлттар Џйымына мљше мемлекеттер оларды кiмнiѓ
атћарѕанына жќне ћайда атћарылѕанына ћарамастан
лаѓкестiк iс-тќжiрибесi мен ќдiстерiн барлыћ актiлерiн
аћтамайтын ћылымыстыћ ќрекеттер ретiнде с&зсiз
айыптаѕан едi) ... мемлекеттер арасында лаѓкестiктiѓ
мџндай ќркеттерiнен саћтандыру жќне кiнќлiлердi ћыл-
мыстыћ ћудалау мен жазалау љшiн тиiмдi, iс-тќжiрибелiк
шараларды ќзiрлеу мен ћабылдау ж&нiнде халыћаралыћ
ынтымаћтастыћты ныѕайту ћажеттiгiне ныћ сене отырып,
... т&мендегiлер туралы келiстi:
2-бап
1. Кез келген тџлѕа осы Конвенция бойынша айыпты
болып есептеледi:
а) егер радиоактивтiк материалды иеленсе, ћџрылѕыны
дайындаса немесе оларды иеленсе.
2. Кез келген тџлѕа ћылмыс жасады деп есептеледi, егер
ол:
а) осы баптыѓ 1 «в» тармаѕында к&рсетiлген ћауiптi
ћылмысты к&рсететiн белгiлерi болса.
3. Сондай-аћ кез келген тџлѕа егер ол осы баптыѓ 1 тар-
маѕында к&рсетiлген ћандай да бiр ћылмысты жасаѕысы
келген ниет бiлдiрсе, ћылмыскер болып есептеледi.
7-бап
1. Мемлекет-ћатысушылар мына жолмен:
а) ... &здерiнiѓ тиiстi аумаћтары шектерiнде 2-бапта
к&рсетiлген ћылмыстарды жасауѕа дайындауды болѕызбау,
олардыѓ аумаћтарынан тыс жќне шектерiнде мџндай
дайындыћћа, оныѓ iшiнде бџл ћылмыстарды к&термелейтiн,
арандататын, џйымдастыратын, ќдейi ћаржыландыратын
немесе маћсатты тљрде техникалыћ к&мек к&рсететiн, немесе
аћпараттар беретiн, немесе бџл ћылмыстардыѓ жасалуына
ћатысатын тџлѕалардыѓ, топтар мен џйымдардыѓ заѓсыз
ћызметiне тыйым салу ж&нiндегi шаралар ћолдану жолымен
ынтымаћтасады.

13
9-бап
1. Ќрбiр ћатысушы-мемлекет мынадай жаѕдайда 2-бапта
к&рсетiлген ћылмыстарѕа ћатысты оныѓ заѓдылыѕын белгi-
леуге ћажеттi шараларды ћабылдайды:
а) ћылмыс осы мемлекет аумаѕында жасалса;
ќ) ћылмыс бџл елдiѓ заѓдарына сќйкес ћылмыс жасалѕан
сќтте тiркелген ќуекемесiнде немесе осы мемлекеттiѓ туы
астында жљзетiн кеме бортында жасалса;
б) ћылмысты осы мемлекеттiѓ азаматы жасаѕанда.
14-бап
1. Ћатысушы-мемлекеттер талћылау љшiн ћажеттi
дќлелдердi алуѕа жќрдемдесудi ћосћанда 2-бапта к&рсетiлген
ћылмыстарѕа ћатысты басталѕан тергеулерге байланысты
бiр-бiрiне барынша к&мек жасайды.

14
II тарау. 1945—2011 ЖЫЛДАРДАЅЫ
ХАЛЫЋАРАЛЫЋ ЋАТЫНАСТАР
1. БIРIККЕН ЏЛТТАР ЏЙЫМЫНЫЃ ЖАРЅЫСЫ
БIЗ, БIРIККЕН ЏЛТТАР ХАЛЫЋТАРЫ
бiздiѓ &мiрiмiзде адамзатћа екi рет аса ауыр ћайѕы ќкел-
ген соѕыс апаттарынан болашаћ џрпаћтарды ћџтћаруѕа
жќне адамныѓ негiзгi ћџћыћтарына, ћадiр-ћасиетi мен
ћџндылыѕына, еркек пен ќйелдiѓ теѓ ћџћылыѕына жќне
љлкен џлттар, шаѕын џлттармен теѓдiгiне сенiмдi ћайтадан
орныћтыруѕа жќне ќдiлдiк пен шарттар, басћа да халыћ-
аралыћ ћџћыћ негiздерiнен туындайтын мiндеттемелерге
ћџрмет саћталатын жаѕдайлар жасауѕа жќне бостандыѕы
мол ќлеуметтiк прогреске жетуге, жќне &мiр жаѕдай-
ларыныѓ жаћсаруына жќрдемдесуге,
МIНЕ, ОСЫ МАЋСАТТАРДА
шыдамдылыћ к&рсетуге жќне бiрге, тату к&ршiлердей
ынтымаћта &мiр сљруге,
халыћаралыћ бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi саћтау љшiн
&з кљшiмiздi бiрiктiруге, жќне ћарулы кљштердiѓ еѓ
жалпы мљдделерге ћолданылу принциптерiн ћабылдау-
мен, жќне ќдiстер орнатумен ћамтамасыз етуге, жќне
халыћаралыћ аппаратты барлыћ халыћтардыѓ эконо-
микалыћ, жќне ќлеуметтiк прогресiне жќрдемдесу љшiн
пайдалануѕа бекем бел байлай отырып,
ОСЫ МАЋСАТТАРЅА ЖЕТУ ЉШIН >ЗIМIЗДIЃ КЉШ-ЖIГЕРIМIЗДI
БIРIКТIРУГЕ ЏЙЅАРДЫЋ
Осыѕан сќйкес бiздiѓ тиiстi &кiметтерiмiз Сан-Фран-
цискода жиналѕан, тиiстi нысанда табылѕан &з уќкiлет-
тiктерiн к&рсеткен &кiлдер арћылы Бiрiккен Џлттар
Џйымыныѓ осы Жарѕысын ћабылдауѕа келiседi жќне осы
арћылы «Бiрiккен Џлттар» деген атпен халыћаралыћ џйым
ћџрады.
I тарау. МАЋСАТТАР МЕН ПРИНЦИПТЕР
1-бап
Бiрiккен Џлттар Џйымы к&здейтiн маћсаттар:

15
1. Халыћаралыћ бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi саћтау
жќне осы маћсатпен бейбiтшiлiкке келетiн ћатерге жол
бермей жќне оны жою, басћыншылыћ актiлерiн немесе
бейбiтшiлiктi басћалай бџзушылыћтарды басу љшiн пќр-
мендi џжымдыћ шараларды ћолдану жќне бейбiтшiлiктiѓ
бџзылуына ќкелiп соѕуы мљмкiн халыћаралыћ дауларды
немесе жаѕдайларды реттеудi немесе шешудi бейбiт ћџрал-
дармен, ќдiлдiкпен халыћаралыћ ћџћыћ ћaѕидаларына сќй-
кес жљзеге асыру;
2. Халыћтардыѓ теѓ ћџћылыѕы мен &з таѕдырын &зi
белгiлеу принципiн ћџрметтеу негiзiнде џлттар арасындаѕы
достыћ ћатынастарды дамыту, сондай-аћ жалпыѕа бiрдей
бейбiтшiлiктi ныѕайту љшiн басћа да тиiстi шаралар ћол-
дану;
3. Экономикалыћ, ќлеуметтiк, мќдени жќне гуманитар-
лыћ халыћаралыћ мќселелердi шешуге жќне адам ћџћыѕы
мен нќсiлiне, жынысына, тiлiне жќне дiнiне ћарамастан
барша љшiн, негiзгi бостандыћтарды ћџрметтеудi к&тер-
мелеу мен дамытуда халыћаралыћ ынтымаћтастыћты
жљзеге асыру, жќне
4. Осы ортаћ маћсаттарѕа жетуде џлттардыѓ iс-ћимыл-
дарын келiстiру љшiн орталыћ болу.
2-бап
1-бапта к&рсетiлген маћсаттарѕа жету љшiн Џйым мен
оныѓ Мљшелерi т&мендегi ћаѕидаларѕа сќйкес iс-ћимыл
жасайды:
1. Џйым &зiнiѓ барлыћ Мљшелерiнiѓ егемендiк теѓдiгi
принципiне негiзделген.
2. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ барлыћ Мљшелерi осы
Жарѕы бойынша &зiне алѕан мiндеттемелердi Џйым Мљше-
лерiнiѓ ћџрамына ћатыстылыћтан туындайтын ћџћыћтар
мен артыћшылыћтарды &здерiнiѓ ћамтамасыз етуi љшiн
адал орындайды.
3. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ барлыћ Мљшелерi &зде-
рiнiѓ халыћаралыћ дауларын халыћаралыћ бейбiтшiлiк пен
ћауiпсiздiкке жќне ќдiлдiкке ћатер т&ндiрмейтiндей етiп
бейбiт ћџралдармен шешедi;
4. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ барлыћ Мљшелерi &здерi-
нiѓ халыћаралыћ ћатынастарында кљшпен ћатер т&ндiруден
немесе оны кез келген мемлекеттiѓ аумаћтыћ дербестiгiне,
немесе саяси тќуелсiздiгiне ћарсы, сондай-аћ Бiрiккен

16
Џлттардыѓ Маћсаттарымен сыйыспайтын басћалай жолмен
ћолданудан тартынады.
5. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ барлыћ мљшелерi осы
Жарѕыѕа сќйкес жасайтын барлыћ iс-ћимылдарда оѕан жан-
жаћты к&мек к&рсетедi жќне Бiрiккен Џлттар Џйымы &зiне
ћарсы алдын алу немесе мќжбљрлеу сипатындаѕы iс-ќрекет-
тер жасайтын кез келген мемлекетке к&мек к&рсетуден
тартынады.
6. Џйым &зiнiѓ мљшелерi болып табылмайтын мемлекет-
тердiѓ осы принциптерге сќйкес iс-ћимыл жасауын ћамта-
масыз етедi, &йткенi мџныѓ &зi халыћаралыћ бейбiтшiлiк
пен ћауiпсiздiктi саћтау љшiн ћажет болуы мљмкiн.
7. Осы Жарѕы Бiрiккен Џлттар Џйымына кез келген
мемлекеттiѓ iшкi ћџзыретiне жататын iстерге араласу
ћџћыѕына ешбiр дќрежеде жол бермейдi жќне Бiрiккен
Џлттар Џйымыныѓ мљшелерiнен ондай iстердi шешудi осы
Жарѕы тќртiбiмен берудi талап етпейдi; алайда бџл принцип
VII тарау негiзiнде мќжбљрлеу шараларыныѓ ћолда-
нылуына ћатысты емес.
II тарау. ЏЙЫМ МЉШЕЛЕРI
3-бап
Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ бастапћы мљшелерi–
Халыћаралыћ Џйым ћџру ж&нiндегi Сан-Францискодаѕы
Конференцияѕа ћатысып немесе бџрын Бiрiккен Џлттар
Џйымыныѓ 1942 жылѕы 1 ћаѓтардаѕы Декларациясына
осы Жарѕыныѓ 110-бабына сќйкес ћол ћойѕан жќне оны
бекiткен мемлекеттер.
4-бап
1. Џйым мљшелiгiне ћабылдау осы Жарѕыдаѕы мiндетте-
мелердi &зiне ћабылдайтын жќне, Џйымныѓ пiкiрiнше сол
мiндеттемелердi орындай алатын жќне орындаѕысы келетiн
бейбiтшiлiксљйгiш барлыћ басћа мемлекеттер љшiн ашыћ.
2. Кез келген осындай мемлекет Џйым мљшелiгiне Ћауiп-
сiздiк Кеѓесiнiѓ џсынуы бойынша Бас Ассамблеяныѓ ћау-
лысымен ћабылданады.
5-бап
Егер Џйымныѓ ќлдебiр Мљшесiне ћарсы Ћауiпсiздiк Ке-
ѓесi алдын ала немесе мќжбљрлеу сипатындаѕы iс-ћимылдар
ћолданѕан болса, Бас Ассамблея Ћауiпсiздiк Кеѓесiнiѓ

17
џсынуы бойынша оѕан, Џйым мљшесi ретiнде тиiстi ћџћыћ-
тар мен артыћшылыћтардыѓ жљзеге асырылуын тоћтатып
ћоюѕа ћџћыѕы бар.
6-бап
Осы Жарѕыдаѕы ћаѕидаларды жљйелi тљрде бџзатын
Џйым Мљшесi Ћауiпсiздiк Кеѓесiнiѓ џсынуы бойынша Бас
Ассамблея Џйымынан шыѕарылуы мљмкiн.
III тарау. ОРГАНДАР
7-бап
1. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ басты органдары ретiнде
мыналар таѕайындалады: Бас Ассамблея, Ћауiпсiздiк Кеѓесi,
Экономикалыћ жќне Ќлеуметтiк Кеѓес, Ћамћорлыћ ж&нiн-
дегi Кеѓес, Халыћаралыћ Сот жќне Хатшылыћ.
2. Ћажет болатын ћосалћы органдарды да осы Жарѕыѕа
сќйкес таѕайындауѕа болады.
8-бап
Бiрiккен Џлттар Џйымы &зiнiѓ басты жќне ћосалћы &з
органдарына еркектер мен ќйелдердiѓ кез келген тљрде жќне
теѓ шарттармен ћатысу ћџћыѕы ж&нiнде ешћандай шектеу-
лер ћоймайды.
Советский Cоюз на Международных Конференциях периода Великой
Отечественной войны 1941—1945 гг. Конференция обьединенных
наций в Сан-Франциско 25 апреля — 26 июня 1945 г.
Cборник документов. М., 1980. С. 585—588.
2. БИПОЛЯРЛЫЋ БЕЙБIТШIЛIК ЖЉЙЕСIНIЃ ЋАЛЫПТАСУЫ
(Черчилльдiѓ Фултондаѕы с)зiнен)
5 наурыз, 1946 жыл.
... Менiѓ мiндетiм сiздерге Еуропадаѕы ћазiргi жаѕдай
туралы кейбiр деректер беру.
Балтыћтаѕы Штеттиннен Адриаттаѕы Триестке дейiн
темiр перде тљстi. Бџл шептiѓ арѕы жаѕында Орталыћ жќне
Шыѕыс Еуропадаѕы ежелгi мемлекеттердiѓ барлыћ ћазы-
налары саћталуда. Варшава, Берлин, Прага, Вена, Буда-
пешт, Белград, Бухарест, София—осы атаћты ћалалардыѓ
бќрi жќне солардыѓ аудандарындаѕы халыћ кеѓестiк аяда
болып отыр жќне бќрi де белгiлi бiр нысанда кеѓестiк ыћ-

18
палѕа ѕана емес, сондай-аћ едќуiр дќрежеде Мќскеудiѓ кљ-
шейе тљсiп келе жатћан баћылауына баѕынады...
Еуропаныѓ осы Шыѕыс мемлекеттерiнiѓ бќрiнде р&лi &те
т&мен болѕан коммунистiк партиялар, &здерiнiѓ санынан
ќлдећайда асып тљсетiн ерекше кљшке жеттi жќне барлыћ
жерде тоталитарлыћ баћылау орнатуѕа џмтылуда. Поли-
цейлiк љкiметтер осы елдердiѓ бќрiне дерлiк басым, сон-
дыћтан осы кезге дейiн оларда, Чехословакиядан басћа-
сында, ешћандай шынайы демократия жоћ. Тљркия мен
Персия &здерiне ћойылып отырѕан талаптарѕа жќне Мќскеу
љкiметi жљзеге асырып жатћан ћысымѕа ћатты абыржып
жќне алаѓдап отыр.
Орыстар Берлинде Германиядаѕы &зiнiѓ басып алѕан
аймаѕында Германия басшыларыныѓ сол жаћ ћанатына
арнайы артыћшылыћтар беру арћылы квази-коммунистiк
партия ћџруѕа тырысуда... Егер ћазiргi кезде Кеѓес љкiметi
оѓаша iс-ќрекет арћылы &з аймаѕында коммунистiк
Германия ћџруѕа ќрекет жасап отырѕан болса, мџныѓ &зi
аѕылшын жќне американ аймаћтарында елеулi ћиыншы-
лыћтар туѕызады жќне жеѓiлген немiстерге Кеѓестер мен
Батыс демократиялары арасындаѕы ћайшылыћтарды
пайдалануѕа мљмкiндiк бередi. Осы деректер ћандай
ћорытындылар жасалса да... бџл бiз љшiн кљрескен, азат
етiлген Еуропа емес, бџл сондай-аћ баянды бейбiтшiлiк
негiзiндегi Еуропа да емес...
Алайда орыс шекараларынан алыста орналасћан жќне
дљниежљзiнде шашырап жатћан елдердiѓ елеулi к&пшi-
лiгiнде толыћ бiрлiкте жќне Коммунистiк орталыћтан...
алынатын нџсћауларѕа с&зсiз баѕына iс-ћимыл жасайтын
коммунистiк бесiншi колония ћџрылѕан. Компартиялар,
немесе бесiншi колониялар, христиан &ркениетi љшiн барѕан
сайын ћатерлi де ћауiптi болып келедi...
Мен жаѓа соѕыс с&зсiз болады немесе жаѓа соѕыс ћатерi
т&нiп тџр деген ойдан аулаћпын. Ендi бџл туралы айтып
отырѕан себебiм — &з баћытымыз &з ћолымызда екенiне жќне
болашаћты ћџтћара алатынымызѕа кќмiл сенемiн... Кеѓес-
тiк Ресейдiѓ соѕысты ћалайтынына мен сенбеймiн. Ол соѕыс
жемiсiн жќне &з кљшi мен &з доктриналарыныѓ шексiз
таралуын ћалайды...
Орыстар бќрiнен де кљштi дќрiптейдi, олар ќскери
осалдыћты басћалардан артыћ ћџрметтей ћоймайды. Осы
себептi бiздiѓ ескi кљш тепе-теѓдiгi доктринамыз жарамсыз

19
болып табылады. Бiз шамалы кљш артыћшылыѕына љмiт
арта, сол арћылы кљш сынауѕа жаѕдай жасай алмаймыз.
Хрестоматия по Отечественной истории
(1946—1995 гг). М., 1996. С. 141—144.
3. И.В.СТАЛИННIЃ «ПРАВДА» ТIЛШIСIНЕ ЧЕРЧИЛЛЬДIЃ
ФУЛТОНДАЅЫ С'ЗI ТУРАЛЫ СЏХБАТЫНАН
13 наурыз, 1946 жыл.
С џ р а ћ. Черчилль мырзаныѓ Америка Ћџрама
Штаттарында с&йлеген соѓѕы с&зiн Сiз ћалай баѕалайсыз?
Ж а у а п. Мен оны одаћтас мемлекеттер арасында џрыс-
керiс тџћымын себудi жќне олардыѓ ынтымаћтастыѕын
ћиындатуды к&здейтiн ћауiптi ќрекет деп баѕалаймын.
С џ р а ћ. Черчилль мырзаныѓ с&зi бейбiтшiлiк пен
ћауiпсiздiк iсiне нџћсан келтiредi деп санауѕа бола ма?
Ж а у а п. С&з жоћ, болады. Iс жљзiнде Черчилль мырза
мен оныѓ Англиядаѕы жќне АЋШ-таѕы достары аѕылшын
тiлiнде с&йлемейтiн џлттарѕа талап ћойып отырѕан сияћты.
Бiздiѓ љстемдiгiмiздi ерiктi тљрде мойындаѓыздар, сонда
бќрi де орын-орнымен болады — ќйтпесе соѕыс болуы с&зсiз.
Черчилль мырзаныѓ маћсаты — соѕыс, КСРО-ѕа ћарсы
соѕысћа шаћыру екенi даусыз... Черчилль мырза мен оныѓ
достарыныѓ Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiн «Шыѕыс
Еуропаѕа ћарсы жаѓа ќскери жорыћ џйымдастыру ћолынан
келетiн-келмейтiнiн мен бiлмеймiн.
Егер бџл олардыѓ ћолынан келетiн болса, — ал мџныѓ
ыћтималдыѕы шамалы, &йткенi миллиондаѕан ћарапайым
адамдар бейбiтшiлiк iсiнiѓ кљзетiнде тџр, — олар &ткен
кезеѓде, осыдан 26 жыл бџрын ћалай жеѓiлген болса наћ
солай жеѓiлетiнiн сенiммен айтуѕа болады.
Внешняя политика Советского Союза,
1946 г. М., 1952. С. 45—53.
4. АМЕРИКАНЫЃ САЯСИ ЋАЙРАТКЕРЛЕРI
АЋШ-тыѓ ДЉНИЕЖЉЗIЛIК ЉСТЕМДIК ЋЏРУЫНЫЃ
ЖОСПАРЛАРЫ ТУРАЛЫ
АЋШ президентi Г.Трумэн 1946 жылѕы 14 ћаѓтардаѕы
конгреске жолдауында былай деп жазѕан:
«Дљниежљзiндегi еѓ кљштi держава деген жаѕдайымыз-
дан бiзге жљктелген жауапкершiлiктен бiз ћашып ћџтыла

20
алмаймыз... Бiздiѓ љкiметiмiз бен халћымыздыѓ барлыћ
кљш-жiгерi, џмтылысы, кемеѓгерлiгi бiр мiндеттi орындауѕа:
халыћаралыћ оћиѕалардыѓ дамуына барынша ыћпал
жасауымызѕа жџмылдырылуѕа тиiс».
Сенатор Ванденберг былай деген:
«Америка шын мќнiнде дљниежљзiндегi н&мiрi 1-шi
держава болып табылады, ол соѕан лайыћты iс-ћимыл
жасауѕа тиiс. Бiз дљниежљзiне моральдыћ басшылыћ
жасауѕа тиiспiз, ќйтпесе дљниежљзi жалпы басшылыћсыз
ћалады».
Бернард Барух (1965 жылы ћайтыс болѕан), аса iрi банкир
жќне iскер, президенттердiѓ кеѓесшiсi былай деп мќлiмдеген:
«>зiнiѓ Ћарулы Кљштерiнiѓ ћуаты, экономика саласын-
даѕы артыћшылыѕы, ресурстары мен американдыћ &мiр
салтынан туындайтын моральдыћ кљшi арћасында Америка
дљниежљзiне &з љстемдiгiн орныћтыруѕа ћабiлеттi».
Хенсон Болдуин, белгiлi ќскери шолушы жќне тарихшы
былай деп жазѕан едi:
«Бљгiн бiз — банкирлер џлтымыз, несиегерлер џлтымыз,
экспорттаушылар џлтымыз, џлы теѓiз жќне ќуе держа-
васымыз, дљниежљзiлiк коммуникациялар шоѕырланѕан
орталыћпыз. Егер Рим кезiнде ќлемнiѓ орталыѕы болса,
Вашингтон ХХ ѕасырда Батыс ќлемiнiѓ одан да асћан
орталыѕы болып табылады».




Хрестоматия по новейшей истории (1945—1974 гг.).
Пособие для учителей. М., 1976. Ч. 2. С. 243.
5. АЛЛЕН ДАЛЛЕС КСРО-ны ЖОЮ ТУРАЛЫ
Соѕыс бiтедi, бќрi де бiртiндеп реттеледi, сонда бiз
ћолымызда бар нќрсенi... бљкiл алтынды, бљкiл материалдыћ
к&мектi адамдарды алдау мен аћымаћ етуге жџмыл-
дырамыз. Адам миы, адамныѓ сана-сезiмi &згеруге ћабiлеттi.
Онда (КСРО-да) аласапыран жайлатып, бiз олардыѓ
ћџндылыћтарын байћатпай жалѕан ћџндылыћтармен
ауыстырамыз жќне сол жалѕан ћџндылыћтарѕа сенуге
мќжбљр етемiз. Ћалайша? Бiз Ресейдiѓ &зiнен пiкiрлестер,
одаћтастар жќне к&мекшiлер табамыз. Жер бетiндегi еѓ
ћайсар халыћтыѓ кљйреп-ћџруыныѓ, оныѓ сана-сезiмiнiѓ
тљпкiлiктi, бiржолата семуiнiѓ аућымы жаѕынан орасан зор
ћайѕы-ћасiретi бiрiнен соѓ бiрi жалѕасатын болады...

21
Ќдебиеттен, &нерден, бiз, мысалы, олардыѓ ќлеуметтiк мќнiн
бiртiндеп аластатамыз. Суретшiлерге бейнелеу &нерiмен
шџѕылдануды, халыћтыѓ ћалыѓ ортасында болатын
љдерiстердi зерттеумен айналысуды ћойдыртамыз. Ќдебиет,
театр, кино, баспас&з — бќрi де адамныѓ еѓ арсыз сезiмдерiн
бейнелеп мадаћтайтын болады. Бiз жыныстыћ ћатынасћа,
зорлыћ-зомбылыћћа, садизмге, сатћындыћћа — бiр с&збен
айтћанда, тљрлi парасатсыздыћћа табынуды адам санасына
сiѓiретiн жќне тыћпалайтын суретшiсымаћтарды барынша
ћолдап, к&теретiн боламыз.
Мемлекеттi басћаруда бiз аласапыран жќне бей-берекет
жаѕдай ћалыптастырамыз. Бiз шенеунiктердiѓ, параћор-
лардыѓ есерсоћтыѕын, принципсiздiгiн бiлдiртпей, бiраћ
белсендi де тџраћты тљрде ћолпаштайтын боламыз.
Бюрократизм мен т&решiлдiктi адамгершiлiкке жатћы-
замыз. Адалдыћ пен парасаттылыћ кљлкiге айналдырылып,
ешкiмге керек болмай, &ткен уаћыттыѓ сарћыншаѕына
айналады. Арсыздыћ пен бетпаћтыћ, &тiрiк пен алдау,
маскљнемдiк пен нашаћорлыћ, бiр-бiрiнен љрейi џшып
ћорћу жќне к&ргенсiздiк, сатћындыћ, џлтшылдыћ жќне
халыћтар дџшпандыѕы, еѓ алдымен, орыс халћына деген
дџшпандыћ пен &шпендiлiк — осыныѓ бќрiн бiз ептеп жќне
байћаусыз таратамыз, осыныѓ бќрi етек жаятын болады.
Бiз большевизмнiѓ рухани тамырын жџлып тастаймыз,
халыћ &негелiлiгiнiѓ негiздерiн бџрмалаймыз жќне жоямыз.
Бiз осы лениндiк фанатизмдi џрпаћтан-џрпаћћа осылайша
џмыттырамыз. Бiз адамдар љшiн бала кезден, жас&спiрiм
кезден кљресетiн боламыз, жастарѕа ќрдайым басты љмiт
артамыз. Оны iрiтiп-шiрiтемiз, аздырамыз, азѕындыћ жолѕа
тљсiремiз. Бiз олардан шпиондар мен космополиттер
жасаймыз. Бiз, мiне, осылай iстеймiз.
Не болып жатћанын аз ѕана, &те аз ѕана адамдар аѓѕа-
ратын немесе тiптi тљсiнетiн болады. Бiраћ ондай адамдарды
бiз бейшаралыћ халге тљсiремiз, кљлкiге айналдырамыз,
оларѕа жала жауып, ћоѕам ћџћыѕы деп жариялаудыѓ ќдiсiн
табамыз...
Дуэль. 1998. №24;
День. №45;
Народная правда. 1992. №49;
Советская Россия. 1993. №104. 2.04.93
Лисичкин Б.А., Шелепин Л.А., Глобальная империя Зла.
М., 2001. С. 167—168.

226. АЋШ ЏЛТТЫЋ ЋАУIПСIЗДIК КЕЃЕСIНIЃ
«АЋШ-тыѓ РЕСЕЙГЕ ЋАТЫСТЫ МАЋСАТТАРЫ»
АТТЫ №20/1 ДИРЕКТИВАСЫНАН
18 тамыз, 1948 жыл.
Бiздiѓ Ресей ж&нiндегi негiзгi маћсаттарымыз:
а) Мќскеудiѓ ћуаты мен ыћпалын ол бейбiтшiлiкке жќне
халыћаралыћ ћатынастар тџраћтылыѕына ендi ћатер
т&ндiрмейтiн шекке дейiн жеткiзу;
ќ) Ресейде билiк басында тџрѕан љкiмет џстанатын халыћ-
аралыћ ћатынастар теориясы мен практикасын тљбiрiнен
&згерту...
Ќѓгiме, еѓ алдымен, Кеѓес Одаѕыныѓ &з баћылауынан тыс
сыртћы кљштермен салыстырѕанда саяси, ќскери жќне
психологиялыћ тџрѕыдан ќлсiз болуы жайында болып
отыр...
Еѓ болмаѕанда, яѕни Кеѓес билiгi ћазiргi Кеѓес аума-
ѕыныѓ бќрiнде немесе бќрiнде дерлiк саћталѕан жаѕдайда
бiз:
а) ќскери дќрменсiздiктi џзаћ уаћыт ћамтамасыз ету
љшiн таза ќскери шарттардыѓ (ћару тапсыру, басты
аудандарды к&шiру жќне т.б.) орындалуын;
ќ) сыртћы дљниеден елеулi экономикалыћ тќуелдiлiктi
ћамтамасыз ету маћсатында шарттардыѓ орындалуын
талап етуге тиiспiз... Барлыћ шарттар коммунистiк режiм
љшiн ауыр жќне кемсiтетiн болуѕа тиiс.
Бiз тiптi коммунистiк емес жќне бiзге достыћ к&ѓiл
кљйдегi режiмде:
а) кљштi ќскери ќлеуетi болмайтындай;
ќ) экономикалыћ жаѕынан сыртћы дљниеге едќуiр
дќрежеде тќуелдi болатындай жаѕдайды автоматты тљрде
ћамтамасыз ететiн ћауiпсiздiк шараларын ћолдануѕа
тиiспiз.
2. Американ ЌЌК Бас ћолбасшысы дайындаѕан жќне
штат бастыћтарыныѓ Бiрiккен Комитетiне џсынылѕан
КСРО-ѕа ћарсы ќуеден стратегиялыћ шабуыл жасау
жоспарларын баѕалау.
21 желтоћсан, 1948 жыл.

Соѕыс 1949 жылѕы 1 сќуiрге дейiн басталады, атом бом-
балары мљмкiн жќне ћажет болатын к&лемде ћолданылады.

23
Ћолда бар атом бомбаларыныѓ саны, одаћтастар авиациясы
iс-ћимыл жасайтын радиус, бомбалаулар кезiнде бомбаныѓ
дќл тљсуiнiѓ мљмкiндiгi, ќуе шабуылыныѓ ыћтимал к&лемi
мен оны жљзеге асыру љшiн ћажет уаћыт туралы мќселелер
мџћият ћаралѕаннан кейiн кеѓестiк еѓ елеулi &неркќсiптiк
орталыћтар орналасћан аудандарды белгiлеу &те маѓызды...
Алѕашћы 70 ћалаѕа ћатысты операцияларды жљзеге асыру
љшiн џшудыѓ белгiленген нысаналары мен баѕыттарыныѓ
карталары 1949 жылѕы 1 аћпанѕа дейiн дайын болады.
Военно-исторический журнал. 1989. №2. С. 16—31.
7. ПРЕЗИДЕНТ Г.ТРУМЭННIЃ АЋШ КОНГРЕСIНЕ
1947 ЖЫЛЅЫ 12 НАУРЫЗДАЅЫ ЖОЛДАУЫ
(Трумэн доктринасы)
(Љзiндi)
Халыћаралыћ жаѕдайдыѓ ћазiргi кездегi маѓыздылыѕы
Конгрестiѓ бiрiккен отырысы алдында менiѓ с&з с&йлеуiмдi
ћажет етедi. Ќѓгiме АЋШ-тыѓ сыртћы саясаты мен Џлттыћ
Ћауiпсiздiгi жайында болып отыр.
Бљгiн мен сiздердiѓ ћарауларыѓыз бен шешулерiѓiз љшiн
ћалыптасћан жаѕдайдыѓ Грекия мен Тљркияѕа ћатысты
жаћтарыныѓ бiрiн џсынѕым келедi.
Ћџрама Штаттар Грек љкiметiнен ћаржы жќне экономи-
калыћ к&мек к&рсетудi ћадала сџраѕан &тiнiш алды...
Грекияѕа бiз ћаржы жќне экономикалыћ к&мектiѓ кейбiр
тљрлерiн бџдан бџрын к&рсеткен болатынбыз, бiраћ олар
жеткiлiксiз...
Бiз осы ауыр жаѕдайда БЏЏ-ныѓ жќрдем к&рсетуiнiѓ
жолдарын ћарадыћ. Бiраћ жаѕдай дереу iс-ћимыл жасауды
ћажет етедi, ал БЏЏ жќне оныѓ џйымдарыныѓ Грекияѕа
ћажеттi к&мек к&рсетуге шамасы жетпейдi...
Бiздiѓ назарымыз, сондай-аћ Грекияѕа к&ршiлес Тљр-
кияѕа да ауып отыр... Ендi Тљркия тап болѕан жаѕдайдыѓ
Грекия тап болѕан жаѕдайдан елеулi айырмашылыѕы бар.
Грекияда болѕан баћытсыздыћтар Тљркияда орын алѕан
жоћ. Ал соѕыс кезiнде Ћџрама Штаттар мен Џлыбритания
Тљркияѕа материалдыћ к&мек к&рсеттi. Дегенмен ћазiр
Тљркия бiздiѓ жќрдемiмiздi ћажет етiп отыр...
Егер бiз осы ћатерлi сќтте Грекия мен Тљркияѕа к&мек
к&рсетпесек, оныѓ зардабы Шыѕыста да, сондай-аћ Батыста

24
да ауыр болады. Бiз шџѕыл жќне батыл iс-ћимылдар
жасауѕа тиiспiз.
Жоѕарыда айтылѕандарды ескере отырып мен Конгрес-
тен Грекия мен Тљркияѕа 1948 жылѕы 30 маусымѕа дейiнгi
кезеѓде 400 млн доллар м&лшерiнде к&мек к&рсетуге
&кiлеттiк берудi сџраймын.
Ћаржы к&мегiне ћосымша мен, Конгрестен Грекия мен
Тљркияныѓ &тiнiшi бойынша ћайта ћџру жќне берiлуi
мљмкiн ћаржы жќне материалдыћ к&мектiѓ пайдаланы-
луын ћадаѕалау маћсатында бџл елдерге Американыѓ аза-
маттыћ жќне ќскери ћызметкерлерiнiѓ жiберiлуiне рџћсат
берудi сџраймын. Мен, сондай-аћ бџл љшiн таѓдап алынѕан
Тљрiк жќне Грек ћызметкерлерiне нџсћау берiлуi мен
олардыѓ оћытылуына рџћсат берудi џсынамын.
Хрестоматия по новейшей истории. Т. 3. Ч. 1. С. 59—60.
8. СОЛТЉСТIК АТЛАНТИКАЛЫЋ ПАКТ
(Љзiндi)
4 сќуiр, 1949 жыл.
4-бап
Уаѕдаласушы тараптар, олардыѓ ќрћайсысыныѓ пiкiрiн-
ше, кез келген тараптыѓ аумаћтыћ тџтастыѕына, саяси
тќуелсiздiгiне немесе ћауiпсiздiгiне ћатер т&нетiн болса,
&зара кеѓесе алады.
5-бап
Уаѕдаласушы тараптар &здерiнiѓ бiреуiне немесе бiрне-
шеуiне, Еуропада немесе Солтљстiк Америкада жасалѕан
ћарулы шабуыл олардыѓ бќрiне ћарсы жасалѕан шабуыл
деп саналатынына келiседi; жќне, осыныѓ нќтижесi ретiнде,
олар сондай шабуылѕа џшыраѕан тарапћа немесе тарап-
тарѕа Атлант мџхитыныѓ солтљстiк б&лiгiндегi аудан
ћауiпсiздiгiн ћалпына келтiру мен ћолдау љшiн &зi ћажет
деп санайтын iс-ћимылдарды, соныѓ iшiнде ћарулы кљш-
тердi жеке-дара жќне басћа тараптармен келiсiм бойынша
дереу ћолдану жолымен к&мектесетiн болады...
6-бап
Бiр немесе бiрнеше уаѕдаласушы тараптарѕа 5-бапта
айтылѕан ћарулы шабуылѕа Еуропада немесе Солтљстiк

25
Америкада кез келген тараптыѓ аумаѕына, Францияныѓ
Алжирдегi департаменттерiне, Еуропада кез келген уаѕдала-
сушы тараптыѓ басћыншылыћ ќскерлерiне, Атлант мџхиты-
ныѓ солтљстiк б&лiгiндегi ауданда — Рака тропигiнiѓ
солтљстiк жаѕында уаѕдаласушы кез келген тараптыѓ
ћарауындаѕы аралдарѕа немесе уаѕдаласушы кез келген
тараптыѓ осы аудандаѕы кемелерiне, немесе џшаћтарѕа
жасалатын шабуылдар жатады.
Хрестоматия по новейшей истории (1945—1974 гг.).
Пособие для учителей. М., 1976. Ч. 2. С. 245.
9. ШЕТЕЛ МЕМЛЕКЕТТЕРIНЕ К'МЕК К'РСЕТУ
ТУРАЛЫ ЗАЃНАН ЉЗIНДI
(Маршалл жоспары)
Вашингтон. 3 сќуiр, 1948 жыл.
104-б&лiм. Осымен љкiмет агенттiгi таѕайындалады, ол
«Экономикалыћ ынтымаћтастыћ ж&нiндегi ќкiмшiлiк»
немесе «Ќкiмшiлiк» деп аталатын болады. Ќкiмшiлiктiѓ бас
кеѓсесi Колумбия округiнде болады. Ќкiмшiлiктi эконо-
микалыћ ынтымаћтастыћ ж&нiндегi ќкiмшiлiк басћаратын
болады, ол бџдан ќрi, ћысћартып алу љшiн, ќкiмшi деп ата-
лады. Ќкiмшiнi сенаттыѓ кеѓесi бойынша жќне келiсiмiмен
президент таѕайындайды. <...>
Ќкiмшi мен мемлекеттiк хатшы &з iс-ћимылдары, соныѓ
iшiнде ќрћайсысыныѓ сипаты басћа тарап ћызметiнiѓ сала-
сына ћатысты болатын жорамалды iс-ћимылдары туралы
бiрiн-бiрi љнемi жќне толыћ хабардар етiп отырады.
Егер мемлекеттiк хатшы ќкiмшi тарапынан белгiлi бiр
iс-ќрекет, жорамалды iс-ќрекет немесе iс-ќрекеттен бас
тарту Ћџрама Штаттардыѓ сыртћы саясаттардыѓ маћсат-
тарына ћайшы деген ћорытындыѕа келетiн болса, ол &зiнiѓ
к&зћарасы туралы ќкiмшiге хабарлауѕа тиiс жќне олар
бiрлесiп талћылаѕаннан кейiн алауыздыћтар жойылмайтын
болса, мќселе тљпкiлiктi шешу љшiн президентке
тапсырылады. <...>
Хрестоматия по новейшей истории / Под ред.
Б.Г.Гафурова и др. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 408-409.

26 10. В.БРАНДТТЫЃ БАТЫС БЕРЛИН
ЋОРШАУЫ ТУРАЛЫ ЕСТЕЛIКТЕРIНЕН
(1948 жылѕы 24 маусым — 1949 жылѕы 12 мамыр)
Батыс сектордан &тетiн жерлер ћоршауѕа алынѕан.
Шыѕыс аумаћтан тартылѕан электр желiлерi ћиылѕан.
Шыѕыстан Берлиннiѓ «бљлiкшiл» батыс секторына
жеткiзiлiмдердiѓ бќрi тоћтатылѕан. Ћорѕансыз халыћ &здерi
сайлаѕан &кiлдердi тiзе бљгуге, ол батыс державаларын—
&з ќскерлерiн Берлиннен ќкетуге мќжбљр еткенге дейiн нан
да, к&мiр де, сљт те, электр ћуатын да алмайды.
Брандт В .Воспоминания // Вопросы истории.
1991. №1. С. 97-98.
11. И.В.СТАЛИННIЃ БЕРЛИН ЋОРШАУЫНА
БАЙЛАНЫСТЫ АЙЋЫНДАМАСЫ
(Бџрынѕы Сыртћы iстер министрi А.А.Громыконыѓ
естелiктерi бойынша)
Сталинмен кез келген тайталас салондыћ шай iшуге тiптi
де џћсамайтын. Сталиннiѓ дипломатиялыћ маћсаттарына
жету љшiн ћандай болсын ћысымды ћолдануѕа ќзiрлiк
деѓгейiн маѕан Андрей Громыко 1989 жылы &з еркiмен
ћызметiнен кеткеннен кейiн, онымен ќѓгiмелескен кезiмде
тљсiндiрген едi. Мен одан жойћын соѕыстан кейiн к&п кешiк-
пей жќне Американыѓ ядролыћ монополиясы алдында
Берлиндi ћоршауѕа алуды Кеѓес Одаѕыныѓ нелiктен тќуекел
еткенiн сџрадым. Отставкада ќжептќуiр болѕан Громыко
бџл ж&нiнде Сталинге бiрћатар кеѓесшiлерiнiѓ айтћанын,
бiраћ ол бiрiншiден, Ћџрама Штаттар, оныѓ айтуынша,
Берлинге байланысты ядролыћ ћаруды ешћашан ћолдан-
байтыны; екiншiден, егер Ћџрама Штаттар Берлинге
айдауылды автожолмен &ткiзуге ќрекет жасайтын болса,
оларѕа Ћызыл ќскер ћарсылыћ к&рсететiнi жќне де, егер
Ћџрама Штаттар бљкiл майдан бойында шабуыл жасайтын
болса, Сталин тљпкiлiктi шешiм ћабылдауды &зiнде
ћалдыратыны ж&нiндегi љш алѕышартты басшылыћћа ала
отырып, олардыѓ келiсiмiн ћабыл алмаѕанын айтты. Егер
iс осы нљктеге жеткен болса, ол реттеуге барѕан болар едi.
Киссинджер Г. Дипломатия. М., 1997. С. 392.

27 12. ЭКОНОМИКАЛЫЋ 'ЗАРА К'МЕК КЕЃЕСIНIЃ
ЖАРЅЫСЫНАН
Мќскеу. 13 сќуiр, 1960 жыл.

1-бап. Маћсаттар мен принциптер
1. Экономикалыћ &зара к&мек Кеѓесi Кеѓеске мљше
елдердiѓ кљш-жiгерiн бiрiктiру жќне љйлестiру жолымен
сол елдерде халыћ шаруашылыѕыныѓ жоспарлы дамуына,
экономикалыћ жќне техникалыћ прогрестiѓ жеделдетiлуiне,
&неркќсiбi дамыѕан елдердi индустрияландыру деѓгейiн
арттыруѕа жќне Кеѓеске мљше елдер халыћтарыныѓ еѓбек
&нiмдiлiгiнiѓ љздiксiз артуына жќне ќл-аућатыныѓ џдайы
&суiне жќрдемдесу маћсатын к&здейдi.
2. Экономикалыћ &зара к&мек Кеѓесi Кеѓеске мљше
барлыћ елдердiѓ егемендiгiне негiзделген.
Кеѓеске мљше елдердiѓ экономикалыћ жќне ѕылыми-
техникалыћ ынтымаћтастыѕы толыћ теѓ ћџћыћтыћ, егемен-
дiк пен џлттыћ мљдделердi ћџрметтеу, &зара пайдалану
жќне жолдастыћ &зара к&мек принциптерiне сќйкес жљзеге
асырылады. <...>
4-бап. Џсыныстар мен шешiмдер
<...> 2. Кеѓестiѓ барлыћ џсыныстары мен шешiмдерi тек
Кеѓеске мљше мљдделi елдердiѓ келiсiмiмен ѕана ћабыл-
данады, ќрбiр ел Кеѓесте ћаралатын кез келген мќселеде &з
мљдделiлiгi туралы мќлiмдеуге ћџћылы. Џсыныстар мен
шешiмдер бџл мќселеге мљдделi емес екенiн мќлiмдеген
елдерге ћатысты болмайды. Алайда сол елдердiѓ ќрћайсысы
Кеѓеске мљше болѕан елдер ћабылдаѕан џсыныстар мен
шешiмдерге кейiн ћосыла алады.
5-бап. Органдар
1. Экономикалыћ &зара к&мек Кеѓесiнде мынадай негiзгi
органдар бар: Кеѓес сессиясы, Атћару Комитетi, тџраћты
комиссиялары, Хатшылыћ. <...>
Многостороннее экономическое сотрудничество
социалистических государств. М., 1972. С. 122—128.

2813. АХР, БХР, ВХР, ГДР, ПХР, РХР, КСРО, ЧСР
АРАСЫНДАЅЫ ДОСТЫЋ, ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ
ЖЌНЕ 'ЗАРА К'МЕК ТУРАЛЫ ШАРТТАН
(Варшава шарты)
Варшава. 14 мамыр, 1955 жыл.
Уаѕдаласушы тараптар, Еуропадаѕы џжымдыћ ћауiп-
сiздiктiѓ барлыћ Еуропалыћ мемлекеттердiѓ ћоѕамдыћ жќне
мемлекеттiк ћџрылысына ћарамастан, олардыѓ кљш- жiгер-
лерiн Еуропада бейбiтшiлiктi ћамтамасыз ету мљдделерiнде
бiрiктiруге мљмкiндiк беретiндей негiзделген жљйе жасауѕа
&з џмтылысын таѕы да ћуаттай отырып, сонымен бiрге
ремилитарландырылатын Батыс Германия жќне Солтљстiк
Атлантикалыћ блок ћосылатын жаѓа соѕыс ћаупiн кљшей-
тетiн жќне бейбiтшiл мемлекеттердiѓ џлттыћ ћауiпсiздiгiне
ћауiп т&ндiретiн «батысеуропалыћ» одаћ тљрiндегi жаѓа
ќскери топ ћџрылуын к&здейтiн Париж келiсiмдерiн бекiту
нќтижесiнде Еуропада ћалыптасћан жаѕдайды ескере
отырып, мџндай жаѕдайларда Еуропадаѕы бейбiтшiл
мемлекеттер &з ћауiпсiздiгiн ћамтамасыз ету љшiн жќне
Еуропада бейбiтшiлiк саћтау мљдделерiнде БЏЏ Жарѕы-
сыныѓ маћсаттары мен принциптерiн басшылыћћа ала
отырып мемлекеттердiѓ тќуелсiздiгi мен егемендiгiн
ћџрметтеу, сондай-аћ олардыѓ iшкi iстерiне араласпау
принциптерiне сќйкес достыћты, ынтымаћтастыћты жќне
&зара к&мектi одан ќрi ныѕайту мен дамыту мљдделерiнде
достыћ, ынтымаћтастыћ жќне &зара к&мек туралы осы
шартты жасауѕа џйѕарды. <...>
1-бап. Уаѕдаласушы тараптар БЏЏ Жарѕысына сќйкес
&здерiнiѓ халыћаралыћ ћатынастарында кљшпен немесе оны
ћолданамыз деп ћоћан-лоћы жасаудан тартынуѕа жќне
&здерiнiѓ халыћаралыћ дауларын халыћаралыћ бейбiт-
шiлiк пен ћауiпсiздiкке ћатер т&ндiрмейтiндей етiп бейбiт
шешуге мiндеттенедi. <...>
3-бап. Уаѕдаласушы тараптар &здерiнiѓ ортаћ мљдде-
лерiне ћатысты барлыћ маѓызды халыћаралыћ мќселелер
бойынша халыћаралыћ бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi
ныѕайту мљдделерiн басшылыћћа ала отырып &зара кеѓе-
сетiн болады. Олар &здерiнiѓ ойынша шартћа ћатысушы —
бiр немесе бiрнеше мемлекетке ћарулы шабуыл ћатерi
т&нетiн ќр уаћытта бiрлескен ћорѕанысты ћамтамасыз ету

29
жќне бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi саћтау мљдделерiнде
дереу &зара кеѓесетiн болады.
4-бап. Еуропада шартћа ћатысушы — бiр немесе бiрнеше
мемлекетке ќлдебiр мемлекет немесе мемлекеттер тобы
тарапынан ћарулы шабуыл жасалѕан жаѕдайда шартћа
ћатысушы ќрбiр мемлекет БЏЏ Жарѕысыныѓ 5-бабына
сќйкес жеке-дара немесе џжымдыћ &зiн-&зi ћорѕау ћџћыѕын
жљзеге асыру ретiмен ондай шабуылѕа тап болѕан мемле-
кетке немесе мемлекеттерге жеке-дара жќне шартћа
ћатысушы басћа мемлекеттермен келiсiм бойынша &зi ћажет
деп санайтын барлыћ ћџралдармен, соныѓ iшiнде ћарулы
кљш ћолданумен дереу к&мек к&рсетедi. Шартћа ћатысушы
мемлекеттер халыћаралыћ бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi
ћалпына келтiру мен саћтау маћсаттарында ћолданылуы
ћажеттi бiрлескен шараларѕа ћатысты дереу кеѓеседi.
Осы бап негiзiнде ћолданылатын шаралар туралы БЏЏ
Жарѕысыныѓ Ережелерiне сќйкес Ћауiпсiздiк Кеѓесiне
хабарланады. Бџл шаралар Ћауiпсiздiк Кеѓесi халыћара-
лыћ бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi ћалпына келтiру мен
саћтау љшiн ћажеттi барлыћ шараларды ћолданѕан кезде
дереу тоћтатылады.
11-бап. Осы шарт жиырма жыл бойы кљшiнде болады...
Еуропада џжымдыћ ћауiпсiздiк жљйесi ћџрылѕан жќне
осы маћсатпен уаѕдаласушы тараптар џдайы џмтылатын
џжымдыћ ћауiпсiздiк туралы жалпыеуропалыћ шарт
жасалѕан жаѕдайда осы шарт жалпыеуропалыћ шарт iске
ћосылѕан кљннен бастап кљшiн жояды. <...>
Организация Варшавского Договора.
Документы и материалы. 1955—1985 гг.
М., 1986. С. 9—13.
14. АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI КОНФЕРЕНЦИЯСЫНЫЃ
ЋОРЫТЫНДЫ МАЗМЏНДАМАСЫ
(Бандунг конференциясынан)
(Љзiндi) Сќуiр, 1955 жыл.
А. Экономикалыћ ынтымаћтастыћ
...Конференцияѕа ћатысушылар &зара мљдде жќне
џлттыћ егемендiктi ћџрметтеу негiзiндегi экономикалыћ
ынтымаћтастыћћа ортаћ џмтылысын бiлдiрдi...

30
2. Ћатысушы елдер бiр-бiрiне мљмкiн болатын шектерде
техникалыћ к&мек к&рсетуге келiседi...
3. Азия жќне Африка елдерiнiѓ конференциясы:
таяу уаћытта Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ экономикалыћ
дамуѕа арналѕан арнаулы ћорын ћџруды;
халыћаралыћ ћайта ћџру мен даму банкi &з ресурстары-
ныѓ к&п б&лiгiн Азия жќне Африка елдерiне беруiн
џсынады. <...>
5. Конференция... оѕан ћатысушы елдердiѓ шикiзатћа
деген халыћаралыћ баѕа мен сџранысты екiжаћты жќне
к&пжаћты келiсiмдер к&мегiмен тџраћтандыру љшiн iс-
ћимылдар жасауын џсынады.
6. Конференция ... одан ќрi:
Азия жќне Африка елдерiнiѓ &з шикiзатын, эконо-
микалыћ тџрѕыдан мљмкiн болѕан кезде, оны экспорттаудан
бџрын &ѓдей отырып, &зiнiѓ экспорттыћ саудасын тљр-
лендiруiн џсынады. <...>
В. Мќдени ынтымаћтастыћ
1. Конференция... елдер арасындаѕы &зара тљсiнiстiкке
жќрдемдесудiѓ еѓ кљштi ћџралдарыныѓ бiрi — мќдени
ынтымаћтастыћты дамыту екенiне сенедi. Азия мен Африка
&з баюыныѓ барысында басћа мќдениеттер мен &ркениет-
тердi байытћан џлы дiндер мен &ркениеттердiѓ бесiгi болып
табылады...
Азия жќне Африка халыћтары ћазiр &здерiнiѓ ескi
байланыстарын жаѓѕыртуѕа жќне ћазiргi дљниедегi
жаѕдайларды ескере отырып жаѓа байланыстар орнатуѕа
деген кљштi жќне шын ыћыласты ниетпен жiгерленуде...
С. Адам ћџћыћтары жќне Nзiн-Nзi билеу
1. Конференция ... адам ћџћыћтарыныѓ Бiрiккен Џлттар
Џйымыныѓ Жарѕысында баяндалѕан негiзгi принциптерiн
толыћ ћолдайтынын мќлiмдейдi, барлыћ халыћтар мен
џлттар љшiн ортаћ љлгi ретiндегi Адам ћџћыћтарыныѓ
жалпыѕа бiрдей Декларациясын &з назарында џстайды.
Конференция халыћтар мен џлттардыѓ &зiн-&зi билеуiнiѓ
Бiрiккен Џлттар Џйымы Жарѕысында баяндалѕан прин-
ципiн толыћ ћолдайтынын мќлiмдейдi....
2. Конференция ... Африканыѓ љлкен аудандарында
дљниежљзiнiѓ басћа б&лiгiнде љкiметтер ћарым-ћатынастары
мен адамдар арасындаѕы ћарым-ћатынастардыѓ негiзi

31
болып отырѕан нќсiлдiк б&лектеу мен кемсiту саясаты мен
практикасын айыптайды. Мџндай тќртiп адам ћџћыѕын
&рескел тљрде бџзу ѕана емес, сондай-аћ &ркениет пен адам
ћадiр-ћасиетiнiѓ негiзгi ћџндылыћтарын терiске шыѕару
болып табылады. <...>
F. Жалпыѕа бiрдей бейбiтшiлiк пен ынтымаћтастыћћа
жќрдемдесу
...Конференция адамзат пен &ркениеттi љрейден жќне
болашаћта толыћ ћџрып кетуден ћџтћару љшiн ћарусыз-
дану, ядролыћ жќне термоядролыћ ћаруды жасап шыѕаруѕа,
оларды сынауѕа жќне ћолдануѕа тыйым салу ћажет деп
санайды...
....Ядролыћ жќне термоядролыћ ћару жасап шыѕа-
рылуына тыйым салынѕанѕа дейiн конференция барлыћ
державаларды ондай ћаруды сынауды уаћытша тоћтату
ж&нiнде келiсiмге келуге шаћырады.
G. Жалпыѕа бiрдей бейбiтшiлiк пен ынтымаћтастыћћа
жќрдемдесу туралы Декларация
...Елдер т&зiмдiлiк к&рсетуге жќне бiр-бiрiмен жаћсы
к&ршiлер секiлдi, тату тџруѕа, т&мендегi принциптер негi-
зiнде достыћ пен ынтымаћтастыћты дамытуѕа тиiс:
1. Адамныѓ негiзгi ћџћыћтарыныѓ, сондай-аћ Бiрiккен
Џлттар Џйымы Жарѕысыныѓ маћсаттары мен принциптерiн
ћџрметтеу.
2. Барлыћ елдердiѓ егемендiгiн жќне аумаѕыныѓ тџтас-
тыѕын ћџрметтеу.
3. Барлыћ нќсiлдердiѓ теѓдiгiн жќне љлкендi-кiшiлi бар-
лыћ џлттардыѓ теѓдiгiн мойындау.
4. Интервенциядан жќне басћа елдiѓ iшкi iстерiне ара-
ласудан тартыну.
5. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ Жарѕысына сќйкес ќрбiр
елдiѓ жекелей немесе џжымдыћ ћорѕану ћџћыѕын ћџрмет-
теу...
Правда, 26 cќуiр, 1955 ж.
Хрестоматия по новейшей истории (1945—1974).
М., 1976. Ч. 2. С. 240—241

3215. БЕЙБIТШIЛIКТI ЖАЋТАУШЫЛАРДЫЃ ДЉНИЕЖЉЗIЛIК
КОНГРЕСIНIЃ МАНИФЕСI
25 сќуiр, 1949 жыл.
Бiз, дљниежљзiндегi 72 елден жиналѕан халыћтар &кiл-
дерi; бiз, тљрлi &ркениеттегi, дiндердегi, сенiмдердегi, &ѓi
ќртљрлi ќйелдер мен еркектер;
Бiз дљниежљзiне ћайтадан т&нген сџмдыћ ћауiптi: соѕыс
ћаупiн тљйсiндiк.
Дљниежљзiлiк ћайѕы-ћасiреттен кейiн т&рт жыл &ттi, ал
халыћтар зиянды жанталаса ћарулануѕа ћайтадан килiк-
тiрiлдi.
Адамзат баћытын ћамтамасыз етуге тиiстi ѕылым &з
маћсатынан бџрып ќкетiлiп, соѕыс маћсаттарына ћызмет
етуге кљштеп мќжбљрленуде.
Дљниежљзiнiѓ тљрлi шет аймаћтарында мемлекеттердiѓ
араласуынан жќне олардыѓ ћарулы кљштерiнiѓ тiкелей
ќрекеттерiнен тџтанѕан жќне саћталып отырѕан соѕыс
ошаћтары таѕы да лаулауда.
Бейбiтшiлiктi жаћтаушылардыѓ осы Дљниежљзiлiк
конгресiне жиналѕан бiз к&зћарас бостандыѕын саћтаѕа-
нымызды жќне соѕыс насихаты бiздiѓ аћыл-ойымызды ешбiр
к&мескiлемегенiн жария ете мќлiмдеймiз...
Атом бомбасы ћорѕаныс ћаруы емес.
Бiз, мемлекеттердiѓ бiр блогын басћасына ћарама-ћарсы
ћойѕысы келетiндердiѓ сойылын соѕудан бас тартамыз.
Бiз, &зiнiѓ апаттылыѕын дќлелдеген ќскери одаћтар
саясатына ћарсымыз.
Љнемi ћарулы ћаћтыѕыстар туѕызатын жќне жаѓа
дљниежљзiлiк соѕыс басталуында шешушi р&л атћаруды
к&здейтiн отарлыћ жљйенi айыптаймыз.
Бiз, Батыс Германия мен Жапонияныѓ ћайта ћару-
лануын ќшкерелеймiз.
...Бейбiтшiлiктi жаћтаушылардыѓ Дљниежљзiлiк кон-
гресi халыћтардыѓ енжарлыћты ћойѕанын жќне белсендi
де жасампаз р&л атћаруды к&здейтiнiн жар сала мќлiмдейдi.
Бейбiтшiлiктi жаћтаушылардыѓ Дљниежљзiлiк конгре-
сiне &кiлдерi ћатысып отырѕан осы халыћтар мынаны жария
етедi:
Бiз, Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ Жарѕысын жаћтаймыз
жќне осы Жарѕыѕа тосћауыл ћойып, соѕысћа апаратын
барлыћ ќскери одаћтарѕа ћарсымыз.

33
Бiз, халыћтарды ћайыршылыћћа душар ететiн ќскери
шыѕындардыѓ ауыртпалыѕына ћарсымыз.
Бiз, атом ћаруына жќне адамдарды жаппай ћырып-
жоятын басћа да барлыћ ћаруларѕа тыйым салынуын
жаћтаймыз, бiз џлы державалардыѓ ћарулы кљштерiнiѓ
шектелуiн жќне оларѕа пќрмендi халыћаралыћ баћылау
орнатуды талап етемiз...
Бiз, барлыћ халыћтардыѓ џлттыћ тќуелсiздiгi мен бейбiт
ынтымаћтастыѕы жолында кљресемiз. <...>
Бiз, халыћтар арасындаѕы нќсiлдiк &шпендiлiк пен
араздыћ туѕызатын ќскери желiктi айыптаймыз. Бiз жаѓа
соѕысты насихаттайтын баспас&з органдарыныѓ, ќдеби
шыѕармалар мен кинофильмдердiѓ, адамдар мен џйым-
дардыѓ айыпталуын ћџптаймыз...
Алдаѕы уаћытта ћыраѕылыћты саћтауѕа џмтыла
отырып, бiз, жалпыѕа бiрдей бейбiтшiлiктi ћорѕау маћса-
тында мќдениет ћайраткерлерi мен демократиялыћ џйым-
дардыѓ халыћаралыћ Комитетiн ћџрамыз...
Дљниежљзiне љмiт ќкелетiн ќйелдер, аналар олардыѓ
балаларыныѓ &мiрiн жќне ошаћтарыныѓ ћауiпсiздiгiн
ћорѕауды &зiмiздiѓ ћасиеттi борышымыз деп санайтыны-
мызды бiлетiн болсын. Бiздi жастар естiсiн, олар болашаћћа
апаратын жарыћ жолды жаппай кiсi &лтiруге џласып,
ћапаландырмас љшiн саяси нанымдары мен дiни сенiмдерiнiѓ
айырмашылыѕына ћарамастан топтасатын болсын. <...>
Бейбiтшiлiктi жаћтаушылардыѓ Дљниежљзiлiк конгресi
осында &кiлдерi ћатысып отырѕан 600 миллион ќйелдер
мен еркектердiѓ атынан Жер шарындаѕы барлыћ халыћ-
тарѕа љндеу тастап, оларѕа былай дейдi: «Батылдыћ жќне
таѕы да батылдыћ!»
Бiз топтаса алдыћ.
Бiз бiр-бiрiмiздi тљсiне алдыћ.
Бiз бейбiтшiлiк жолындаѕы — &мiр жолындаѕы кљресте
жеѓiске жетуге ќзiр екенiмiздi жќне соѕан бел буып
отырѕанымызды бiлдiремiз.
Первый Всемирный конгресс сторонников мира.
Париж — Прага. 20—25 апреля 1949 г.
(материалы.) М., 1950. С. 489—491.

3416. КЕЃЕС-АМЕРИКАН КЕЛIСС'ЗДЕРIНIЃ ЋЏЖАТТАРЫ
(1972—1974
ЖЖ .)
Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы мен Америка
Ћџрама Штаттары арасындаѕы )зара ћарым-ћатынас
негiздерi
(Љзiндi)
Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы мен Америка
Ћџрама Штаттары, Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ Жарѕысы
бойынша &зiне алѕан мiндеттемелердi жќне &зара бейбiт
ћатынастарды ныѕайту жќне оларѕа неѕџрлым берiк негiз
ћалау џмтылысын басшылыћћа ала отырып, соѕыс ћатерiне
жол бермеу љшiн жќне дљниежљзiнде шиеленiстiѓ бќсеѓ-
детiлуiне, жалпыѕа бiрдей ћауiпсiздiктiѓ ныѕайтылуына
жќне халыћаралыћ ынтымаћтастыћћа жќрдемдесетiн жаѕ-
дайлар жасау љшiн барлыћ кљш-жiгердi жџмсау ћажет
екенiн тљсiне отырып, кеѓес-американ ћатынастарыныѓ
жаћсаруы жќне олардыѓ &зара тиiмдi, соныѓ iшiнде эко-
номикалыћ, ѕылым мен мќдениет саласында дамуы осы
маћсаттарѕа сай келедi жќне &зара тљсiнiстiк пен iскерлiк
ынтымаћтастыћћа љшiншi елдердiѓ мљдделерiн ешбiр бџз-
бастан сай келедi деп санай отырып, осы маћсаттар екi ел
халыћтарыныѓ мљдделерiн бiлдiретiнiн тљсiне отырып,
мынаѕан келiстi:
Б i р i н ш i. Олар ядролыћ ѕасырда &здерiнiѓ арасындаѕы
ћатынастарды саћтау љшiн бейбiт ћатар &мiр сљруден басћа
негiз жоћ екенi ж&нiндегi ортаћ сенiмдi басшылыћћа алады.
КСРО мен АЋШ идеологиясындаѕы жќне ќлеуметтiк
жљйелерiндегi айырмашылыћтар олардыѓ арасында еге-
мендiк, теѓдiк, iшкi iстерге араласпау жќне &зара тиiмдiлiк
принциптерiне негiзделген ћалыпты ћатынастарды дамыту
љшiн б&гет болып табылмайды.
Е к i н ш i. КСРО мен АЋШ &здерiнiѓ арасындаѕы
ћатынастардыѓ ћауiптi тљрде шиеленiсуiне ќкелiп соѕуы
мљмкiн жаѕдайлардыѓ пайда болуына жол берiлмеуiне зор
мќн берiп отыр. Осыны негiзге ала отырып, олар ќскери
жанжалдардан аулаћ болу мен ядролыћ соѕыстыѓ пайда
болуына жол бермеу љшiн мљмкiн болѕан нќрсенiѓ бќрiн
iстейдi. Олар &здерiнiѓ &зара ћатынастарында ќрћашан
џстамдылыћ к&рсетедi жќне алауыздыћтарды бейбiт
ћџралдармен реттейдi...

35
Екi тарап бiржаћты артыћшылыћтарды басћа тарап
есебiнен алудыѓ тiкелей немесе жанама ќрекеттерi осы
маћсаттармен сыйыспайтынын мойындайды. КСРО мен
АЋШ арасында бейбiтшiлiк ћатынастарын саћтау мен
ныѕайту љшiн ћажеттi алѕышарттар теѓдiк принципiне
негiзделетiн тараптар ћауiпсiздiгiнiѓ мљдделерiн тану жќне
кљш ћолданудан немесе оны ћолданамыз деп ћоћан-лоћы
жасаудан бас тарту. <...>
О н б i р i н ш i. КСРО мен АЋШ дљниежљзiлiк iстерде
ќлдебiр ерекше ћџћыћтарѕа немесе артыћшылыћтарѕа
&здерi де талап ћоймайды жќне ешкiмнiѓ де талабын
мойындамайды. Олар барлыћ мемлекеттердiѓ егемендiк
теѓдiгiн мойындайды.
Кеѓес-американ ћатынастарыныѓ дамуы љшiншi елдерге
жќне олардыѓ мљдделерiне ћарсы баѕытталмаѕан...
Москва, 29 мая 1972 года.
КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР ОДАЅЫ МЕН
АМЕРИКА ЋЏРАМА ШТАТТАРЫ АРАСЫНДАЅЫ
ЗЫМЫРАНЅА ЋАРСЫ ЋОРЅАНЫС ЖЉЙЕЛЕРIН ШЕКТЕУ
ТУРАЛЫ ШАРТ
(Љзiндi)
I бап
1. Ќрбiр тарап зымыранѕа ћарсы ћорѕаныс жљйесiн
(ЗЋЋ) шектеуге жќне осы шарт ережелерiне сќйкес басћа
да шаралар ћолдануѕа мiндеттенедi.
2. Ќрбiр тарап &з елiнiѓ аумаѕында ЗЋЋ жљйесiн &рiстет-
пеуге жќне ћорѕаныс жљйесiне негiз жасамауѕа, сондай-аћ,
осы Шартта
* к&зделгендегiден басћа ауданда ЗЋЋ жљйесiн
&рiстетпеуге мiндеттендi <...>
V бап
1. Ќрбiр тарап теѓiзде, аспанда, ѕарышта немесе жер бе-
тiнде оѓтайлы орналастыратын ЗЋЋ жљйелерi, немесе оныѓ
ћосалћы б&лiктерiн жасамауѕа, сынамауѕа жќне
&рiстетпеуге мiндеттенедi. <...>
*Зымыранѕа ћарсы ћорѕаныс туралы шарт екi елге ќрбiр елдiѓ
аумаѕында ЗЋЋ-ныѓ кеѓ тармаћты кешендерiн жасаудан бас тарту
туралы мiндеттеме жљктедi. (Ћараѓдар: Матвеев В.А. В интересах
всего человечества. СССР—США: поворот от конфронтации к разрядке
и деловому сотрудничеству. М., 1974. С. 81).

36
VIII бап
Осы Шартта белгiленген к&лемнен басћа немесе аудан-
дардан тыс ЗЋЋ жљйелерi, немесе олардыѓ ћосалћы б&лiк-
терi, сондай-аћ осы Шартта тыйым салынѕан ЗЋЋ жљйелерi
немесе олардыѓ ћосалћы б&лiктерi жойылуѕа, не келiсiлген
тќртiпке сќйкес б&лшектелуге тиiс...
IХ бап
Осы Шарттыѓ &мiршеѓдiгi мен тиiмдiлiгiн ћамтамасыз
ету маћсатында ќрбiр тарап осы Шартта шектелген ЗЋЋ
жљйелерiн немесе олардыѓ ћосалћы б&лiктерiн басћа
мемлекеттерге бермеуге жќне &зiнiѓ џлттыћ аумаѕынан тыс
орналастырмауѕа мiндеттенедi. <...>
ХV бап
1. Осы Шарт мерзiмсiз.
2. Ќрбiр тарап &зiнiѓ мемлекеттiк егемендiгiн жљзеге
асыру барысында осы Шарттан шыѕуѕа ћџћылы...
26 мая 1972 года.
КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР ОДАЅЫ МЕН
АМЕРИКА ЋЏРАМА ШТАТТАРЫ АРАСЫНДАЅЫ
СТРАТЕГИЯЛЫЋ ШАБУЫЛ ЋАРУЫН ШЕКТЕУ
САЛАСЫНДАЅЫ КЕЙБIР ШАРАЛАР ТУРАЛЫ УАЋЫТША
КЕЛIСIМ
(Љзiндi)
I бап
Екi тарап 1972 жылдыѓ 1 шiлдесiнен бастап жер љстiнде
орналастыратын континентаралыћ баллистикалыћ зымы-
рандардыѓ (КБЗ) ћосымша тџраћты џшыру ћондыр-
ѕыларыныѓ ћџрылысын бастамауѕа мiндеттенедi. <...>
VII бап
Екi тарап стратегиялыћ шабуыл ћаруларын шектеу
туралы белсендi келiсс&здердi одан ќрi жалѕастыруѕа мiн-
деттенедi. Осы Уаћытша келiсiмде к&зделген мiндетте-
мелерде стратегиялыћ шабуыл ћаруларыныѓ кейiнгi
келiсс&здер барысында белгiленуi мљмкiн к&лемi немесе
шарттары к&рсетiлмеген...
26 мая 1972 года.
Советская программа мира в действии.
Об итогах советско-американских переговоров.
М., 1972. С.16—27.

37 КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР ОДАЅЫ МЕН
АМЕРИКА ЋЏРАМА ШТАТТАРЫ АРАСЫНДАЅЫ ЯДРОЛЫЋ
СОЅЫСЋА ЖОЛ БЕРМЕУ ТУРАЛЫ КЕЛIСIМ
Келiсiмге Л.И.Брежневтiѓ Америка Ћџрама Штаттарына 1973
жылѕы маусымдаѕы сапары кезiнде ћол ћойылѕан. Бiрлескен кеѓес-
американ мазмџндамасында атап к&рсетiлгендей, Келiсiм кеѓес-аме-
рикан ћатынастарындаѕы тарихи шеп болып табылады жќне жалпы
халыћаралыћ ћауiпсiздiк негiзiн елеулi тљрде ныѕайтады.
I бап
Кеѓес Одаѕы мен Ћџрама Штаттар &з саясатыныѓ
маћсаты — ядролыћ соѕыстыѓ жќне ядролыћ ћару ћол-
данудыѓ ћаупiн жою екенiне келiседi.
Осыѕан сќйкес тараптар &з ћарым-ћатынастарыныѓ
ћауiптi тљрде шиеленiсуiне ќкелiп соѕуы мљмкiн жаѕдай-
лардыѓ пайда болуына жол бермейтiндей, ќскери жанжал-
дардан аулаћ болатындай жќне ќр тарап пен басћа елдер
арасында ядролыћ соѕыстыѓ пайда болуына жол бермей-
тiндей iс-ћимыл жасауѕа келiседi.
II бап
Халыћаралыћ бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiкке ћатер т&нген
жаѕдайларда ќрбiр тарап кљш ћолданудан немесе басћа
тараптарѕа ћарсы, басћа тараптыѓ одаћтарына ћарсы жќне
басћа елдерге ћарсы оны ћолданамыз деп ћоћан-лоћы
жасаудан тартынуды басшылыћћа алуѕа келiседi. Тараптар
&зiнiѓ сыртћы саясатын ћалыптастыру кезiнде жќне
халыћаралыћ ћатынастар ж&нiндегi &з iс-ќрекетiнде осы
маћсаттарды басшылыћћа алуѕа келiседi.
III бап
Тараптар бiр-бiрiмен жќне басћа елдермен ћатынастарын
осы келiсiм маћсаттарына сќйкес келетiндей етiп дамытуѕа
мiндеттенедi.
IV бап
Егер ќлдебiр сќтте тараптар арасында немесе ќрбiр тарап
пен басћа елдер арасындаѕы ћатынастар ядролыћ жанжал
ћатерiн туындататындай болып к&рiнсе, немесе осы келiсiмге
ћатыспайтын елдер арасындаѕы ћатынастар КСРО мен АЋШ
арасындаѕы, немесе ќрбiр тарап пен басћа елдер арасындаѕы
ядролыћ соѕыс ћатерiн туындататындай болып к&рiнсе,
Кеѓес Одаѕы мен Ћџрама Штаттар осы келiсiм ережелерiне
сќйкес iс-ћимыл жасай отырып, бiр-бiрiмен шџѕыл кеѓесуге
дереу кiрiседi жќне сол ћатерге жол бермеу љшiн барлыћ
кљш-жiгерiн жџмсайды.
Правда, 23 июня 1973 года.

3817. «СЕГIЗДIК ТОБЫНЫЃ» ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ ЖЌНЕ
ТЏРАЋТАНДЫРУ МЕН ЋАЛПЫНА КЕЛТIРУ Ж'НIНДЕГI
БОЛАШАЋ ЌРЕКЕТТЕРI ТУРАЛЫ ДЕКЛАРАЦИЯСЫНАН
Санкт-Петербург, 2006 ж.
1. Жылдам &згерiп жатћан халыћаралыћ жаѕдай мен
жаѓа ћарсы шыѕулар мен ћауiп т&ндiрулер эволюциясы
халыћаралыћ ћауымдастыћ тарапынан неѕџрлым жылдам
жќне икемдi ќрекет етудi талап етедi. Халыћаралыћ
ћауымдастыћ оларѕа тџраћтану мен ћалпына келтiруде
тиiмдi к&мек бере отырып, жанжалдан тџраћты бейбiт-
шiлiкке &ту сатысында тџрѕан ћаућарсыз мемлекеттер мен
халыћтарѕа ћолдау к&рсетуге дайын болуы тиiс.
БЏЏ бейбiтшiлiктi ћолдау, тџраћтандыру мен ћалпына
келтiрудегi халыћаралыћ операцияларѕа ћатысушылардыѓ
бiрi болып табылады. БЏЏ жанжалдардан шыћћан елдерге
тџраћты, љйлестiрiлген жќне маћсатты баѕытталѕан ћолдау-
ды кеѓ к&лемде к&рсететiн бейбiтшiлiк ћџрылысы ж&нiнде
жаѓа Комиссия ћџрды. Сондай-аћ БЏЏ бейбiтшiлiк
ћџрылысын ћолдау ж&нiндегi Басћарма мен бейбiтшiлiк
ћџрылысы љшiн Тџраћты ћор ћџру љдерiсiнде тџр жќне
ћазiргi кезде &зiнiѓ џйымдыћ ћџрылымын пайдалану
тиiмдiлiгiн арттыру љшiн &зiнiѓ миссияларды кешендi
жоспарлау љдерiсiн ћайта ћарастыруда.«Сегiздiк тобы»
мљшелерi ќрiптестiгiнiѓ тиiстi деѓгейi болѕан кезде бџл бейбiт
халыћты ћорѕауды жаћсартуѕа жќне тџраћтандыру мен
ћайта ћалпына келтiрудiѓ анаѕџрлым љйлестiрiлген, страте-
гиялыћ халыћаралыћ тќсiлiне ќкеп соѕуы тиiс. Соѓѕы
жылдары к&пжаћты жќне аймаћтыћ џйымдар мен
мемлекеттер &здерiнiѓ елеулi ресурстарын тџраћтандыру
мен ћалпына келтiрудiѓ жаѓа ћџралдарын ќзiрлеу маћса-
тында бiрлесiп жоспарлауѕа ћолдау жасау љшiн ћорѕаныс-
тыћ, дипломатиялыћ жќне даму ќлеуеттерiн кiрiктiру
жолымен неѕџрлым тиiмдi пайдалануѕа ќрекеттенуде.
2. ...«Сегiздiк» елдерiнiѓ басшылары БЏЏ-ныѓ мљмкiн-
дiктерiн кљшейтетiн жќне џлттыћ, аймаћтыћ деѓгейде
ћосымша мљмкiндiктердi ћамтамасыз ететiн, тџраћтандыру
мен ћалпына келтiруге неѕџрлым дќйектi жањандыћ тќсiл
таѕайындау ћажеттiгiн мойындайды. «Сегiздiк мемле-
кеттерiнiѓ басшылары џжымдыћ тљрде &зара жќне олардыѓ
негiзгi сыртћы ќрiптестерiмен «сегiздiк» iшiнде, сондай-аћ
«сегiздiк» шеѓберiнен тыс ћолданылатын бастамаларды

39
байланыстыратын жќне оларды толыћтыратын, жанжал-
дарды болдырмайтын, тџраћтандыру мен ћалпына келтiру-
дiѓ келiсiлген тќсiлiн ћалыптастыруѕа мiндеттенедi,
мынадай шараларды жљзеге асыру ж&нiнде мiндеттеме
ћабылдайды...
...Ћаћтыѕыстарды болѕызбау: тќуекелге џшыраѕан
елдердегi жаѕдаятты бiздiѓ ћалай баѕалайтынымыз туралы
аћпаратты тџраћты алмастыру; тќуекелдерге џшыраѕан
мемлекеттердi аныћтауѕа к&мектесу жќне оларѕа жеткiлiктi
дќрежеде к&ѓiл б&лу. Сондай-аћ бiрлесiп орайласћан ќрекет
ету саласындаѕы ынтымаћтастыћты арттыру љшiн ћолда-
ныстаѕы ћџрылымдар мен тетiктердi назарѕа ала отырып,
ћаћтыѕысты баѕалаудыѓ ортаћ ћџралдарын ќзiрлеу ж&нiн-
дегi жџмыс; «сегiздiк» елдерi БЏЏ-мен ћџралдар жќне
ќдiснамалардыѓ бiрлесуiн ћамтамасыз ету љшiн кеѓестер
&ткiзулерi тиiс.
Ћаћтыѕыстарды баѕалаудыѓ бџл ћџралдарын «сегiздiк»
сарапшылары бiрiншi кезекте БЏЏ-мен тыѕыз &зара
ќрекеттестiкте ќзiрлеуi тиiс.
Љйлестiру: Џйымдарда халыћаралыћ ћауымдастыћ
тарапынан орайлас ќрекет етудi љйлестiрудi ћамтамасыз
ету љшiн ћарым-ћатынас пункттерiн немесе џлттыћ ћарым-
ћатынастыћ пункттердi белгiлеу. Џлттыћ ћарым-ћатынас
пункттерi даѕдарыс сатысынан шыћћан мемлекеттерде
џлттыћ жќне к&пжаћты кљш-жiгерлерiн љздiк љйлестiру
љшiн БЏЏ сияћты халыћаралыћ џйымдардыѓ лауазымды
тџлѕаларымен, сондай-аћ «сегiздiкпен» жќне аймаћтыћ
џйымдардыѓ басћа да ќрiптестерiмен тыѕыз ћатынаста
жџмыс iстеулерi тиiс...
Ќлеуеттер мен кемшiлiктер туралы хабардар болу: џйым-
дар мен љкiметтердiѓ ќлеуеттерiн тџраћты талћылау бiзге
жою ћажет болатын кемшiлiктердi, сондай-аћ белгiлi бiр
љкiметтердiѓ немесе џйымдардыѓ ћарамаѕындаѕы ќлеует-
тердi алдын ала аныћтауда, оларды пайдаланудыѓ кезек-
тiлiгiн белгiлеуде; даѕдарыстыѓ даму дќрежесiне ћарай
сџхбатћа барлыћ мљдделi тараптардыѓ ћатысуын жќне
олардыѓ т&тенше жоспарлаудаѕы тиiмдi ынтымаћтастыѕын
ћамтамасыз ететiн тетiкшелердi ћалыптастыруда к&мек
беруi мљмкiн;
Ресурстарды алдын ала б&лу:
Даѕдарыстарѕа жылдам, тиiмдi ћарсы ќрекет жасаудаѕы
БЏЏ-на жќрдемдесу маћсатында «сегiздiк» елдерi бейбiт-

40
шiлiк саћтау операциясы немесе бейбiтшiлiктi ћолдау опе-
рациясын &рiстету љшiн, оныѓ ћалай жџмыс iстеп жат-
ћанына ћарай ресурстарды алдын ала б&лудi ћамтамасыз
ету маћсатымен Бiрiккен Џлттар Џйымында реформаларды
жљзеге асыруѕа мiндеттеме алады.
Аймаћтыћ џйымдарды ныѕайту: ћаћтыѕыстарды болѕыз-
бау ж&нiндегi ќлеуеттi дамытуды жќне оларѕа Африкада,
Азия мен Латын Америкасында ќрекет ететiн аймаћтыћ
кљштердiѓ тарапынан болатын орайлас ќрекеттердi ћолдау
мiндеттемесi. «Сегiздiк» мљшелерi бџл мќселеде аймаћтыћ
џйымдар арасындаѕы, сондай-аћ БЏЏ-мен &зара ќре-
кеттестiктiѓ маѓызды мќнiн атап к&рсетедi.
18. ФРАНЦИЯ ПРЕЗИДЕНТI Н.САРКОЗИ АМЕРИКА-РЕСЕЙ
ЋАТЫНАСТАРЫ ТУРАЛЫ
Ресей — ЕО саммитiнен кейiнгi Ниццада &ткен баспас&з
конференциясында Николя Саркози Ресей мен АЋШ-ты бiр-
бiрiн ЗЋЋ жљйелерiмен жќне зымырандыћ кешендермен
ћорћытуды тоћтатуѕа шаћырды. Жќне де америкалыћ
ћарсы зымырандар туралы мќселенi НАТО-ныѓ алдаѕы 2009
жылѕы сќуiр айында болатын саммитiнде к&теруге уќде еттi.
Ниццадаѕы Саркозидiѓ пiкiрiн Прагадаѕылар ауыр ћабыл-
дады. Ол жердегiлерге Саркозидiѓ еуропалыћ ћауiпсiздiк
туралы жаѓа келiсiмге ћарай жљру керектiгi жќне «ЗЋЋ
элементтерiн, сондай-аћ зымырандарды &рiстету туралы
ќѓгiмелердi» тоћтату ж&нiндегi с&зi џнамады.
«Центральный выпуск» газетi, №4,792, 17.11.08.
19. ЕЋЫЏ-ныѓ АСТАНА ДЕКЛАРАЦИЯСЫ:
«ЋАУIПСIЗДIК ЋОЅАМДАСТЫЅЫ ЖОЛЫНДА»
(ћысћартылып берiлген)
1. Бiз, ЕЫЏЋ-ѕа ћатысушы 56 мемлекеттiѓ мемлекет
жќне љкiмет басшылары, Стамбулдаѕы жоѕары деѓгейдегi
ЕЋЫЏ-ныѓ бџдан бџрынѕы Кездесуiнен кейiн 11 жыл &ткен
соѓ Ванкуверден Владивостокћа дейiнгi кеѓiстiкте келiсiлген
ћаѕидаттарѕа, бiрлескен мiндеттемелер мен ортаћ маћсат-
тарѕа негiзделген еркiн, демократиялыћ, ортаћ жќне б&лiнбес
еуроатлантикалыћ жќне еуразиялыћ ћауiпсiздiк ћоѕам-
дастыѕын &зiмiздiѓ жаћтайтындыѕымыз туралы таѕы да
мќлiмдеу љшiн Астанада жиналдыћ...

41
4. Осынау берiк iргетасты одан ќрi ныѕайтуды жалѕас-
тыруѕа табандылыћ таныта отырып, бiз мемлекеттерiмiз бен
халыћтарымыздыѓ арасында ћауiпсiздiктi, сенiм мен тату
к&ршiлiктi ныѕайту ж&нiндегi &з мiндеттемемiздi таѕы да
ћуаттаймыз. Осыѕан байланысты бiз ЕЋЫЏ-ныѓ р&лi бџрын-
ѕысынша айрыћша маѓызды екендiгiне сенiмдiмiз жќне оны
одан ќрi кљшейткен ж&н. Бiз ЕЋЫЏ-ныѓ тиiмдiлiгi мен
ыћпалдылыѕын арттыру жџмысын жалѕастыратын
боламыз...
7. Сенiмсiздiктi жќне ћауiпсiздiк туралы тљсiнiктердегi
ћайшылыћтарды еѓсеру ћажет. Ќскери-саяси, экономи-
калыћ-экологиялыћ жќне адами &лшемдер саласындаѕы
бiздiѓ мiндеттемелерiмiз толыћ к&лемде орындалуы тиiс.
Адам ћџћыѕына, негiзгi еркiндiктерге, демократия мен заѓ
љстемдiгiне кепiлдiк берiлуi жќне ћџрметi арттырылуы
ћажет. Дiни жќне наным еркiндiгiн орныћтыру ж&нiндегi
т&зiмсiздiкпен, жќне кемсiтушiлiкпен кљрес ж&нiндегi кљш-
жiгердi &сiре тљскен ж&н. Экономикалыћ-экологиялыћ
сынаћтардыѓ бiздiѓ &ѓiрдiѓ ћауiпсiздiгiне ыћпал етуiне
байланысты проблемаларды шешуде &зара тиiмдi ынты-
маћтастыћ одан ќрi дами тљсуi ћажет. Энергетикалыћ
ћауiпсiздiк проблемалары бойынша, соныѓ iшiнде бiздiѓ
ынтымаћтастыѕымыздыѓ келiсiлген ћаѕидаттары туралы
љнћатысуымызды жандандыру керек. ЕЋЫЏ &ѓiрiнде бар
ћаћтыѕыстарды бейбiт ћџралдармен реттеу, келiсс&здер
жолымен, келiсiлген форматтар аясында Бiрiккен Џлттар
Џйымыныѓ Жарѕысында, сондай-аћ Хельсинки Ћорытынды
актiсiнде бекiтiлген халыћаралыћ ћџћыћтыѓ нормалары
мен ћаѕидаттарын толыћ ћџрметтеу жаѕдайында реттеу
маћсатындаѕы кљш-жiгердi &сiре тљсу керек. Жаѓа даѕда-
рыстардыѓ пайда болуына жол беруге болмайды. Бiз ћандай
да бiр тџрѕыда Бiрiккен Џлттар Џйымы Жарѕысыныѓ
маћсаттарымен жќне ћаѕидаттарымен немесе Хельсинки
Ћорытынды актiсiнiѓ 10 ћаѕидатымен сыйыспайтын кљш
ћолдану немесе кљш ћолдану ћоћан-лоћысынан бас тартуѕа
мiндеттенемiз.
8. Ћарапайым ћару-жараћты баћылау режiмдерi мен
сенiм мен ћауiпсiздiктi ныѕайту ќскери саладаѕы тџраћты-
лыћты, болжамдылыћты жќне ашыћтыћты ћамтамасыз
етудiѓ негiзгi ћџралдары болып ћалуда, оларды жаѓарту
жќне жаѓѕырту, оларѕа жаѓа тыныс беру ћажет...

42
9. ... Сонымен ћатар ћазiргi кљрделi де &зара байланысты
ќлемде пайда болып жатћан лаѓкестiк, џйымдасћан ћылмыс,
жасырын к&шi-ћон, жаппай ћырып-жою ћаруыныѓ тара-
луы, кибер-ћатерлер, сондай-аћ жеѓiл жќне ату ћарула-
рыныѓ заѓсыз айналымы, есiрткiлер мен адам саудасы
секiлдi трансџлттыћ ћатерлерге ћарсы тџрудаѕы маћсаттар
мен iс-ћимыл бiрлiгiне к&бiрек ћол жеткiзуге тиiспiз...
11. ...ЕЋЫЏ-ныѓ бiз љшiн ортаћ &ѓiрiндегi барлыћ
кеѓiстiкте баршаѕа ортаћ, ынтымаћтастыћ пен б&лiнбес
ћауiпсiздiкке негiзделген ћоѕамдыћ идеяны толыћ мќнiнде
жљзеге асыру љшiн табанды тљрде бiрлесе жџмыс iстемекпiз.
Бџл ћауiпсiздiк ћоѕамдастыѕы ХХI ѕасыр сынаћтарына
жауап iздеуге баѕытталѕан болуы тиiс жќне барлыћ љш
&лшемде ЕЋЫЏ аясында ортаћ нормаларды, ћаѕидаттар мен
мiндеттемелердi бiздiѓ толыћ саћтауымызѕа негiзделуi тиiс.
Ол шектеу сызыћтарынан, жанжалдардан, ыћпал ету
салалары мен тљрлi ћауiпсiздiк деѓгейi бар аймаћтардан
ада бљкiл еуроатлантикалыћ жќне еуразиялыћ &ѓiрдегi
барлыћ ћатысушы мемлекеттердi бiрiктiруi тиiс. Бiз мемле-
кеттерiмiз арасындаѕы жќне олар мљшелерi болып табыла-
тын тиiстi џйымдар мен институттар арасындаѕы ынтымаћ-
тастыћ теѓдiк, ќрiптестiк &зара iс-ћимыл, кеѓ &кiлдiлiк жќне
ашыћтыћ ћаѕидаттарына ћџрылуы љшiн жџмыс iстейтiн
боламыз. >зiмiздiѓ сан алуандылыѕымыздан кљш алатын
бiздер ЕЋЫЏ аясында жќне басћа тџрпатта iс-ћимыл жасай
отырып ќлсiремейтiн табандылыћтыѓ жќне бiрлескен кљш-
жiгердiѓ арћасында осынау &зектi маћсатћа ћол жеткiзу
ниетiне берiкпiз.
«Егемен Ћазаћстан». 15 желтоћсан, 2010 жыл.
20. БЕЛАРУСЬ РЕСПУБЛИКАСЫ, ЋАЗАЋСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫ МЕН РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫЃ БIРЫЃЅАЙ
ЭКОНОМИКАЛЫЋ КЕЃIСТIГIН ЋАЛЫПТАСТЫРУ ТУРАЛЫ
ДЕКЛАРАЦИЯ
2010 ж., 9 желтоћсан
Беларусь Республикасы, Ћазаћстан Республикасы мен
Ресей Федерациясыныѓ Президенттерi 2010 жылѕы 9 жел-
тоћсанда ЕурАзЭЋ мемлекетаралыћ Кеѓесiнiѓ (Кедендiк
одаћтыѓ Жоѕары органы) мќжiлiсiнде Еуразиялыћ эконо-
микалыћ ћауымдастыћ шеѓберiнде Бiрыѓѕай экономикалыћ

43
кеѓiстiктiѓ шарттыћ-ћџћыћтыћ базасыныѓ ћџрылѕанын
мќлiмдейдi.
2009 жылѕы 19 желтоћсанда бекiтiлген Бiрыѓѕай эконо-
микалыћ Кеѓiстiк ћалыптастыру ж&нiндегi iс-ќрекеттер
Жоспарына сќйкес бџл ћџжаттар 2012 жылдыѓ 1 ћаѓ-
тарынан бастап кљшiне енедi, бџл Беларусь, Ћазаћстан мен
Ресейдiѓ Бiрыѓѕай экономикалыћ кеѓiстiгiнiѓ толыћћанды
жџмыс iстей бастаѕанын бiлдiретiн болады.
Халыћтардыѓ еркiн бiлдiре отырып, Беларусь Республи-
касыныѓ, Ћазаћстан Республикасыныѓ жќне Ресей Федера-
циясыныѓ басшылары Бiрыѓѕай экономикалыћ кеѓiстiктiѓ
жџмыс iстей бастауы неѕџрлым тыѕыз интеграцияныѓ
дамуына, бiздiѓ елдердiѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ прогре-
сiн жеделдету, бiздiѓ халыћтардыѓ тџрмыстыћ ќл-ћуатын
арттыру маћсатында ћатысушы-мемлекеттер экономи-
каларыныѓ жаћындасуына жаѓа серпiн беретiнiн атап
&тедi.
Еуразиялыћ кеѓiстiкте интеграция љдерiсiнiѓ бџдан
кейiн де тиiмдi дами беретiнi кљмќнсiз. Ћырѕыз Респуб-
ликасы мен Тќжiкстан Республикасы бiздiѓ елдердiѓ ќлеу-
меттiк-экономикалыћ интеграциясын тереѓдету жолымен
бiрге жљру љшiн таяудаѕы уаћытта Кедендiк одаћ пен
Бiрыѓѕай экономикалыћ кеѓiстiкке ћосылады деген сенiм
бiлдiремiз.
Кедендiк одаћ пен Бiрыѓѕай экономикалыћ кеѓiстiк басћа
мемлекеттердiѓ ћосылуы љшiн ашыћ.
Кедендiк одаћ пен Бiрыѓѕай экономикалыћ кеѓiстiктi
дамыта отырып, бiз басћа елдермен, халыћаралыћ экономи-
калыћ бiрлестiктер жќне Еуропалыћ Одаћпен жалпы
экономикалыћ кеѓiстiк ћџруѕа шыѕуѕа љйлесiмдi, &зара
толыћтырушы жќне &зара тиiмдi ынтымаћтастыћты ћамта-
масыз ету маћсатында Еуразиялыћ экономикалыћ одаћ
ћџруѕа ћарай жљрiп келемiз.
Беларусь Республикасыныѓ ПрезидентiА.Лукашенко
Ресей Федерациясыныѓ ПрезидентiА.Медведев
Ћазаћстан Республикасыныѓ ПрезидентiН.Назарбаев

4421. РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫ МЕН АМЕРИКА ЋЏРАМА
ШТАТТАРЫ АРАСЫНДАЅЫ СТРАТЕГИЯЛЫЋ
ШАБУЫЛДАУШЫ ЋАРУ-ЖАРАЋТАРДЫ ОДАН ЌРI
ЋЫСЋАРТУ МЕН ШЕКТЕУ Ж'НIНДЕГI ШАРАЛАР ТУРАЛЫ
ШАРТТАН
(Љзiндi) 5 аћпан, 2011 жыл
Т&менде Тараптар деп аталатын Ресей Федерациясы мен
Америка Ћџрама Штаттары
жањандыћ ћарсы тџрулар мен ћауiп т&ндiрулер олардыѓ
стратегиялыћ жаћтарыныѓ барлыћ аућымы бойынша &зара
ќрекеттестiкке жаѓа тќсiлдердi талап етедi деп есептей оты-
рып, осыѕан байланысты &зара сенiм, ашыћтыћ, болжалда-
нушылыћ пен ынтымаћтастыћћа негiзделген жаѓа стратегия-
лыћ ћатынастарды ныѕайту жолында жџмыс iстей отырып,
&зiнiѓ ядролыћ саясатын осы жаѓа ћатынастарѕа сќйкес
келтiру мен ядролыћ ћарудыѓ р&лi мен маѓызын одан ќрi
т&мендетуге џмтылуды ћарай отырып...
Т&мендегiлер туралы келiстi:
I-бап
1. Тараптардыѓ ќрћайсысы &здерiнiѓ стратегиялыћ
шабуылдаушы ћару-жараћтарын осы Шарттыѓ ережеле-
рiне сќйкес ћысћартады жќне шектейдi, оѕан ћоса осы
Шартпен ћоса оныѓ Хаттамасында баяндалѕан басћа да
мiндеттемелердi орындайды.
IV-бап
11. Осы Шарттыѓ ћолданысына џшырайтын стратегия-
лыћ шабуылдаушы ћару-жараћтарды Тараптардыѓ ќрћай-
сысы џлттыћ аумаѕынан тыс жерлерге орналастырмайды.
Осы тармаћта ћарастырылѕан мiндеттемелер сљѓгуiр
ћайыћтардыѓ &туi немесе џшу аппараттары џшуларына,
сондай-аћ сљѓгуiр ћайыћтардыѓ љшiншi мемлекеттердiѓ
порттарына кiрулерiне ћатысты халыћаралыћ ћџћыћтыѓ
к&пшiлiк мойындаѕан џстанымдары мен нормаларына
сќйкес Тараптардыѓ ћџћыћтарына ћатысты емес.
Ауыр бомбалаушы џшаћтар џлттыћ аумаћ шектерiнен
тыс жерлерге уаћытша орналаса алады...
V-бап.
1. Осы Шарттыѓ ережелерiн есепке ала отырып страте-
гиялыћ шабуылдаушы ћару-жараћтарды жаѓарту мен
алмастыру жљргiзiлуi мљмкiн.

45
2. Бiр Тараптыѓ пiкiрi бойынша, стратегиялыћ шабуыл-
даушы ћару-жараћтыѓ жаѓа тљрi пайда болѕан кезде ол
мџндай стратегиялыћ шабуылдаушы ћару-жараћ туралы
мќселенi Екiжаћты кеѓесшi комиссияныѓ ћарауына беру
ћџћыѕына ие болады.
VIII-бап.
Тараптардыѓ бiреуi оныѓ iс-ќрекеттерi тљсiнiксiз жаѕ-
даяттарѕа ќкеп соѕу мљмкiндiгiн аныћтаѕан жаѕдайларда,
бџл Тарап осы Шарттыѓ &мiршеѓдiгi мен тиiмдiлiгiн
ћамтамасыз ету жќне стратегиялыћ шабуылдаушы ћару-
жараћтарды ћысћарту мен шектеуге ћатысты сенiмдiлiктi,
ашыћтыћ пен болжалынушылыћты ныѕайту маћсатында
шаралар ћабылдайды.
Мџндай шаралар бџл Тараптыѓ стратегиялыћ шабуыл-
даушы ћару-жараћтарды &рiстетуге немесе ќзiрлiктi
жоѕарылатуѕа байланысты ћызметi туралы аћпаратта оныѓ
iс-ќрекеттерiн басћа Тараптыѓ ћате пайымдау мљмкiн-
дiгiнше жол бермес љшiн алдын ала берудi де ћамтуы мљмкiн.
IХ-бап.
Тараптардыѓ &зара келiсiмi бойынша тепе-теѓдiк негiзде
ЋБЗ мен БРПЛ џшырулар туралы телеметриялыћ аћпарат-
пен алмасу жљзеге асырылады. Тараптар мџндай теле-
метриялыћ аћпарат алмастыру к&лемiн алдын ала келiседi.
Х-бап.
1. Осы Шарттыѓ ережелерiн саћтауѕа баћылау жасауды
ћамтамасыз ету маћсатында Тараптардыѓ ќрћайсысы
мiндеттенедi:
а) &зiнiѓ ћарамаѕындаѕы баћылаудыѓ џлттыћ техни-
калыћ ћџралдарын халыћаралыћ ћџћыћтыѓ к&пшiлiк
мойындаѕан џстанымдарына сќйкес келетiндей етiп пайда-
лану;
ќ) басћа Тараптыѓ &з мiндетiн осы Бапћа сќйкес орын-
дайтынын баћылаудыѓ џлттыћ техникалыћ ћџралдарына
б&геуiлдер жасамау;
б) осы Шарт ережелерiнiѓ саћталуын џлттыћ техни-
калыћ ћџралдарымен баћылауды жљзеге асыруды ћиында-
татын бљркемелеу шараларын ћолданбау.
2. Бљркемелеу шараларын ћолданбау мiндеттемесi
оларды сынаћ полигондарында џшыру ћондырѕыларын
орнатћанда немесе сынаћтар жљргiзген кезде олардыѓ
џшыру ћондырѕылары арасындаѕы &зара байланысын

46
жасыруѕа ќкелетiн шараларды ћоса ћолданбау мiндетте-
месiн де ћамтиды.
ХI-бап
1. Осы Шарттыѓ ћолданылуына џшырайтын стратегия-
лыћ шабуылдаушы ћару-жараћтар туралы мќлiмделген
деректердiѓ дќлдiгiн растау жќне осы Шарт ережелерiнiѓ
саћталуына баћылау жасауды ћамтамасыз ету маћсатында
Тараптардыѓ ќрћайсысында инспекциялыћ ћызметтi жљзеге
асыру ћџћыѕы болады.
ХII-бап.
Осы Шарттыѓ маћсаттары мен ережелерiн жљзеге
асыруѕа жќрдемдесу љшiн Тараптар Екiжаћты кеѓесшi
комиссия ћџрады...
ХIII-бап.
Осы Шарттыѓ &мiршеѓдiгi мен тиiмдiлiгiн ћамтамасыз
ету маћсатында Тараптардыѓ ќрћайсысы ешћандай халыћ-
аралыћ мiндеттемелер ћабылдамайды жќне оныѓ ереже-
лерiне ћарама-ћайшы келетiн ешћандай халыћаралыћ
акциялар жасамайды. Тараптар осы Шарттыѓ ћолда-
нылуына џшырайтын стратегиялыћ шабуылдаушы ћару-
жараћты љшiншi тараптарѕа бермейдi. Тараптар бџл
жаѕдайда туындауы мљмкiн кез келген тљсiнiксiз сќттердi
шешу љшiн Екiжаћты кеѓесшi комиссияныѓ шеѓберiнде
кеѓестер &ткiзедi.
Осы ереже осы Шартћа ћол ћою сќтiнде Тараптардыѓ
бiреуi мен љшiншi мемлекеттiѓ арасындаѕы стратегиялыћ
шабуылдаушы ћару-жараћтар саласындаѕы мiндеттеме-
лердi ћосћанда ынтымаћтастыћтыѓ ћолданыстаѕы ћандай
да бiр iс-тќжiрибесiне таратылмайды.
ХIV-бап
1. Осы Шарт егер ол стратегиялыћ шабуылдаушы ћару-
жараћтарды ћысћарту жќне шектеу туралы келесi келiсiм-
мен бџл мерзiмiнен ертерек алмастырылмаѕан болса, онда
кљшi 10 жыл бойы саћталады... Егер Тараптар осы Шартты
џзартуѕа шешiм ћабылдаса, ол бџл мерзiмнен ертерек
стратегиялыћ шабуылдаушы ћару-жараћтарды ћысћарту
жќне шектеу туралы келесi келiсiммен алмастырылмаѕан
болса, онда бес жылдан к&п емес мерзiмге џзартылады.
3. Тараптардыѓ ќрћайсысында &зiнiѓ мемлекеттiк
егемендiгiн жљзеге асыру тќртiбiмен осы Шарттан шыѕу
ћџћыѕы бар... Ол басћа Тарапты ћабылдаѕан шешiм туралы

47
хабардар етедi. Мџндай хабарламада хабардар етушi Тарап
&зiнiѓ жоѕары мљдделерiне ћатер т&ндiру ретiнде ћарас-
тыратын ерекше жаѕдайлар туралы мќлiмдеме жасауы тиiс.
Егер хабарламада неѕџрлым кейiнгi мерзiм к&рсетiлмеген
болса, онда еске алынѕан хабарламаны басћа Тарап алѕан
кљннен љш ай &ткеннен кейiн &з ќрекетiн тоћтады.
4. Осы Шарт &з кљшiне енген кљннен бастап Ресей
Федерациясы мен Америка Ћџрама Штаттарыныѓ арасында
2002 жылы 24 мамырда жасалѕан стратегиялыћ шабуыл-
даушы ќлеуеттердi ћысћарту туралы Шартты алмастырады,
ол осы кљннен бастап &з ќрекетiн тоћтатады.
ХV-бап.
Тараптардыѓ ќрћайсысы осы Шартћа тљзетулер енгiзудi
џсына алады. Келiсiлген тљзетулер осы Шарттыѓ кљшiне
енуiн реттейтiн рќсiмдерге сќйкес кљшiне енедi.
http://vz.ru/information/2010/4/8/391154.html

48
III тарау. АМЕРИКА ЋЏРАМА ШТАТТАРЫ
1. ТАФТ-ХАРТЛИ ЗАЃЫ
(Љзiндi) 23 маусым, 1947 жыл.
VII тарау. ЕЃБЕКШIЛЕР МЕН ЌКIМШIЛIК АРАСЫНДАЅЫ
'ЗАРА ЋАРЫМ-ЋАТЫНАСТАР. ФЕДЕРАЦИЯДАЅЫ
ЕЃБЕК ЋАТЫНАСТАРЫ
§157. Ћызметкерлердiѓ џжымдыћ келiсс&здер џйым-
дастыру, жљргiзу ћџћыѕы жќне т.б.
Ћызметкерлердiѓ &зiн-&зi џйымдастыруѕа, жџмыс џйым-
дарын ћџруѕа, соларда с&з с&йлеу немесе соларѕа жќрдем-
десуге, &здерiнiѓ таѓдауы бойынша таѕайындалѕан &кiлдер
арћылы џжымдыћ келiсс&здер жљргiзуге жќне басћа да
бiрлескен ћызметке ћатысуѕа ћџћыѕы бар...
§158. Алаћол еѓбек практикасы.
b) Жџмыс џйымы немесе оныѓ агентi тарапынан алаћол
еѓбек практикасы деп:
...3) жалдаушымен џжымдыћ келiсс&здер жљргiзуден бас
тарту...
4) (1) жалданып жџмыс iстейтiн жеке адамды... ереуiлге
ћатысуѕа... тарту не итермелеу немесе к&термелеу...
7) б&геуiл жасау немесе б&геуiл жасауѕа итермелеу, не
б&геуiлмен немесе жалдаушы ж&нiнде б&геуiл жасауѕа
шаћырумен ћоћан-лоћы жасау танылады...
§163. Ереуiл жасау ћџћыѕын саћтау.
Осы ћосалћы тарауда еш нќрсенi... ќлдебiр араласу,
кедергi жасау немесе ереуiл жасау ћџћыѕы кемсiту, немесе
сондай ћџћыћћа ћатысты шектеулер, немесе ескертпелер
деп тљсiнбеу керек.
§188. Мемлекеттiк ћызметшiлер ереуiлi.
Ћџрама Штаттар немесе оныѓ ќлдебiр органы љшiн жал-
данып жџмыс iстейтiн жеке адам тарапынан ереуiлге
ћатысу заѓсыз деп жарияланады.
Тафт-Хартли заѓы 1947 жылѕа 23 маусымда формалды
тљрде Вагнер заѓына тљзету ретiнде кљшiне енген болатын.
Монополиялардыѓ талап етуi бойынша ћабылданѕан Тафт-
Хартли заѓы Вагнер заѓындаѕы негiзгi ережелердiѓ кљшiн
жойды.
Сборник документов по истории государства и права
зарубежных стран./Сост. Баланик Б., Струнников В.Н. М., 1971.

49 2. МАККАРЭН ЗАЃЫ
(Љзiндi)
23 ћыркљйек, 1950 жыл.
§2. Сенат пен &кiлдер палатасыныѓ тљрлi комитеттерiне
тапсырылѕан айѕаћтардан Конгресс мынадай ћорытындыѕа
келдi:
1) &зiнiѓ ћайнар к&здерi дамуы жќне аѕымдаѕы ћызметi
бойынша революциялыћ болып табылатын дљниежљзiлiк
аућымдаѕы коммунистiк ћозѕалыс бар...
§12. (а) Осымен комитет ћџрылып, ол бљлдiрушiлiк
ћызметтi баћылайтын комитет деп аталады жќне оныѓ бес
мљшесi болады... Комитеттiѓ мiндетi: 1) ќдiлет министрiнiѓ...
немесе кез келген басћа џйымныѓ... мќлiмдеме жасауы
бойынша, ћандай да болсын џйымныѓ «коммунистiк џйым»...
немесе «коммунистiк майдан џйымы» болып табылатынын
аныћтау...
§22. ...Т&мендегi кез келген санатћа жататын, кез келген
шетелдiктiѓ АЋШ-ћа келуiне рџћсат етiлмейдi:
(1) Ћџрама Штаттарѕа тек ћана, негiзiнен, немесе мезгiл-
мезгiл ћоѕамдыћ мљдделерге нџћсан келтiретiн, немесе
Ћџрама Штаттардыѓ ќл-аућатына, немесе ћауiпсiздiгiне
ћатер т&ндiретiн ћызметпен шџѕылдану маћсатымен келуге
тырысатын шетелдiктер;
(2) т&мендегi кез келген санаттарѕа ћатысты немесе кез
келген уаћытта ћатысты болѕан шетелдiктер: а) анархистер
болып табылатын шетелдiктер; б) барлыћ џйымдасћан
басћару нысандарына оппозицияны насихаттайтын немесе
уаѕыздайтын, сондай-аћ оппозицияны насихаттайтын
немесе уаѕыздайтын џйымныѓ мљшелерi болып табылатын,
немесе онымен байланысты шетелдiктер;
в) I) АЋШ коммунистiк партиясыныѓ, II) АЋШ-тыѓ кез
келген басћа тоталитарлыћ партиясыныѓ, III) коммунистiк
саяси ћауымдастыћтыѓ, IV) АЋШ-тыѓ кез келген штаты-
ныѓ, кез келген шетелдiк мемлекеттiѓ, немесе кез келген
шетелдiк мемлекеттегi, кез келген географиялыћ немесе
саяси б&лiнiстiѓ мљшелерi болып табылатын, немесе
олармен байланысты шетелдiктер...
Хрестоматия по новейшей истории. Т. 3. Ч. 1. М., 1961. С. 413.

503. ХЭМФРИ-БАТЛЕР ЗАЃЫ
(Љзiндi)
24 тамыз, 1954 жыл.
§2. Осымен Конгресс Ћџрама Штаттардыѓ коммунистiк
партиясы, бейне бiр саяси партия, ал iс жљзiнде Ћџрама
Штаттардыѓ љкiметiн ћџлатуды к&здейтiн ћаскљнемдiк
ћџралы болып табылады... Сондыћтан коммунистiк партия
заѓнан тыс деп жариялануѕа тиiс.
Хэмфри-Батлер заѓына Эйзенхауэр 1954 жылѕы
24 тамызда ћол ћойды. Бџл заѓ сенатта бiрауыздан ћабыл-
данды, ал &кiлдер палатасында оѕан ћарсы екi шабуыл
берiлдi.
Хрестоматия по новейшей истории. Т. 3. Ч. 1. М., 1961. С. 429—430.
4. ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ ПАРТИЯНЫЃ САЙЛАУ
ТЏЅЫРНАМАСЫНАН
15 шiлде, 1960 жыл.
...Демократиялыћ партияныѓ жаѓа љкiметi шетелдiк
мемлекеттерге к&мек к&рсету ж&нiндегi бiздiѓ баѕдарлама-
мыздыѓ маћсаттарын орындайды жќне ћџралдарын
аныћтайды...
...Атлантикалыћ ћауымдастыћта &з достарымыз бен
серiктерiмiзге бiз &зiмiздiѓ ортаћ ћауiптенулерiмiзден
туындаѕан ынтымаћтастыћћа ћараѕанда неѕџрлым кеѓ
к&лемдi, жан-жаћты тљгел ћамтитын ынтымаћтастыћ
џсынамыз, бiз &зiмiздiѓ ортаћ саяси экономикалыћ жќне
мќдени мљдделерiмiздiѓ тереѓдiгiн жќне кљшiн мойын-
даймыз. Бiз еуропалыћ ыћпалдасуда жуырда болѕан љмiт-
тендiрерлiк ћадамдарды ћџттыћтаймыз... Бiз коммунистiк
Ћытайдыѓ ћазiргi кезде БЏЏ-ѕа кiруiне батыл тљрде ћарсы
екенiмiздi ћуаттаймыз.
...Ћџћыћтар туралы экономикалыћ билль. (Партия
мiндеттенедi) ...Пайдалы жџмыс iстеу ћџћыѕын ћамтамасыз
ету... елде жќне шетелдерде жаѓа &неркќсiп монополия-
ларын ћџру... ќрбiр отбасыныѓ тќуiр тџрѕын љйде тџру
ћџћыѕы... џлѕайып келе жатћан жаћсы экономика бiздiѓ
жыл сайын 2 млн љй салуымызѕа мљмкiндiк бередi...
Бiздiѓ экономика 1953 жылдан бастап жыл сайын 5%-
ѕа џлѕая алады жќне џлѕаюѕа тиiс, мџныѓ &зi &сiм ћарћы-
нынан екi есе дерлiк асып тљседi.

51
1960 жылѕы президент сайлауында демократиялыћ
партия кандидаты сенатор Д.Кеннеди жеѓiске жеттi, ол
республикалыћ партияныѓ кандидаты–вице-президент
Р.Никсонды аздаѕан дауыс артыћшылыѕымен жеѓдi.
Хрестоматия по новейшей истории. Т. 3. Ч. 1. М., 1961. С. 435.
5. АМЕРИКАНЫЃ ЏШЋЫШ-ШПИОНЫ ПАУЭРСТIЃ IСI
БОЙЫНША ЉКIМНЕН
Тамыз, 1960 жыл.
...Сот отырысында ћаралѕан iс материалдарында аныћ-
талѕаны: 1960 жылѕы 1 мамырда Мќскеу уаћыты бойынша
5 саѕ 36 мин-та Кеѓес Одаѕыныѓ ќуе шабуылынан
ћорѕанатын ќскери б&лiмi Тќжiк КСР-нiѓ Кировабат ћаласы
ауданында, азаматтыћ авиация џшаћтары жете алмайтын
20 000 метр биiкте КСРО-ныѓ мемлекеттiк шекарасын
бџзѕан белгiсiз џшаћты байћады. Елдiѓ ќуе шабуылынан
ћорѕанатын ќскери б&лiмдерi iрi &неркќсiп орталыћ-
тарыныѓ маѓызды ћорѕаныс объектiлерiнiѓ љстiнен џшып
бара жатћан џшаћты ћыраѕы баћылап отырды, шекараны
бџзушы џшаћ Кеѓес Одаѕыныѓ шебiне 2000 шаћырым енген,
ал термоядролыћ ћару дќуiрiнде жалпыѕа ортаћ бейбiт-
шiлiк љшiн зиянды зардаптары болуы мљмкiн бџл џшу
сапарыныѓ арам ниеттi сипаты мљлдем айћын болѕан кезде,
Кеѓес љкiметiнiѓ бџйрыѕымен зениттi зымырандар бата-
реясы 8 саѕ 53 мин-та басћыншы џшаћты Свердловск
ћаласында атып тљсiрдi.
Џшаћ џшћышы парашютпен секiрiп, жерге тљскен
кезiнде џсталды. Жауап алу кезiнде ол &зiн Америка
Ћџрама Штаттарыныѓ азаматы Пауэрс Френсис Гарри деп
атады.
Џшћыш Пауэрс ћамауѕа алынып, Кеѓес Одаѕына ћарсы
шпиондыћ ќрекет жасады деген айыппен ћылмыстыћ
жауапкершiлiкке тартылды...
...КСРО Жоѕарѕы Сотыныѓ Ќскери алћасы американ
ќскери барлаушы-џшаѕыныѓ басып кiруi халыћаралыћ
ћџћыћтыѓ жалпы жџрт таныѕан принципiн ћылмысты
тљрде бџзу екенiн ескередi...
...Осыдан кейiн американ басшылары — президент
Эйзенхауэр, вице-президент Никсон жќне мемлекеттiк
хатшы Гертер американ џшаћтарыныѓ кеѓес аумаѕы љстiнен
шпиондыћ џшу сапарлары «Америка Ћџрама Штаттары-

52
ныѓ есептелген саясатыныѓ» бiр б&лiгi болып табылатынын
мойындады...
... Сонымен бiрге осы iстiѓ барлыћ жаѕдайларын олардыѓ
&зара байланысты екенiне iшкi сенiм бойынша, Пауэрстiѓ
&з кiнќсiн адал ниетпен мойындаѕанын жќне iстеген iсiне
шын ниетiмен &кiнгенiн ескере, социалистiк гуманизм
принциптерiн негiзге ала отырып, РКФСР ЋIЖК-нiѓ 319–
320 баптарын басшылыћћа ала отырып, КСРО Жоѕарѕы
Сотыныѓ Ќскери алћасы љкiм шыѕарды: Пауэрс Френсис
Гарри «мемлекеттiк ћылмыстар љшiн ћылмыстыћ жауап-
кершiлiк туралы КСРО Заѓыныѓ 2-бабы негiзiнде 10 жыл
бас бостандыѕынан айырылсын, алѕашћы љш жылды
тљрмеде &ткiзсiн.
Судебный процесс по уголовному делу американского летчика-
шпиона Френсис Г. Пауэрса. М., 1960. С. 175—183.
6. Дж. Ф. КЕННЕДИДIЃ 'МIРБАЯНЫНАН
1960 жылѕы президент сайлауында демократиялыћ
партиядан кандидат к&пшiлiк дауыс алды. 43 жасында
Джон Фипджералд Кеннеди АЋШ тарихындаѕы еѓ жас
президент болды. Ол, сондай-аћ Штатта президент
орындыѕына отырѕан бiрiншi католик.
Джон Кеннеди &те бай отбасынан шыћты. >зiнiѓ аћжар-
ћындыѕы арћасында ол теледидар экрандарында жљргi-
зiлген сайлау алдындаѕы кљрестiѓ бiрiншi кезеѓiнде-аћ &зiне
дауыстыѓ басым к&пшiлiк санын ћамтамасыз еттi. Оныѓ
бойынан жастыћ жiгер айћын аѓѕарылды, ол «Американы
алѕа бастауѕа» уќде еттi. Ол &з маћсаттарына жету љшiн
ћарыз алудан жќне федералдыћ бюджеттi џлѕайтудан
ћорыћпады, ћаражатты ѕарышћа џшу сапарларыныѓ жќне
ћаруланудыѓ баѕдарламаларына жџмсады. Кеннеди
«љшiншi дљние» елдерiн идеологиялыћ кљрес &рiсi деп
санады. Соныѓ негiзiнде бейбiтшiлiк Корпусы жќне дамушы
елдердегi радикалды ћозѕалыстарѕа ћарсы iс-ќрекеттер
жасауѕа арналѕан арнаулы б&лiмшелер ћџрылды.
Эриксен Т. Л. Всемирная история с 1850 г. до наших дней. Осло,
1994. С. 355.

53 7. АМЕРИКАНДАР ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ ЖЌНЕ
РЕСПУБЛИКАЛЫЋ ПАРТИЯЛАР ТУРАЛЫ
Президент Д. Кеннеди:
«Басты алауыздыћтар (республикалыћ жќне демокра-
тиялыћ партиялар арасындаѕы.–Ред.) жалпы саяси маћ-
саттар саласынан г&рi, пайда болатын белгiлi бiр мќселелерге
наћты к&зћарас саласында орын алып отыр».
Сенатор Петтигру:
«Мен екi партияны ћанаушылардыѓ жекеменшiкшiл
мљдделерi жiгерлендiретiнiн жќне олардыѓ арасындаѕы
айтыс, наћты айтћанда, лауазымдарды кiмнiѓ атћаратыны,
шарапатты кiмнiѓ тарататыны, компаниялар маћсаттарына
сансыз к&п милиондарды кiмнiѓ жинайтыны жайында
болѕанын айћын к&рдiм... Екi партия бiр бџршаћћыннан
шыћћан екi бџршаћтай џћсас. Олардыѓ арасындаѕы
айырмашылыћ ќрћашанда &з баѕдарламаларыныѓ тџжы-
рымдалуында болды».
Профессор К. Росситер:
«Екi партия арасындаѕы кљрес ќрћашан, к&бiнесе
президенттiк орындыћ љшiн, т&белеске айналып кетедi».
Тарихшы А.Шлезингер:
«Республикалыћ партия, ћџлдыћћа ћарсы бiрнеше
жылѕы кљрестi айтпаѕанда, жалпыѕа бiрдей есендiктi бiздiѓ
ћоѕамныѓ еѓ ћуатты тобы — iскер топтардыѓ гљлденуiмен
теѓестiру».
Президенттiк наућандардыѓ бiрi кезiнде американ газетi
«Республикалыћтар мен демократтар арасындаѕы айырма-
шылыћ ћандай?» деген сџраћћа еѓ жаћсы жауап љшiн жљлде
џсынды. Жљлде «Республикалыћтар демократиялыћ
партияныѓ љкiметi «бизнес» љшiн нашар деп ойлайды, ал
демократтар «бизнес» љшiн республикалыћ партия љкiметi
нашар деп ойлайды» деп айтћан ќйелге бџйырды.
США: от «великого» к больному... М., 1969. С. 414-415.
8. АЋШ КОМПАРТИЯСЫНЫЃ БАС ХАТШЫСЫ Г.ХОЛЛ
«ЋЫРЅИЋАБАЋ СОЅЫС» ТУРАЛЫ
Гэс Холл (1910 жылы туѕан) — Американ жќне халыћаралыћ
жџмысшы, жќне коммунистiк ћозѕалыстыѓ к&рнектi ћайраткерi.
20-жылдардыѓ соѓынан бастап Г.Холл американ жџмысшыларыныѓ

54 ћозѕалыстарына белсендi тљрде ћатыса бастады. 1951 жылдан 1957
жылѕа дейiн ол Смит заѓын бџзды деген айыппен тљрмеде отырды.
Партияныѓ ХVII съезiнде (1959) Гэс Холл АЋШ коммунистiк
партиясыныѓ Бас хатшысы болып сайланды.
Ћџрама Штаттар љшiн &ткен он жыл оныѓ ыћпалы
жалпы дљниежљзiнде, сондай-аћ оныѓ капиталистiк
б&лiгiнде ћџлдыраѕан он жыл болды... Капитализмнiѓ
к&птеген &кiлдерi «Американыѓ жљзжылдыѕы» деп
жариялаѕан дќуiр iс жљзiнде бiздiѓ елiмiздiѓ ыћпалы
ћџлдыраѕан дќуiр болды.
...Ћџлдыраудыѓ бiрден-бiр себебi — бiздiѓ елiмiз моно-
полистерiнiѓ ћатал жќне тонаушылыћ саясаты болып отыр.
Американ халћыныѓ бџѕан ешћандай ћатысы жоћ, оныѓ
жетiстiктерi азайѕан жоћ, ой-маћсаты нашарлаѕан жоћ...
Ел iшiнде жќне шетелдерде жљргiзiлiп жатћан «ћырѕи-
ћабаћ соѕыс» халыћтыѓ жќне елдiѓ мљдделерiн ат т&белiндей
монополиялардыѓ мљдделерiне ћџрбан етуде. Ашк&здiгiнде
шек жоћ ћаржы алпауыттарыныѓ шаѕын топтарыныѓ
алтарiне олар љшiн тасталмаѕан еш нќрсе ћалмады. Ћырѕи-
ћабаћ саясатыныѓ мќнi осында. Оны Трумэн љкiметi де,
Эйзенхауэр љкiметi де жљргiздi. Ол — халыћтыѓ жќне елдiѓ
мљдделерi љшiн тажалды саясат. Бџл &зiн-&зi &лтiру саясаты
бiздiѓ айћындамамыздыѓ бiршама ќлсiреуi — осы саясаттыѓ
тiкелей нќтижесi, егер бiз одан бас тартпайтын болсаћ, ол
бiздi апатћа ќкелiп тiрейдi.
Холл Гэс. Покончить с «холодной войной». М., 1963. С. 5-6.
9. Р.РЕЙГАННЫЃ 'МIРБАЯНЫНАН
Мен 1911 жылѕы аћпанда Иллинойс штатындаѕы
Тампико ћаласында тудым. Бiздiѓ пќтер жергiлiктi банк
орналасћан ѕимараттыѓ жоѕары ћабатында болды. <...>
Менiѓ ќкем, жџрттыѓ бќрi жќй ѕана Джек деп атаѕан
Джон Эдвард Рейганныѓ маѓдайына Ћџдайдыѓ &зi сауданы
жазѕан. Оныѓ ата-бабаларын, Типперэриден шыћћан
ирландыћтарды Америкаѕа айдап ќкелген аштыћ пен басћа
да ћырсыћтар болды. <...> Мен туѕан кезде ол 29 жаста
болды. Анам сияћты, оныѓ бiлiмi бастауыш сыныптыѓ
бiрнеше сыныптарымен шектелдi. <...> Менiѓ ќкем адам,
ќсiресе жџмысшы адам ћџћыѕына имандай сендi, жџрт
таныѕан беделдi адамдарѕа сенiмсiздiкпен ћарады. <...>

55
Менiѓ анам Нел Уильсон Рейган аѕылшын-шотланд
отбасынан шыћћан. Ол менiѓ ќкемдi ХХ ѕасырдыѓ бас
кезiнде, Иллинойс жазыѕында алѕашћы жол салушылар
ћалаѕан шаѕын провинциялыћ ћалашыћтардыѓ бiрiнде
кездестiрiп, оѕан ѕашыћ болѕан. <...>
Егер ќкемдi адамдардыѓ бойынан жамандыћ iздеуге
бейiм, арам деп айтуѕа болса, менiѓ анам оѕан мљлдем
кереѕар едi. Ол — адамдардыѓ бойынан iзгiлiк iздеп, оны
жиi табатын. Ол тiптi бiздiѓ ћаладаѕы тљрмеде отырѕан, &зi
жиi ыстыћ тамаћ апарып беретiн адамдардыѓ бойынан
жаћсылыћ нышанын байћайтын.
Рейган Р. Жизнь по-американский. М., 1992. С. 20—21.
10. АМЕРИКАН ДИПЛОМАТЫ Г.КИССИНДЖЕРДIЃ
Р.РЕЙГАН ТУРАЛЫ ПIКIРI
Рейганныѓ сырттай ћараѕандаѕы аћ жарћындыѕы аса
кљрделi адам мiнезiн к&легейлеп тџратын. >з рухы жаѕынан
ол жџрттыѓ бќрiне жаћын да, жџрттыѓ бќрiнен алыс та
болды, ортаћ думанѕа ћатысћанды џнататын, бiраћ саћтыћ
жасап жеке-дара ћалуды ж&н санайтын. Зиялылыћ ол љшiн
&зi мен басћа жџрт арасындаѕы ћашыћтыћты саћтаудыѓ
ќдiсi болды. Егер ол жџрттыѓ бќрiне бiрдей достыћ к&ѓiлмен
ћарап, жџрттыѓ бќрiне бiр ќѓгiме айта беретiн болса,
онымен ерекше ћарым-ћатынаста болуѕа ешкiм де џмтыл-
майтын болады. Ќрбiр ќѓгiме кезiнде айтылатын ќзiлдер
ћоры бiржаћтылыћтан жќне саяси соћырлыћтан ћорѕады.
К&птеген актерлер сияћты, Рейган жеке-дара адамныѓ
ѕажайып, сондай-аћ менмендiк квинтэссенциясы болды.
К&птеген адамдардыѓ ойлаѕанындай Рейганмен жаћсы
ћарым-ћатынаста болѕан бiр адам маѕан &зi кездескен
барлыћ адамдардыѓ iшiнде Рейган еѓ жылышырайлы жќне
еѓ алыс адам болѕанын айтты. <...>
Рейган &з мiндетi коммунистiк философияныѓ ћате
екенiн Горбачевтiѓ немесе басћа кез келген кеѓес басшы-
сыныѓ с&зсiз тљсiнуiн тездету екенiне жќне Американыѓ
шынайы сипаты ж&нiндегi кеѓестiк тџжырымдамалардыѓ
жалѕандыѕы аныћталѕан соѓ, к&п кешiкпей татуласу дќуiрi
басталатынына шын ниетiмен сендi.
Киссинджер Г. Дипломатия. М., 1997. С. 698, 703.

56
IV тарау. БАТЫС ЖЌНЕ ОЃТЉСТIК ЕУРОПА ЕЛДЕРI
ЏЛЫБРИТАНИЯ
1. ЛЕЙБОРИСТIК ПАРТИЯНЫЃ «БОЛАШАЋПЕН БЕТПЕ-БЕТ»
АТТЫ САЙЛАУ АЛДЫНДАЅЫ БАЅДАРЛАМАСЫНАН
1945 жыл.
Лейбористiк партия Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiн халыћтыѓ
еркiн ескере отырып, 1945 жылѕы сайлауѕа «Демократиялыћ социа-
лизм» дейтiн баѕдарламамен шыћты. Баѕдарламалыћ ћџжатта
Англияда социализм орнату жќне кеѓ к&лемдi &згерiстер жљргiзу
жайында айтылды. Бџл уќделер бџлыѓѕыр сипатта болды жќне
сайлаушыларды тартуѕа баѕытталды. «Болашаћпен бетпе-бет» баѕдар-
ламасы лейбористiк партияныѓ Блэкпулда 1945 жылѕы мамыр айы-
ныѓ соѓында &ткен жыл сайынѕы конференциясында ћабылданды.
Баѕдарламаны лейбористiк љкiмет орындаѕан жоћ. Т&менде осы
ћџжаттан љзiндi берiлiп отыр.
Сайлауда ћандай мќселелер шешiледi?
Лейбористiк партия дiнге сену, с&з, баспас&з бостандыѕын
жаћтайды. Бџл бостандыћтарды бiздiѓ саћтап, џлѕайтуы-
мызѕа жќне соѕысћа ћџрбандыћћа шалѕан жеке ћџћыћ-
тарды ћайтадан пайдалана алуымызѕа ћамћорлыћ жасайды.
>неркќсiптегi жанжалдар мен тредюниондар туралы
1927 жылѕы заѓды
* бџзѕан кќсiптiк одаћтар бостандыѕы
ћалпына келтiрiлуi тиiс.
Бiраћ лейбористер басћаларды ћанау, т&мен жалаћы
т&леу немесе жекебасыныѓ баюы љшiн баѕаны &сiру
бостандыѕына жол бермейдi.
Ел орасан зор кљрделi ж&ндеудi, зауыттарды, мќшине
жабдыѕын, љйлердi, мектептердi жетiлдiру мен жаѓѕырту
баѕдарламасын, сондай-аћ Англияда ќлеуметтiк ћызмет
к&рсету жљйесiнiѓ жаћсартылуын ћажет етедi. <...>
Лейбористiк партия не iстейдi?
1. Бiздiѓ џлттыћ ресурстарымыздыѓ бќрi жер, шикiзат,
жџмысшы кљшi толыћ пайдаланылуѕа тиiс. >ндiрiс еѓ
жоѕары деѓгейге дейiн дамуѕа жќне сатып алу ћабiлетiне
сќйкес келтiрiлуге тиiс...
*>неркќсiптегi жанжалдар мен тредюниондар туралы 1927 жылѕы
заѓ жаппай ереуiлдерге, ынтымаћтастыћ шерулерiне, б&геуiлдерге,
мемлекеттiк мекемелер ћызметкерлерiнiѓ кќсiподаћтарѕа кiруiне
тыйым салды. Кќсiподаћтардыѓ саяси маћсаттарѕа арналѕан
ћорларына баћылау орнатты. — (Ћџраст.)

57
2. Жоѕары жќне тџраћты сатып алу ћабiлетi жаћсы
жалаћы, ќлеуметтiк ћамсыздандыру жќне саћтандыру,
сондай-аћ табыс деѓгейi т&мен халыћ топтары љшiн салыћ
ауыртпалыѕын жеѓiлдету к&мегiмен саћталуы тиiс. Алайда
аћша жќне жинаћталѕан ћаражат ћџнын саћтау маћсат-
тарында пќтер аћысына жќне еѓ ћажеттi заттардыѓ баѕа-
сына баћылау жасалатын болады.
3. >неркќсiптiѓ аса маѓызды салаларына, сондай-аћ
тџрѕын љйлер, мектептер, ауруханалар жќне ћоѕамдыћ
мекемелер ћџрылысына жоспарлы кљрделi ћаржы жџмсау...
4. Аѕылшын банкi мемлекет меншiгiне берiлуге, ал
барлыћ ћалѕан банктердiѓ ћызметi &неркќсiп ћажеттерiне
љйлестiрiлуге тиiс. <...>
'неркќсiп мемлекетке ћызмет етуге тиiс. <...>
Лейбористiк партия — социалистiк партия; оныѓ тљпкi
маћсаты — Англияда социалистiк ћоѕам, азат, демократия-
лыћ, жоѕары &нiмдi, прогрестi, материалдыћ ресурстары
халыћ игiлiгiне жџмсалатын ћоѕамныѓ ортаћ мљдделерiне
ћамћорлыћ жасайтын ћоѕам ћџру. Бiраћ социализм дереу
басталмайды. <...>
Лейбористiк партия Nнеркќсiп саласында мынадай
баѕдарлама џсынады:
1. Отын жќне энергетика &неркќсiбiн мемлекеттiк
меншiктеу. <...>
Осыныѓ бќрiнен &неркќсiптiѓ басћа салалары да џтыста
болады.
2. Iшкi су к&лiгiне мемлекеттiк меншiк. <...>
3. Ћара металлургияѕа мемлекеттiк меншiк....
Металлургия &неркќсiбi монополия орнына мемлекеттiк
меншiк келген кезде ѕана пайдалы бола алады.
Осы ћоѕамдастырылѕан кќсiпорындар олардыѓ иелерiнен
ќдiл &тем негiзiнде ћабылдануѕа тиiс...
4. Монополиялар мен картелдерге ћоѕамдыћ ћадаѕалау.
Оныѓ маћсаты — &неркќсiптiѓ &нiмдiлiгiн арттыру.
Ћоѕамѕа жат шектемелеу практикасына тыйым салу. <...>
Тџрѕын љй жќне ћџрылыс баѕдарламасы.
Бiзге љйлер керек екенi туралы жџрттыѓ бќрi айтуда.
Бiраћ лейбористiк партия ћажеттi ћадамдар жасайды —
ћџрылыс љшiн жер телiмдерiн џйымдасћан тљрде беру
баѕдарламасын ќзiрлейдi жќне жаћсы жолѕа ћойылѕан
ћџрылыс индустриясын жасау љшiн батыл шаралар
ћолданады... <...>

582. БРИТАНИЯНЫЃ СОЦИАЛИЗМГЕ БАРАР ЖОЛЫ
(Џлыбритания коммунистiк партиясыныѓ
баѕдарламасынан)
(Љзiндi)
Британияныѓ &ндiрiстiк ресурстарыныѓ к&п б&лiгi —
жер, зауыттар, кемелер — ћазiргi кезде бай адамдардыѓ
шаѕын тобыныѓ билiгiнде. Тiптi џлт меншiгiне алынѕан
&неркќсiп салалары &здерiнiѓ бџрынѕы иелерiне осы кезге
дейiн салыћ т&леуде. <...>
... Байлыћтарды б&лудегi кереѕарлыћтар орасан зор.
Барлыћ байлыћтардыѓ теѓ жартысына жуыѕы дерлiк
халыћтыѓ бiр пайызыныѓ иелiгiнде болып отырѕан кезде
халыћтыѓ
3/4 б&лiгi сол байлыћтардыѓ жиырмадан бiр
б&лiгiне ѕана ие болып отыр.<...>
Британияныѓ &ндiрiстiк ресурстарына жекеменшiк,
жекебасыныѓ пайдасы љшiн жџмысшыларды ћанау — &те
бай капиталистердiѓ ат т&белiндей тобыныѓ орасан зор
байлыћ жинауына жќне бiздiѓ 50 млн адамдыћ халћы-
мыздыѓ экономикалыћ саяси жќне ћоѕамдыћ &мiрiне
баћылау жасауына мљмкiндiк берiп отырѕан, мiне, осы. <...>
Ћоѕамдыћ меншiк пайда табу љшiн &ндiрiсте орын алып
отырѕан аласапыран мен ысырапшылдыћ бќсекенiѓ тамы-
рын ћияды. <...>
Бiраћ социализм орнату љшiн байлардыѓ љстемдiк
жаѕдайын жою керек. Саяси билiк капиталистiк азшылыћтыѓ
ћолынан жџлып алынуѕа жќне оны жџмысшы табы
бастайтын халыћтыѓ басым к)пшiлiгi берiк )з ћолына алуы
тиiс.
Хрестоматия по новейшей истории. 1945—1974.
Пособие для учителей. М., 1976. С.151.
3. У.ЧЕРЧИЛЛЬДIЃ ЦЮРИХТЕГI С'ЗIНЕН
14 ћыркљйек, 1946 жыл.
Бiз Еуропа Ћџрама Штаттары сияћты нќрсе ћџруѕа
тиiспiз... Ћазiр сiздерге айтатыным, сiздердi таѓѕалдырады.
Еуропалыћ отбасын ћџру жаѕына ћарай жасалатын бiрiншi
ћадам Франция мен Германия арасындаѕы ќрiптестiк болуѕа
тиiс. Франция Еуропада моральдыћ к&шбасшылыћћа тек
осындай жолмен ѕана жете алады. Еуропаныѓ рухани џлы

59
Франциясыз жќне рухани џлы Германиясыз &рлеуi мљмкiн
емес. Еуропа Ћџрама Штаттарыныѓ ћџрылымы, егер ол
тиiстi тљрде ћџрылатын болса, ќрбiр жеке елдiѓ материал-
дыћ кљшi ерекше мќнге ие болмайтындай болуѕа тиiс.
Шаѕын џлттардыѓ мќнi љлкен џлттардыѓ мќнiнен ешбiр
кем емес, ортаћ iске ћосатын &з љлесiмен ћџрметтеуге
лайыћ...
Алайда мен сiздерге ескертуге тиiспiн. Уаћыт, бќлкiм,
&те тыѕыз шыѕар. Бiраћ ћазiр бiзде тыныс алатын мљмкiндiк
бар. Зеѓбiректер љнсiз. Џрыстар тоћтатылѕан, бiраћ ћауiп-
ћатерлер ќлi де бар. Еуропа Ћџрама Штаттарын немесе
басћалай аталатын џйымды бiздiѓ ћџра алуымыз љшiн бiз
бљгiннен бастап кiрiсуге тиiспiз.
Бойцов М.А., Хромова И.С. Послевоенное десятилетие.
1945—1955. М., 1998. С. 43.
ФРАНЦИЯ
4. ФРАНЦИЯ СЫРТЋЫ IСТЕР МИНИСТРI
Р.ШУМАННЫЃ С'ЗIНЕН
9 мамыр, 1950 жыл.
Еуропадаѕы басћа елдердiѓ ћатысуы љшiн ашыћ џйымда
бљкiл франко-герман к&мiр жќне болат &ндiрiсiн ортаћ
жоѕары басћарымѕа ћою [џсынылады]. К&мiр мен болат
&ндiрiсiн бiрiктiру Еуропалыћ федерацияѕа бiрiншi ћадам
ретiнде экономиканы дамыту љшiн ортаћ база жасауѕа
ћызмет етедi жќне сол аймаћтардыѓ к&бiнесе &здерi ћџрбаны
болѕан соѕыстар љшiн ћару-жараћтар &ндiрiлумен
соншалыћты џзаћ уаћыт айћындалып келген таѕдырларын
&згертедi. Осылайша ћол жеткен ынтымаћтастыћ —
Франция мен Германия арасындаѕы ћандай да болсын
соѕыстыѓ материалдыћ себептер бойынша маѕынасыз,
сондай-аћ мљмкiн болмайтынын айћын к&рсетедi.
Бойцов М.А., Хромова И.С. Послевоенное десятилетие.
1945—1955. С.44.

60 5. Т'РТIНШI РЕСПУБЛИКА ЋЏЛАУЫНЫЃ СЕБЕПТЕРI
(Француз коммунистiк партиясыныѓ тезистерiнен,
ФКП-ныѓ 1959 жылѕы 24—28 маусымда болып )ткен
ХV съезiнде ћабылданды)
ХIV съезден
* &ткен кезеѓге Францияда дќстљрлi институт-
тардыѓ жќне буржуазия демократия нысандарын жою
жќне жеке диктатура орнатуѕа баѕытталѕан президенттiк
режiм енгiзу тќн болды... Монополиялар саясаты демокра-
тияныѓ саћталуымен барѕан сайын аз сыйысады.
Бџл эволюция буржуазияныѓ кљшiн дќлелдемейдi, ал
керiсiнше, буржуазия &з љстемдiгiн ендiгi жерде саћтай
алмайтынын жќне бостандыћтарды ћабылдамастан &зiнiѓ
халыћћа, џлтћа жат саясатын одан ќрi жљргiзе алмайтынын
дќлелдейдi.
Алайда, сонымен бiрге жџмысшы табы мен демократияѕа
&те елеулi соћћы берiлдi.
Саяси режiм &згеруiнiѓ бастапћы нљктесi республикаѕа
ћарсы ћаскљнемдiк болды, ол Алжирдегi џзаћћа созылып
кеткен соѕысћа байланысты мљмкiн едi. Францияныѓ
отарлыћ жљйесiнiѓ даѕдарысы мемлекеттiк институттар
даѕдарысына ќкелiп соћты. Бiздiѓ халћымыздыѓ арасында
Францияныѓ гљлденуi мен џлылыѕы Алжирдегi отарлыћ
љстемдiктiѓ саћталуымен байланысты деген ћате пiкiр
тарады. Армияныѓ бљкiл дерлiк командалыћ ћџрамы
отарлыћ саясаттыѓ сќтсiздiктерi љшiн жауапкершiлiктi
республикалыћ режiмге жљктедi. Демократияныѓ барлыћ
жауларымен бiрiккен ол соѕан ћарсы шыћты.
Ги Молле бастаѕан социалистер басшылары отар-
шылдыћћа ћарсы кљрестiѓ социалистiк дќстљрлерiне, Жюль
Гед пен Жан Жорес дќстљрлерiне опасыздыћ жасап,
отаршылдыћ пен шовинизм идеологиясыныѓ тарауына к&п
жаѕынан к&мектестi.
Социалистiк партия мен оныѓ басшыларыныѓ таптыћ
ынтымаћтастыћ саясатыныѓ нќтижесiнде жџмысшылар мен
демократиялыћ кљштер жiкке б&лiндi. Осыныѓ бќрi
монополияларѕа ћарсы бiртџтас майдан ћџруѕа б&гет
жасады. Солшылдар дќрменсiздiкке душар болды, парла-
мент беделiне нџћсан келдi, &йткенi коммунистер ж&нiндегi
*ФКП ХIV съезi. 1956 жылѕы шiлдеде болып &ттi — (Ћџраст.)

61
кемсiтушiлiк айћындамасы салдарынан ол џлттыѓ басым
к&пшiлiгiнiѓ еркiне сай келетiн, сол љшiн саясат жљргiзе
алмады.
Хрестоматия по новейшей истории. 1945—1974.
Пособие для учителей. М., 1976.
6. 1968 ЖЫЛЅЫ МАМЫР — МАУСЫМДАЅЫ ОЋИЅАЛАР
Француз коммунистiк партиясы Саяси бюросыныѓ мљшесi Жак
Дюклоныѓ (1896—1975) «Коммунистер, олар кiмдер?» атты
кiтапшасынан француз еѓбекшiлерiнiѓ 1968 жылѕы мамыр —
маусымдаѕы ћозѕалысы сипатталатын љзiндiлер
Жџртћа мќлiм, Францияда 1968 жылѕы мамыр — мау-
сымда болѕан оћиѕалар капиталистiк шоѕырланудыѓ
кљшеюi кезеѓiндегi &зiндiк алѕашћы iрi ћаћтыѕыс, еѓбек-
шiлер бџћаралары мен капиталистiк монополиялардыѓ
шешуге шамасы жетпейтiн ћайшылыћтар жегiдей жеген
билiгi арасындаѕы бiрiншi iрi ћаћтыѕыс болды.
Ќлбетте, 1968 жылѕы мамыр — маусымдаѕы кеѓ к&лемдi
ћозѕалыстарѕа ћатысушылардыѓ бќрiнде таптыћ сана-сезiм
бiрдей дќрежеде болѕан жоћ, олардыѓ кейбiреулерi
ќлеуметтiк кљреске алѕаш рет ћатысты, бiраћ та 8 — 9 млн
еѓбекшiлердiѓ жџмысты тоћтатып, кќсiпорындарды басып
алуы ћозѕалыстыѓ кеѓ &рiс алѕанын к&рсетедi. <...>
Таяудаѕы аса маѓызды талаптардыѓ ћанаѕаттандыры-
луымен 1968 жылѕы мамыр — маусымдаѕы оћиѕалар
монополиялардыѓ билiгi ретiнде деголльдiк билiктi ауыс-
тыру туралы мќселе ћойды, дегенмен мџныѓ &зi саяси
жетiлгендiктiѓ осы кезеѓiне кљреске ћатысушылардыѓ бќрi
бiрдей жеткенiн бiлдiрмейдi.
Германияда орналасћан ќскерлердiѓ ћолбасшылыѕына
сапарынан кейiн де Голльдiѓ жаѕдайды &згертуiне жќне
билiктi ћайтадан &з ћолына алуына б&гет жасау љшiн не
жетiспедi? Еѓ алдымен, солшыл партиялардыѓ бќрiн ѕана
емес, сондай-аћ iрi кќсiподаћ џйымдарын ћамтитын берiк
келiсiм, ортаћ баѕдарламаѕа негiзделген жќне жџмысшы
табыныѓ ћалалар мен ауылдардаѕы басћа антимоно-
полиялыћ ќлеуметтiк топтармен одаѕын ныѕайтатын келiсiм
жетiспедi.
Сол кезде жџртшылыћ алдында жасалѕан кейбiр мќлiм-
демелер компартияныѓ ќрiптестерi оны бiрлескен

62
ћызметтен шеттеткiсi келетiндей ќсер ћалдырды. Мџныѓ &зi
тiптен терiс ќсер еттi жќне љкiметтiѓ жаѕдайды ћайтадан
&з ћолына алуѕа к&мектестi.
Мџндай айћындама монополиялар билiгiне ћарсы
кљреске ћатысћан барлыћ ћоѕамдыћ кљштердiѓ одаѕын
ныѕайтуѕа џмтылѕан бiздiѓ партиямыздыѓ кљресiне б&гет
жасады.
Осы к&зћарас тџрѕысынан оѓшыл оппортунизм Фран-
циядаѕы шын мќнiндегi саяси жаѕдайды тљсiнбеудiѓ
нќтижесi болды жќне олар џсынѕан, министрлiк ћызметтер
беру арћылы ескi ќдiстерiн еске салатын жалѕан баламалы
шешiмдер љкiмет жоспарларына ќсерiн тигiзбей ћоймады.
Алайда бџл кезеѓде оѓшыл оппортунизм ѕана зиян
келтiрiп ћойѕан жоћ. «Солшыл оппортунизм» де болды...
Оны љкiмет ћолына ћару берiп љрей туѕызу, сол љрейдi
пайдалана отырып сайлауда ћарымта ћайтаруѕа ќзiрлену
љшiн пайдаланды...
1968 жылѕы мамыр — маусымдаѕы оћиѕалар кезiнде бiз
бљгiнгi таѓда да одан ќрi жалѕасып жатћан љдерiстiѓ куќгерi
болдыћ: буржуазия мен џсаћ буржуазияныѓ бџрын &зiнiѓ
ћоѕамдыћ табына адал болѕан элементтерi капиталистiк
ћџрылысћа кљмќн келтiруде жќне оѕан ћарсы шыѕа бастады...
Бџл ћџбылыстыѓ оѓ жќне љмiттендiрерлiк жаѕы —
буржуазия мен џсаћ буржуазияныѓ балалары буржуазия-
лыћ ћџрылысћа сенiмсiздiк к&рсетiп отырѕанында...
Олар 1968 жылѕы мамыр — маусымдаѕыдай анархияныѓ
ћара туын к&термейтiн болады...
[Ол] жџмысшы табы таптыћ кљрестегi алѕашћы ћадам-
дар жасаѕан кезiнде оныѓ туы болды жќне &ткен ѕасыр
жџмысшыларыныѓ жеѓiлiске џшырауы кезiнде солардыѓ
ћолында болды. Жџмысшы табыныѓ туы, социализм туы —
ћызыл ту... Бiздiѓ џлттыћ туымыздыѓ жанында желбiрейтiн
ћызыл ту астында социализм Францияда жеѓiске жетедi.
Дюкло Жак. Кто же они, коммунисты? М., 1973. С.91—93.

63 7. ХАЛЫЋ БIРЛIГI ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ ЉКIМЕТIНIЃ
БАЅДАРЛАМАСЫ
(Негiзгi ережелер)
Франция солшыл кљштерiнiѓ (Француз Социалистiк
партиясы мен Француз Коммунистiк партиясыныѓ) бiрлес-
кен баѕдарламасы.
27 маусым, 1972 жыл.
I. Жаћсы Nмiр сљремiз
Артыћшылыѕы бар адамдардыѓ аз ѕана тобына ћызмет
етушi ћазiргi режiм орасан зор к&пшiлiктiѓ ћажеттерiн
ћџрбандыћ етуде. Демократиялыћ љкiмет... жалдамалы,
сондай-аћ жалдамалы емес, аћыл-ой еѓбегiмен, сондай-аћ
дене еѓбегiмен шџѕылданатын барлыћ еѓбекшiлерге,
ћалалар мен ауылдардыѓ еѓбекшiлерiне, жастарѕа жаћсы
&мiр сљру мљмкiндiгiн берудi &з алдына басты маћсат етiп
ћояды...
Жалаћы, еѓбекаћы, зейнетаћы жќне жќрдемаћы
к&бейтiлетiн жќне олардыѓ бљкiл жљйесi ретке келтiрiлiп,
жалаћыныѓ жаѓа кепiлдi еѓ аз м&лшерi белгiленетiн
болады. <...>
Аћы т&леудегi аймаћтыћ айырмашылыћтар жойылады.
К&п балалы отбасына берiлетiн жќрдемаћылар к&бейтiледi...
Ќлеуметтiк ћамсыздандыру жљйесi жаѓѕыртылады...
Ќлеуметтiк жќрдемаћылар, ќлеуметтiк саћтандыру
&здерiне ћатысты болатын адамдарѕа жќне олардыѓ отбасы-
ларына сырћаттардыѓ алдын алу жќне оларды емдеу
ћџралдарын пайдаланудыѓ наћты мљмкiндiгiн бередi...
Медициналыћ ћызмет к&рсетуге жќне дќрi сатып алуѕа
жџмсалатын шыѕындарды &теу ћысћа мерзiм iшiнде
80 пайызѕа дейiн жеткiзiлетiн болады, ал жџмыс берушi
т&лейтiн љлес џлѕайтылатын болады... Алдаѕы уаћытта
медициналыћ ћызмет к&рсетуге жџрттыѓ бќрi ћамтылады...
Зейнеткерлiк жас еркектер љшiн 60 жас жќне ќйелдер
љшiн 55 жас болып белгiленедi. Зейнетаћылар кепiлдi
жалаћыныѓ м&лшерiнен т&мен болмайды...
40 саѕаттыћ, 5 кљндiк жџмыс аптасына ћайтып оралу
еѓбекшiлердiѓ бќрiне жалаћысын ћысћартпастан ћамтама-
сыз етiлетiн болады...

64
Жџмысћа ћамту, жџмыссыздыћты жќне толымсыз
жџмысты жою ћамтамасыз етiлетiн болады...
Жастар 18 жастан бастап дауыс беру, ал 21 жасында
сайлану ћџћыѕын алады.
Љкiмет аѕарту iсiнiѓ балабаћшадан университеттерге
дейiнгi уаћыт рухына сай келетiн демократиялыћ рефор-
масын жљргiзедi...
Осы шаралардыѓ алѕашћысы барлыћ деѓгейдегi тегiн оћу
болады, оны мемлекет ћамтамасыз етедi — оћытуѕа,
оћулыћтар мектеп оћу ћџралдарын сатып алуѕа жќне т.б.
шыѕындарды к&тередi.
Зиялы бiлiм беру жљйесi бiрте-бiрте бiрден-бiр мемлекет-
тiк жљйеге айналады. Зиялы болѕандыћтан ол тљрлi дiни
сенiмдердi жќне философиялыћ к&зћарастарды ћџрмет-
тейтiн болады.
II. Халыћтыѓ ћатысуы, бостандыѕы, егемендiгi
Аћыл-ой жќне дене еѓбегiмен шџѕылданатын еѓбекшi-
лердiѓ маћсаттары мен ћџралдарын белгiлеуге, ћабыл-
данѕан шешiмдердi жљзеге асыруѕа жќне баћылауѕа барѕан
сайын кеѓiнен ћатысуы — елдiѓ экономикалыћ жќне
ќлеуметтiк прогресiнiѓ жќне ќрбiр адам дамуыныѓ ћажеттi
шарты. Мџндай ћатысусыз шынайы демократияныѓ болуы
мљмкiн емес.
Жаѓа режiм халыћтыѓ егемендiгiне негiзделетiн болады,
ол бостандыћћа кепiлдiк бередi жќне оны џлѕайтады,
конституцияныѓ жеке билiк орнататын баптарыныѓ кљшi
жойылады немесе олар ћайта ћаралады...
Џлттыћ жиналыс заѓдар ћабылдайды жќне љкiметтi
баћылайды...
Тепе-теѓ &кiлдiк ќрбiр партияѕа оныѓ наћты ыћпалына
сай келетiн &кiлдiк ћамтамасыз етiледi.
Оныѓ &зi конституцияда жазылуѕа жќне барлыћ
сайлаулар љшiн жарамды болуѕа тиiс.
Манифестация, жиналыстар мен ћауымдастыћтар,
баспас&з бостандыѕына кепiлдiк берiледi.
Партиялар &з ћызметiн заѓдылыћ шеѓберiнде еркiн
жљзеге асыратын болады. К&ппартиялы жљйе, сайлауда
кандидаттар џсыну бостандыѕы Франциядаѕы демократия-
ныѓ ажыратылмас элементтерi болып отыр жќне бола бередi.

65
Демократиялыћ љкiмет мемлекеттiк жќне жеке сектор-
ларда кќсiподаћ ћызметiнiѓ жќне ереуiл жасау ћџћыѕыныѓ
толыћ жљзеге асырылуын ћамтамасыз етедi...
III. Кљрделi Nзгерiстер
Бостандыћтарды џлѕайту мен мемлекеттiк институттар-
ды демократияландыру аса маѓызды экономикалыћ
&згерiстермен: џлт меншiгiне алу, демократиялыћ басћару
жќне жоспарлаумен бiр мезгiлде жљзеге асырылады.
Жаѓа парламент сайланѕаннан кейiн љкiмет басты
секторларды џлт меншiгiне алуды бiрден бастайды...
Жаѓа љкiметтiѓ џлттыћ ресурстарѕа баћылауды ћам-
тамасыз ету жќне оларды ћайта баѕдарлау маћсаттарын-
даѕы алѕашћы шараларыныѓ бiрi — ћаржы жќне несие
жљйелерiн џлт меншiгiне алу болып табылады... Бiраћ ол
жеке адамдардыѓ салымдарына ћатысты болмайды.
Металлургия мен темiр кенiштерi, химия мен фармацев-
тика, мџнай, электроника, ќскери &неркќсiп, џшаћ жасау,
ќуе жќне теѓiз к&лiгi, ядролыћ &неркќсiп, автомобиль
&неркќсiбi, авто жолдар џлт меншiгiне алынатын болады...
Љкiмет &з еѓбегiмен жинаѕан ћаражатыныѓ нќтижесi
болып табылатын жекеменшiктi саћтайды, сондай-аћ баѕалы
ћаѕаздардыѓ џсаћ иелерiнiѓ мљдделерiн ћорѕайды.
Халыћтыѓ жќне экономиканыѓ ћажеттерiн ћанаѕат-
тандыруѕа пайдалы џсаћ жќне орта жеке кќсiпорындар
секторына елеулi ћолдау к&рсетiлетiн болады.
Љкiмет жаѓа ауыл шаруашылыѕы саясатын белгiлейдi.
Џсаћ жќне орташа шаруаларды ћолдау шаралары жљзеге
асырылады...
IV. Алѕа ћойылѕан маћсаттарѕа жету тќсiлдерi
Ћазiргi режiм &неркќсiптiѓ кейбiр салаларын ћџлдырауѕа
душар етуде.
Ќлеуметтiк прогрестi жќне сонымен бiрге Францияныѓ
экономикалыћ дамуын ћамтамасыз етуге ќбден болады...
Франциядаѕы дене еѓбегiмен жќне аћыл-ой еѓбегiмен
айналысатын ћызметкерлердiѓ саны мен бiлiктiлiгi, табиѕи
ресурстар мен ћолда бар &ндiрiс ћџралдары ћазiрдiѓ &зiнде
экономикалыћ &суге жќне ќлеуметтiк прогреске жетуге
мљмкiндiк бередi...

66
Мемлекеттiк шыѕындар ендiгi жерде монополиялардыѓ
зиянкестiк шыѕындарымен жќне «екпiндi кљштерге» жџмса-
латын шыѕындармен ауыртпалыћ тљсiрмейтiн болады.
Мемлекеттiк ресурстардыѓ ћџрылымы мен баѕдары џлттыћ
табысты ќлеуметтiк жќне экономикалыћ прогресс ћажетте-
рiне сќйкес б&лiнуiн ћамтамасыз ететiндей болып тљбiрiнен
&згертедi...
Ћажеттi ресурстарды, негiзiнен, еѓбекшiлердiѓ табыста-
рынан емес, материалдыћ ћџндылыћтар жасалатын
жерлерден, яѕни &ндiрiс деѓгейiнен алу керек.
Сондыћтан кќсiпорындардыѓ наћты пайдасына салына-
тын салыћтар џлѕайтылатын болады. Жаѓа салыћ жљйесi
џлт меншiгiне алынѕан кќсiпорындардыѓ, сондай-аћ џсаћ
жќне орташа кќсiпорындардыѓ ерекше жаѕдайын ескередi.
Компаниялар љшiн 1958 жылдан бастап белгiленген
к&птеген салыћ жеѓiлдiктерi, сондай-аћ iрi акция џстаушы-
лар пайдаланатын артыћшылыћтар жойылады...
Керiсiнше, еѓбекшiлердiѓ табыстарына жќне тџтынуѕа
салынатын салыћтар ћысћартылатын болады...
V. Тќуелсiздiк, бейбiтшiлiк жќне ынтымаћтастыћ
Франция &зiнiѓ тќуелсiздiгiн жќне егемендiгiн ћамта-
масыз етедi. Ол бейбiтшiлiкке, бейбiт ћатар &мiр сљруге жќне
ћарусыздануѕа жќрдемдесетiн болады. Ол тљгелдей барлыћ
елдермен ынтымаћтасатын болады. Оныѓ љкiметi Бiрiккен
Џлттар Џйымыныѓ Жарѕысын ћатаѓ орындайтын болады...
Франция жанталаса ћарулануды тоћтату мен ћару-
сыздану туралы келiсс&здердiѓ бќрiне белсендi тљрде
ћатысатын болады.
Ол ядролыћ «екпiндi кљштерiнен» бас тартады, жаппай
ћырып-жоятын ћару &ндiрудi шектеуге баѕытталѕан
халыћаралыћ шарттарѕа дереу ћол ћояды...
Франция демократиялыћ жќне бейбiт Еуропа ћџруѕа
џмтылатын болады. Оныѓ љкiметi ћазiргi кездегi ќскери
блоктар мен џйымдарды тарату, барлыћ еуропалыћ мемле-
кеттердiѓ џжымдыћ ћауiпсiздiгi баѕытында iс-ћимыл
жасайтын болады...
VI. Халыћ бiрлiгiнiѓ демократиялыћ љкiметi љшiн
Бiздiѓ елiмiзде, дљниежљзiндегi сияћты, социализм кљн
тќртiбiнде тџр. Франция коммунистiк партиясы џсынѕан

67
љкiмет баѕдарламасын жљзеге асыру Францияныѓ социа-
лизмге барар жолындаѕы кезеѓ болады.
Осы жаѓа, демократиялыћ саясаттыѓ салтанат ћџруына
ћалай жетуге болады?
Дене еѓбегiмен жќне аћыл-ой еѓбегiмен айналысатын
жалданып жќне жалданбай, ћалаларда жќне ауылдарда
жџмыс iстейтiн барлыћ еѓбекшiлердiѓ бiрiгуi жќне бiрлесе
iс-ћимыл жасауы арћылы...
Демократиялыћ партиялар мен џйымдардыѓ бiрлесе
ќзiрленген жќне бiрлесе жљзеге асырылып жатћан ортаћ
љкiмет баѕдарламасы негiзiндегi одаѕы арћылы...
Францияѕа халыћ бiрлiгiнiѓ демократиялыћ љкiметi
ћажет!
Хрестоматия по новейшей истории. 1945—1974.
Пособие для учителей. М., 1976. Ч. 2. С.162—165
8. КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР ОДАЅЫ МЕН
ФРАНЦИЯ АРАСЫНДАЅЫ ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ
ПРИНЦИПТЕРI
1971 жылы 30 ћазанда Парижде КОКП Бас хатшысы Л. И. Бреж-
невтiѓ Францияѕа сапары нќтижесiнде ћол ћойылѕан. Екi ел ынты-
маћтастыѕы принциптерiнiѓ КСРО мен Франция арасындаѕы ынты-
маћтастыћты одан ќрi дамыту љшiн зор маѓызы бар, ћоѕамдыћ ћџры-
лысы ќртљрлi мемлекеттердiѓ бейбiт ћатар &мiр сљруi мен &зара тиiмдi
ынтымаћтасуы принципiнiѓ одан ќрi наћты дамуына жќрдемдеседi.
Бiрiншi. КСРО мен Франция арасындаѕы ынтымаћтастыћ
кеѓес жќне француз халыћтарыныѓ ортаћ арман-тiлектерi
мен мљдделерiне сай келедi жќне екi елдiѓ &зара байла-
нысына негiзделуге тиiс.
Љшiншi.

КСРО мен Франция арасындаѕы келiсiм мен
ынтымаћтастыћ саясаты алдаѕы уаћыттарда жљргiзiле
беретiн болады; олардыѓ ћарым-ћатынастарындаѕы
тџраћты саясатћа жќне халыћаралыћ &мiрдегi тџраћты
факторѕа айналуѕа тиiс.
ТNртiншi. БЏЏ Жарѕысы принциптерiнiѓ ережелерiн
ћџрметтеуге негiзделген екi ел арасындаѕы саяси ынтымаћ-
тастыћ — жанжалдар аудандарында бейбiтшiлiктiѓ ћалпына
келтiрiлуiне, халыћаралыћ шиеленiстiѓ бќсеѓдеуiне, даулы
мќселелердiѓ бейбiт ћџралдармен реттелуiне, сондай-аћ
экономикалыћ дамуѕа жќне халыћтыѓ жаѕдайыныѓ
жаћсаруына жќрдемдесу маћсатын к&здейдi.

68
Бесiншi... Екi љкiмет арасындаѕы саяси консульта-
цияларѕа ќдеттегi дипломатиялыћ арналарды, сондай-аћ
олардыѓ &кiлдерiнiѓ арнаулы кездесулерiн пайдалана
отырып, жаѓа серпiн берiледi. <...>
Жетiншi. КСРО мен Францияныѓ Еуропадаѕы мљдделi
мемлекеттермен бiрлескен тыѕыз ынтымаћтастыѕыныѓ....
т&мендегi принциптер бџлжытпай саћталѕан жаѕдайларда
зор маѓызы болмаћ:
— ћазiргi шекаралардыѓ мызѕымастыѕы;
— iшкi iстерге араласпау;
— теѓдiк;
— тќуелсiздiк;
— кљш ћолданудан немесе кљш ћолданамыз деп ћоћан-
лоћы жасаудан бас тарту.<...>
Он бiрiншi. КСРО мен Франция барлыћ салалардаѕы екi-
жаћты ћатынастарын олар ћоѕамдыћ ћџрылысы ќртљрлi
мемлекеттердiѓ теѓ ћџћылы ынтымаћтастыѕыныѓ к&рнектi
љлгiсi болатындай етiп орнататын болады.
Он екiншi. Экономикалыћ жќне сауда алыс-берiсiнiѓ
дамытылуы... екi ел арасындаѕы байланыстарды ныѕайту
љшiн елеулi маѓызы бар деп саналатын болады.
Он љшiншi. Кеѓес жќне француз халыћтарыныѓ рухани
ћазыналары мен &зара баюына жќне олардыѓ &здерiнiѓ
мќдениетi мен ћызметiнiѓ осы саладаѕы ежелгi ћатынас-
тарын, дќстљрлерi мен достыѕын ескере отырып танысуын
тџраћты жаћсарту ћџралдарыныѓ дамытылуына жќрдем-
десетiн нќрселердiѓ бќрiне ћолдау к&рсетiлетiн болады...
Правда, 31 октября 1971 года.
9. КОКП ОК БАС ХАТШЫСЫ Л.И.БРЕЖНЕВТIЃ ФРАНЦУЗ
РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ ПРЕЗИДЕНТI В.ЖИСКАР Д’ЭСТЭНМЕН
ЖЏМЫС БАБЫНДАЅЫ КЕЗДЕСУЛЕРIНIЃ ЋОРЫТЫНДЫЛАРЫ
ТУРАЛЫ
(Кеѓес-француз мазмџндамасынан)
...Экономика мен &неркќсiп саласындаѕы кеѓес-француз
ынтымаћтастыѕын тереѓдетудiѓ онжылдыћ кезеѓге арнал-
ѕан баѕдарламасыныѓ хаттамасына ћол ћойылды... Кеѓес
Одаѕыныѓ Франция љшiн табиѕи газдыѓ 1980 жылдан
бастап, жалпы алѕанда, жылына 4 млрд текше метр газ
экспортталуын ћамтамасыз ететiн ћосымша м&лшерiн беру

69
туралы, сондай-аћ КСРО-ѕа тиiстi француз жабдыѕыныѓ
берiлуi туралы келiсiм жасалуы ризашылыћ сезiмiмен атап
&тiлдi. Мљдделi џйымдар арасында Франциядан КСРО-ѕа
газ желiсiне арналѕан ћџбырлар жеткiзу туралы жќне екi
iрi магниттiк iске ћосћыштар зауытын салу туралы келiсiм
шарт жасалды...
КОКП ОК саяси бюросыныѓ, КСРО Жоѕарѕы
Кеѓесi Президиумыныѓ, КСРО Министрлер Кеѓесiнiѓ шешiмiнен
Л. И. Брежнев жолдаспен президент В. Жискар д’Эстэннiѓ
жџмыс бабындаѕы кездесуi нќтижесiнде екiжаћты кеѓес-
француз ћатынастарыныѓ дамытылуына жаѓа серпiн
берiлдi.
Президент В.Жискар д’Эстэннiѓ француз-кеѓес
ынтымаћтастыѕы Францияныѓ сыртћы саясатыныѓ негiз
ћалаушы элементi болып табылатыны туралы мќлiмдемесi
Кеѓес Одаѕында ризашылыћпен ћарсы алынды.
Документы и материалы советско-французской встречи в Рамбуйе
4—7 декабря 1974 года. М., 1974. С.29, 37—38.
10. ХДО ГАМБУРГ БАЅДАРЛАМАСЫНАН
(1953 ж.)
Конрад Аденауэр канцлер болѕан соѓѕы т&рт жылда
христиандыћ-демократиялыћ одаћ Федеративтiк Респуб-
ликадаѕы немiс халћын ашаршылыћтан, мџћтаждыћтан
жќне &лiм ћаупiнен алып шыћты.
Бундестагћа болашаћ сайлау болатынына байланысты
бiз атћарылѕан жџмыс туралы есеп беремiз жќне келесi
бундестагћа арналѕан &з баѕдарламамызды жариялаймыз.
>мiрдiѓ барлыћ салаларында iрi жќне шешушi табыс-
тарѕа ћол жеткiзiлдi.
[...] ...бџл табыстарѕа бiз бљкiл халыћтыѓ, барлыћ маман-
дыћтардаѕы шыѕармашылыћ ћызметкерлердiѓ, немiс
аналары мен љй шаруасындаѕы ќйелдердiѓ жќне шетелдiк
к&мектiѓ арћасында жеттiк.
Бiраћ бiздiѓ халћымыздыѓ кљшi џжымдыћ мќжбљрлеу
жќне демократтыћ ћамћорлыћтан г&рi оныѓ кљш-жiгерiне
жќне оныѓ ћабiлеттерiне к&бiрек сенгендiктен ѕана еселене
алды.

70
[...] I. Негiзгi мемлекеттiк-саяси талаптар.
Мемлекеттiѓ мiндетi — адамѕа ћызмет ету. Жеке адам
азамат ретiнде тџтастыћ љшiн жауапкершiлiкте болуы тиiс.
Мемлекеттiк билiктiѓ жаппайлыћћа ћояр талабы жоћ,
сондыћтан бiз жеке адамныѓ моральдыћ жауапты шешiмдер
болуы мљмкiн отбасы мен еркiн сала ћџћыѕы жолында
кљресiп жатырмыз. Сондай-аћ азат џйымдардыѓ ќлеуметтiк
&мiрдегi &з саласы жолында кљресiп жатырмыз.
Ћоѕамдыћ мiндеттердi, еѓ алдымен, жергiлiктi &зiн-&зi
басћару арћылы орындау ћажет. Мемлекеттiк билiкте &зiн-
&зi басћару саласына ене алмайтын мiндеттер ѕана бар.
Шiркеулердiѓ ћоѕамдыћ &мiрде маѓызды мiндетi бар, ол
мiндеттiѓ орындалуы мемлекеттiк билiктен толыћ еркiндiк
пен тќуелсiздiк жаѕдайында ћамтамасыз етiлуге тиiстi.
Мљдделiлер тобыныѓ билiкке ћандай да болсын бiржаћты
џмтылуын бiз ћабылдамаймыз, &йткенi саясат маћсаты
баршаныѓ игiлiгi ѕана бола алады. Мљдделiлер партиялары
мемлекеттiк тќртiптiѓ к&р ћазушылары болып табылады.
Џсаћ партиялар дџрыс саяси шешiмдер ћабылдауѕа б&гет
жасайды.
[...] Бiздiѓ ћџћыћ тќртiбiмiз жетiлдiрiлуi тиiс. Отбасылыћ
ћџћыћтыѓ бiз ћуаттаѕан еркектер мен ќйелдердiѓ теѓ
ћџћылыѕына бейiмделуi кезiндегi отбасы мен некенiѓ табиѕи
тќртiбi Христиандыћ-демократиялыћ одаћ љшiн бастапћы
пункт жќне басшылыћ болып табылады.
[...] Џлтшыл-социализм кезiнде ћудаланѕан адамдарѕа
келтiрiлген нџћсанныѓ &телуiн осы бундестагтыѓ реттеуi
ћажет. >теу кезiнде пайда болѕан ќдiлетсiз ћатiгездiк
тиiсiнше жеѓiлдетiлуге тиiс.
[...] >здерiнiѓ еѓ жаћсы дќстљрлерiне адал бола отырып,
халыћпен ќрћашан да байланысты болѕан немiс солдат-
тарына бiз моральдыћ тџрѕыдан парыздармыз. 1945 жылѕы
кљйреуден кейiн &з борышына адал немiс солдаттарына
ћатысты байћалѕан ќдiлетсiздiк олардыѓ ар-џжданына
байланысты емес. Айыпталѕан ќскерилер туралы мќселенiѓ
ќдiл реттелуiне бiз ерекше џмтылып отырмыз. Негiзгi
заѓныѓ 131-бабына дереу толыћтыру енгiзу бџрынѕы
кќсiпћой солдаттарды, ќсiресе кќсiпћой унтер-офицерлердi
ћамтамасыз етудегi ќдiлетсiздiктiѓ орнын толтыруѕа тиiс.
[...] Христиандыћ-демократиялыћ одаћ христиандар
ћолдап отырѕан бљкiл немiс халћы &мiрiнiѓ ортаћтыѕына
џмтылуда. Шешiлген конфессиялыћ дауды ћайтадан

71
&ршiтудiѓ барлыћ ќрекеттерiн бiз батыл тљрде жќне бiр-
ауыздан ћабылдамаймыз. [...]
История Германии в 3-х томах.
Документы и материалы. Кемерово, 2005.
Т. 3 С. 420—421.
11. ГСДП ПРИНЦИПТЕРIНIЃ БАЅДАРЛАМАСЫНАН
(1959 ж.)
Баѕдарлама партияныѓ Бад-Годесбергтегi кезектен
тыс съезiнде 1959 жылы 13—15 ћарашада ћабылданып,
1989 жылѕа дейiн ћолданылды.
[...] Социализмнiѓ негiзгi ћџндылыћтары
Социалистер ќрбiр адам адамзаттыѓ саяси-экономи-
калыћ жќне мќдени &мiрiне басћа адамдармен бiрге ћатысу
жауапкершiлiгiн тљсiне отырып, &зiн бостандыћ жаѕдай-
ларында [...] дамыта алатын ћоѕамѕа џмтылады.
[...] Еуропада христиандыћ этикаѕа, гуманизмге жќне
классикалыћ философияѕа тереѓ тамыр жайѕан демо-
кратиялыћ социализм ешћандай тљпкi аћићаттарды жария-
лаѕысы келмейдi [...]
Германия социал-демократия партиясы [...] &зiне дiни
сенiмi мен нанымы ќртљрлi адамдар кiретiн ћоѕамдастыћ
болып табылады. Олардыѓ ынтымаѕы ортаћ негiзгi
адамгершiлiк ћџндылыћтарына жќне бiрдей саяси
маћсаттарѕа негiзделген. Социал-демократиялыћ партия
&мiрдi осы ћџндылыћтар рухында орнатуѕа џмтылуда [...]
Ћоѕамѕа ћойылатын адамѕа лайыћ негiзгi талаптар
[...] Соѕыс саясат ћџралы болмауѕа тиiс.
Барлыћ халыћтарда дљниежљзiнде ћол жеткен ќл-
аућатты пайдаланудыѓ теѓ мљмкiндiгi болуѕа тиiс [...]
Бiз демократияны жаћтаймыз. Ол мемлекеттiѓ жќне
бљкiл &мiрдiѓ жалпыѕа бiрдей ћџрылѕысына айналуѕа тиiс,
&йткенi ол адамныѓ ћадiр-ћасиетi мен оныѓ жеке жауапкер-
шiлiгiн ћџрметтеудiѓ белгiсi болып табылады.
Бiз ћандай да болсын диктатураѕа, тоталитарлыћ немесе
авторитарлыћ љстемдiктiѓ кез келген тљрiне ћарсы тџрамыз,
&йткенi олар адамныѓ ћадiр-ћасиетiн елемейдi, оныѓ бос-
тандыѕын жояды жќне ћџћыѕын аяћасты етедi. Социализм
тек демократия арћылы, ал демократия — социализм
арћылы жљзеге асырылады.

72
Коммунистер социалистiк дќстљрлерге тљсiнiктеме
жасауѕа ћџћылы емес. Олар iс жљзiнде социалистiк идеялы
байлыћты бџрмалады. Социалистер бостандыћ пен ќдiлет-
тiлiктi жљзеге асырѕысы келедi, ал коммунистер болса,
ћоѕамдаѕы б&лшектелудi &з партиясыныѓ диктатурасын
орнату љшiн пайдаланады.
Мемлекеттiк ћџрылыс
Социал-демократиялыћ партия. Германия бљкiл немiс
халћыныѓ ортасында &мiр сљрiп, iс-ћимыл жасауда. Ол
Германия Федеративтiк Республикасыныѓ Негiзгi Заѓын
жаћтайды. Негiзгi Заѓ рухында ћамтамасыз етiлген
бостандыћ жаѕдайларындаѕы Германия бiрлiгiне џмтылады.
Германияныѓ жiкке б&лiнуi бейбiтшiлiкке ћатер т&ндi-
редi. Ол жiктi жоюдыѓ немiс халћы љшiн &мiрлiк ћажеттiлiгi
бар.
Тек ћайта ћосылѕан Германияда бљкiл халыћ &зiн-&зi
еркiн билеу жолымен мемлекет пен ћоѕамныѓ мќнi мен
нысанын белгiлей алады.
[...] Германия социал-демократиялыћ партиясы &з жаѕ-
дайларында мемлекеттiк билiк халыћтан басталатын, ал
љкiмет парламент алдында ќрћашан жауапты болатын
демократияны жаћтайды жќне ол парламенттiѓ сенiмiн
љнемi ћажет ететiндiгiн тљсiнедi. [...]
Ел ћорѕанысы
Германия социал-демократиялыћ партиясы ћоѕамныѓ
еркiн-демократиялыћ ћџрылысыныѓ ћорѕалуын жаћтайды,
ол ел ћорѕанысын маћџлдайды.
Ел ћорѕанысы Германияныѓ саяси жќне биографиялыћ
жаѕдайѕа сќйкес келуге жќне осыѕан байланысты халыћара-
лыћ шиеленiстi бќсеѓдету љшiн, пќрмендi баћыланатын
ћарусыздану жќне Германияныѓ ћайта ћосылуы љшiн
ћажеттi шектердi саћтауѕа тиiс. Ћарапайым халыћты
ћорѕау — ел ћорѕанысыныѓ елеулi ћџрамдас б&лiгi.
Германия социал-демократиялыћ партиясы жаппай
ћырып-жоятын ћџралдарѕа дљниежљзiнде халыћаралыћ-
ћџћыћтыћ тыйым салынуын талап етедi.
Германия Федеративтiк Республикасы атом ћаруын жќне
басћа да жаппай ћырып-жою ћџралдарын жасауѕа да,
ћолдануѕа да тиiс емес.
[...] Елдiѓ ћарулы кљштерi тек ел ћорѕанысына ћызмет
етуге мiндеттi.

73
Германия социал-демократиялыћ партиясы ар-џжданы
тџрѕысынан ћолына ћару алатын немесе жаппай ћырып-
жою ћџралдарына байланысты ћызметтен бас тартатын
ќрбiр азаматты &з ћорѕауына алады. [...]
Экономикалыћ жќне ќлеуметтiк ћџрылыс
Социал-демократиялыћ экономикалыћ саясаттыѓ маћ-
саты — баршаныѓ џдайы жаћсарып келе жатћан ќл-аућаты
мен халыћ шаруашылыѕыныѓ табыстарына ќдiл тљрде
ћатысуы, бостандыћ жаѕдайларындаѕы адамѕа лайыћсыз
тќуелсiздiк пен ћанаусыз &мiр.
Тџраћты экономикалыћ )рлеу
[...] Тоталитарлыћ мќжбљрлеу экономикасы бостандыћты
бџзады. Сондыћтан социал-демократиялыћ партия шынайы
бќсекелестiк, љнемi љстемдiк ететiн еркiн нарыћты жаћтай-
ды. Рыноктар жекелеген адамдардыѓ немесе топтардыѓ
басым љстемдiгiне тап болатын жерлерде экономикадаѕы
бостандыћты саћтау љшiн сан алуан шаралар ћажет етiледi.
Бќсеке — мљмкiндiгiнше, жоспарлау — ћажетiнше!
Меншiк жќне билiк
[...] Iрi экономиканыѓ билiгiн ауыздыћтау еркiн эконо-
микалыћ саясаттыѓ басты мiндетi болып табылады. [...]
Мемлекет пен ћоѕам мљдделер бойынша ћуатты ћџћыћ-
тардыѓ ћџрбандарына айналмауѕа тиiс.
>ндiрiс ћџралдарына жекеменшiк ќдiлеттi ќлеуметтiк
ћџрылыстыѓ жасалуына б&гет болмайтын дќрежеде ћор-
ѕауѕа жќне к&термелеуге ћџћылы. >мiрге ћабiлет орташа
жќне џсаћ кќсiпорындардыѓ iрi кќсiпорындармен эконо-
микалыћ бќсекеге т&теп бере алуы љшiн оларды ныѕайту
керек.
[...] Ћоѕамдыћ меншiк бiрде-бiр осы заманѕы мемлекет
бас тарпайтын ћоѕамдыћ баћылаудыѓ заѓды нысаны болып
табылады. Ол бостандыћты iрi экономикалыћ ћџрылым-
дардыѓ астам билiгiнен ћорѕау маћсаттарында ћызмет
етедi. [...]
Табыс пен мљлiктi б)лу
[...] Табыс пен мљлiк ќдiл б&лiнбеген. Мџныѓ &зi даѕдарыс,
соѕыс жќне ћџнсыздану нќтижесiнде мљлiктi жаппай жою-
дыѓ салдары ѕана емес, сонымен бiрге бџѕан табыс пен мљлiк-
тiѓ азын-аулаћ адамдар ћолында шоѕырлануына жќне
кедейлердiѓ кемсiтiлуiне ћолайлы жаѕдай жасалѕан
экономикалыћ жќне салыћ саясаты едќуiр дќрежеде кiнќлi.

74
Социал-демократиялыћ партия адамдардыѓ бќрiнде
еркiн шешу жолымен љдемелi табыстан &з мљлкiн жасауына
мљмкiндiк болатын &мiр жаѕдайларын ћалыптастырѕысы
келедi. Мџныѓ &зi ќлеуметтiк &нiмнiѓ тџраћты џлѕаюын
оныѓ ќдiл б&лiнуiн к&здейдi. [...]
Ауыл шаруашылыѕы
[...] Шаруаныѓ жерге жекеменшiгi ћуатталады. >мiршеѓ
отбасылыћ шаруашылыћтар осы заманѕы талаптарѕа сай
келетiн жер жќне жалдау ћџћыѕымен ћорѕалуѕа тиiс. Олар-
ды экономикалыћ жќне ќлеуметтiк жаѕынан ныѕайту
ћажет.
Кооперацияны к&термелеу — џсаћ жќне орташа шаруа-
шылыћтардыѓ дербестiгiн саћтай отырып, олардыѓ &нiмдi-
лiгiн арттырудыѓ еѓ тиiмдi жолы.
Кќсiподаћтар экономикада
Барлыћ жџмысшылардыѓ, ћызметшiлердiѓ жќне
шенеунiктердiѓ бiрiгуге ћџћыѕы бар. [...] Ереуiл жасау
ћџћыѕы жџмысшылар мен ћызметшiлердiѓ &зiнен-&зi
тљсiнiктi негiзгi ћџћыћтарына жатады.
[...] Демократия кќсiпорындарда жќне бљкiл экономикада
жалданып жџмыс iстейтiндердiѓ ћатысуын ћажет етедi.
Жалданып жџмыс iстейтiн адам экономика ћџзырындаѕы
адамнан экономика азаматына айналуы тиiс. [...]
Ќлеуметтiк жауапкершiлiк
[...] Ќрбiр азаматтыѓ ћартайѕанда, кќсiптiк немесе жалпы
еѓбек ету ћабiлетiнен айырылѕанда немесе асыраушысы
ћайтыс болѕан жаѕдайда еѓ т&мен мемлекеттiк зейнетаћы
алуѕа ћџћыѕы бар. Ол адам жеке еѓбегiмен тапћан неѕџр-
лым жоѕары зейнетаћы алуѕа негiз болып табылады.
Осылайша &з еѓбегi арћылы ћол жеткен &мiр деѓгейi ћамта-
масыз етiлуге тиiс.
[...] Ауырѕан жаѕдайда ќрбiр адамныѓ, &зiнiѓ экономика-
лыћ жаѕдайына ћарамастан, медицина ѕылымы жеткен
деѓгейге сќйкес емдеудiѓ кез келген тљрiне даусыз ћџћыѕы
бар. [...]
Жалаћы толыћ теѓелген жаѕдайда жџмыс кљнiнiѓ џзаћ-
тыѕын экономиканыѓ дамуы мљмкiндiк беретiндей дќрежеде
љнемi ћысћарту керек.
[...] Ќркiмнiѓ адамѕа лайыћты тџрѕын љй алуѕа ћџћыѕы
бар. Тџрѕын љй — отбасыныѓ панасы. Сондыћтан ол алдаѕы
уаћытта да ќлеуметтiк ћорѕаныста болуѕа жќне пайда
табуѕа жеке џмтылысћа ѕана баѕындырылмауы тиiс. [...]

75
Ќйел — отбасы — жастар
Ќйелдердiѓ теѓ ћџћылыѕы ћџћыћтыћ ќлеуметтiк
ћатынастарда жљзеге асырылуы тиiс. Тќрбиелеу мен бiлiм
беруге, мамандыћ таѓдауда, кќсiптiк ћызметте жќне еѓбекке
аћы т&ленуде ќйелдiѓ мљмкiндiгi еркектермен теѓ болуы
тиiс. Ќйелдiѓ психологиялыћ жќне биологиялыћ ерекшелiк-
терi с&зсiз ескерiлуi тиiс. Ќйелдердiѓ љйдегi еѓбегi кќсiптiк
еѓбек ретiнде танылуы тиiс. Љй шаруасындаѕы ќйелдер мен
аналар ерекше к&мек к&рсетiлуiн ћажет етедi. Мектеп
жасына дейiнгi жќне мектеп жасындаѕы балалары бар
аналар материалдыћ себептер бойынша жџмысћа шыѕуѕа
мќжбљр болмауы тиiс.
[...] Дiн жќне шiркеу
[...] Социализм дiндi ауыстырмайды. Социал-демокра-
тиялыћ партия шiркеудi жќне дiни ћауымдастыћтарды,
олардыѓ ерекше миссиясы мен &зiндiк ерекшелiгiн ћџрмет-
тейдi. Социал-демократиялыћ партия олардыѓ к&пшiлiк-
ћџћыћтыћ ћорѕалуын жаћтайды.
Ол шiркеу жќне дiни ћауымдастыћтармен еркiн ќрiп-
тестiк рухында ынтымаћтасуѕа ќрћашан дайын.
Мектеп
[...] Жастар мектептерде жќне жоѕарѕы оћу орындарында
&зара ћџрмет рухында, бостандыћ, дербестiк, ќлеуметтiк
жауапкершiлiктi тљсiну рухында демократия мен халыћтар
арасындаѕы &зара тљсiнiстiк рухында тќрбиеленуi тиiс. [...]
[...] Ќрбiр ћабiлеттi оћушыѕа неѕџрлым жоѕары деѓгейде
мектептер мен оћу орындарына жол ќрћашан ашыћ болуѕа
тиiс. Барлыћ мемлекеттiк мектептер мен жоѕары оћу
орындарында оћу тегiн болуы керек. Сол мектептермен
жоѕары оћу орындарындаѕы оћу материалдары мен оћу
ћџралдары тегiн берiлуi тиiс.
Мектепте жалпыѕа бiрдей мiндеттi онжылдыћ оћу
енгiзiлуге тиiс. Кќсiптiк мектептер арнаулы ѕана емес сондай-
аћ азаматтыћ бiлiм беру мен тќрбие iсiне де ћызмет етуi
керек. [...]
[...] Бiздiѓ жол
[...] Социал-демократиялыћ партия жџмысшы табыныѓ
партиясынан халыћтыѓ партиясына айналды. Ол &нер-
кќсiптiк революция жќне &мiрдiѓ барлыћ салаларын
техникаландыру барысында босайтын кљштердi барша
халыћ љшiн бостандыћ пен ќдiлеттiлiк ћызметiне ћойѕысы
келедi.

76
Коммунистер бостандыћты тљбегейлi басып-жаншуда.
Олар адам ћџћыћтарына, жеке адам мен халыћтардыѓ &зiн-
&зi билеу ћџћыѕына зорлыћ-зомбылыћ жасауда. Олардыѓ
билiк аппаратына ћарсы адамдар ћозѕалысы ћазiргi кезде
коммунистер басћаратын елдерде де џлѕайып келедi. Онда
да &згерiстер болып жатыр. Онда да бостандыћћа деген
џмтылыс кљшейiп келедi, оны ешћандай љстемдiк џзаћ жќне
толыћ басып-жанши алмайды. Бiраћ коммунистiк билеп-
т&стеушiлер &з айћындамаларын саћтау жолында кљресуде.
>з халыћтарыныѓ арћасында олар экономикалыћ жќне
ќскери билiк орнатып, ол бостандыћћа барѕан сайын т&нетiн
ћатерге айналуда.
Сондыћтан дљниежљзiнiѓ љмiтi барлыћ iзгi ниеттi адам-
дармен бiр ћалыпты &мiр сљруге лайыћ, мџћтаждыћ пен
љрейден ада, соѕыстар мен езгiден ада ћоѕам орнатуѕа џмты-
лып отырѕан демократиялыћ социализмнiѓ негiзгi ћџнды-
лыћтарына сљйенетiн ћџрылыс болып табылады. [...]
Поттхофф Х., Миллер С. Краткая история СДПГ. 1848—2002:
Пер. с нем. Приложения. М., 2003. С. 504—517.
12. КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР ОДАЅЫ МЕН
ГЕРМАНИЯ ФЕДЕРАТИВТIК РЕСПУБЛИКАСЫ АРАСЫНДАЅЫ
ШАРТ
1-бап.
Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы мен Гер-
мания Федеративтiк Республикасы халыћаралыћ бейбiт-
шiлiктi саћтау мен шиеленiс бќсеѓдiгiне жетудi &з саясаты-
ныѓ маѓызды маћсаты деп санайды.
Олар Еуропада жаѕдайдыѓ ћалыпћа келтiрiлуiне жќне
Еуропадаѕы барлыћ мемлекеттер арасында бейбiт ћаты-
настардыѓ дамытылуына џмтылыс бiлдiредi...
2-бап.
Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы мен Гер-
мания Федеративтiк Республикасы &здерiнiѓ &зара ћатынас-
тарында, сондай-аћ Еуропалыћ жќне халыћаралыћ ћауiпсiз-
дiктi ћамтамасыз ету мќселелерiнде Бiрiккен Џлттар Џйы-
мыныѓ Жарѕысында тџжырымдалѕан маћсаттар мен
принциптердi басшылыћћа алатын болады.

77
3-бап.
[Екi ел] Еуропада бейбiтшiлiктi тек ћазiргi шекараларѕа
ешкiм ћол сџћпайтын жаѕдайда ѕана саћтауѕа болатынын
бiрауыздан таниды...
Олар Еуропадаѕы барлыћ мемлекеттердiѓ шекараларын,
соныѓ iшiнде Поляк Халыћ Республикасыныѓ батыс
шекарасы болып табылатын Одер—Нейсе шебiн жќне Гер-
мания Федеративтiк Республикасы мен Германия Демокра-
тиялыћ Республикасы арасындаѕы шекараны осы шартћа
ћол ћойылѕан кљндегiдей ћалпында ћазiр де, болашаћта да
мызѕымайды деп санайды.
4-бап.
Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы мен
Германия Федеративтiк Республикасы арасындаѕы осы
шарт олар бџрын жасасћан екiжаћты жќне к&пжаћты
шарттар мен келiсiмдерге ћатысты емес.
Правда, 13 августа 1973 года.
13. «ЖАСЫЛДАР» ПАРТИЯСЫНЫЃ БАЅДАРЛАМАСЫНАН
(1980 ж.)
[...] Бiздiѓ саясат:
— экологиялыћ, &йткенi бiз љшiн жќне болашаћ џрпаћ
љшiн &мiрдiѓ табиѕи негiздерiнiѓ саћталуына артыћшылыћ
бередi, жќне адамдардыѓ ћажеттерi мен шыѕармашылыћ
ћабiлеттерiн баѕдар етедi [...];
— ќлеуметтiк, &йткенi экономикалыћ даѕдарысты
адамдардыѓ &зiн-&зi билеуi мен еркiн дамуы ынтымаћтаса
жќне ћоршаѕан дљниемен љйлесiмдi жљзеге асырылатын
жаѕдайда ѕана жоюѕа болады [...];
— базистi-демократиялыћ, &йткенi бiз т&те демократия-
ны жаћтаймыз. Сол арћылы ћоѕамдыћ мќселелердiѓ шешiмi
барынша пќрмендi жќне айћын болады. Демократияныѓ
бџл нысаны орталыћсыздандырылѕан деѓгейде бќрiнен де
жаћсы жљзеге асырылады. Бiз азаматтар &з билiгiне
дќрменсiз берiлген љдемелi т&решiлдiкке ћарсы, экономика
аппараты мен мемлекет тарапынан љдеп келе жатћан
озбырлыћ пен ћиянаттарѕа ћарсы шыѕып отырмыз;
— зорлыћ-зомбылыћтан азат, &йткенi адамды басып-
жаншуды жќне бiр адамдардыѓ кљшiн басћаларына ћарсы
пайдалануды тек содан азат ћоѕамда ѕана тыюѕа болады.

78
Џлттыћ жќне халыћаралыћ деѓгейлерде кљш жќне кљшпен
ћоћан-лоћы жасау саясаты љстемдiк ћџрып отырѕан кезде
бiз ћарсыласудыѓ кљш ћолданылмайтын сан алуан тќсiл-
дерiн жаћтаймыз. Сондай нысандар, мысалы, «азаматтыћ
ырыћћа к&нбеу» немесе белсендi ќлеуметтiк ћарсыласу
болып табылады. [...]
История Германии в 3-х томах. Документы и материалы.
Кемерово, 2005. Т. 3. С. 434.
14. ФЕДЕРАЛДЫЋ КАНЦЛЕР ХЕЛЬМУТ КОЛЬДIЃ
МЌЛIМДЕМЕСIНЕН
13 ћазан, 1982 жыл.
Хельмут Коль (1930 ж. туѕан) — ХДО ћайраткерi, 1973—1999 жж.
партия т&раѕасы, бундестаг депутаты, федералдыћ канцлер (1982—
1998 жж.). >зiн К.Аденауэрдiѓ «саяси немересiмiн» деп талай рет
атаѕан.
ХДО, ХЌО, ЕДП бiрiккен коалициялыћ орталыћ &з
жџмысын Германия Федеративтiк Республикасы &мiр сљрiп
келе жатћан уаћыт iшiндегi аса ауыр экономикалыћ
даѕдарыс жаѕдайларында бастады. Бџл даѕдарыс бiздiѓ
мемлекетiмiздiѓ ќрекет жасауѕа ћабiлеттi екенiне к&птеген
адамдардыѓ, к&птеген азаматтарымыздыѓ сенiмiн азайтты.
Жаѓа љкiмет ћажет болды. >йткенi бџрынѕы љкiмет
жџмыссыздыћћа ћарсы кљресуге, ќлеуметтiк ћорѕанысты
ћамтамасыз етуге жќне тоћыраѕан мемлекеттiк ћаржы
жљйесiн ретке келтiруге дќрменсiз екенiн к&рсеттi [...].
Салыћ аударымдарыныѓ &скенi соншалыћ бљгiнде
ћызметкер &зi тапћан марканыѓ тџп-тура 60 пфеннигiн
салыћтар мен алымдар тљрiнде беруге тиiс болып отыр.
Бiраћ мџныѓ &зi де жетiспеуде; мемлекет осыѕан ћарамастан,
едќуiр дќрежеде ћарызѕа батћан. Мџндай жаѕдайда — ал
мџны ќркiм бiледi — экономикалыћ &сiм болмайды [...].
Бiздiѓ экономикалыћ дамудаѕы, жџмыспен ћамтудаѕы
ћаржыдаѕы &з мќселелерiмiз к&п жаѕынан алѕанда Герман
экономикасыныѓ жаѓа сыртћы экономикалыћ ћыр
к&рсетулерге шамасы жетпей отырѕаныныѓ нќтижесi болып
табылады. Мемлекетке ћойылатын талаптар жќне
ќлеуметтiк ћолдау жљйесi экономиканыѓ тџраћты жќне
елеулi &суi туралы оптимистiк џѕымдарѕа баѕдарланды.
Экономикалыћ дамудыѓ жоѕары ћарћындарыныѓ кезеѓi
аяћталѕан кезде ћажеттi ћорытындылар жасауды жќне

79
тљзету енгiзудi тљсiну жќне солай iстеу жетiспедi. >згерiс-
тер бiршама шаѕын кљш жџмсай отырып, мљмкiн болѕан
кезде сол &згерiстердiѓ жасалмауы бљгiнде оныѓ орнын
неѕџрлым ћинала жќне џзаћ уаћыт толтыру ћажеттiгiн
туѕызды.
[...] Бiз экономикалыћ даѕдарыс жаѕдайына ѕана тап
болып отырѕан жоћпыз. Љрей мен абыржушылыћтан,
экономикалыћ ћџлдырау алдындаѕы љрейден, жџмыс орны
љшiн алаѓдаушылыћтан ћоршаѕан ортаныѓ бљлiнуi
алдындаѕы, жанталаса ћарулану алдындаѕы љрейден,
жастардыѓ &з болашаѕы алдындаѕы љрейден туындаѕан
кљштi сенiмсiздiк орын алып отыр.
Болашаћтыѓ мќселесi — мемлекеттiѓ &з азаматтары љшiн
ћаншалыћты к&п нќрсе iстей алатындыѕында емес.
Болашаћтыѓ мќселесi — бостандыћтыѓ, серпiндiлiктiѓ жќне
жеке жауапкершiлiктiѓ жаѓаша ћалай &рiс алатынында.
Орталыћ коалициясы осы идеяѕа негiзделген. [...] Бiз
мемлекеттi оныѓ бастапћы жќне шынайы мiндеттерiне
ћайтып оралтћымыз келедi. Бiз адамдар &лiм ќлде бiр нќрсе
ћабiлеттi деп санайтын мемлекетке љмiт артпайтын ћоѕам
к&ргiмiз келедi. Бiз табиѕат алдында жауапты ћоѕам болуын
ћалаймыз. [...] Бiздiѓ халћымыз жаѓа љмiттерге &з кљшiне
деген жаѓа сенiмдi ћажет етедi. Бiздiѓ жаѓару
саясатымыздан азаматтарымыздыѓ к&п нќрсе кљтетiндiгiн
бiз бiлемiз. [...]
История Германии в 3-х томах. Документы и материалы.
Кемерово, 2005. Т. 3. С. 434-435.
15.ФЕДЕРАЛДЫЋ ПРЕЗИДЕНТ РИХАРД ФОН ВАЙЦЗЕКЕРДIЃ
БУНДЕСТАГТАЅЫ С'ЗIНЕН
8 мамыр, 1985 жыл.
Рихард фон Вайцзекер (1920 ж.туѕан) — ХДО ћайраткерi, 1938—
1945 жж. ќскери ћызметте, 1950—1966 жж. &неркќсiптегi ћызметте,
1964—1984 жж. евангелдiк шiркеу Одаѕыныѓ германдыћ президентi
жќне Синод мљшесi, 1969—1981 жж. ХДО-дан бундестаг депутаты,
1981—1984 жж. Батыс Берлиннiѓ басћарушы бургоминистрi, 1984—
1994 жж. федералдыћ президент.
Еуропада Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс аяћталѕан кљндi
бљгiн к&птеген халыћтар еске тљсiруде. Бџл жаѕдайда ќрбiр
халыћ &з таѕдырына сќйкес, &з сезiмдерiне б&ленуде. Жеѓiс
немесе жеѓiлiс, ћџћыћсыздыћтан жќне жат љстемдiктен азат
болу немесе жаѓа тќуелсiздiкке &ту, б&лiну, жаѓа одаћтар,

80
кљштердiѓ орналасуындаѕы орасан зор &згерiстер 1945
жылдыѓ 8 мамыры Еуропа љшiн шешушi тарихи мќнi бар
кљн болып табылады.
Бiз, немiстер, бџл кљндi &з арамызда атап &тiп отырмыз,
бџл ћажет [...]. Бiз ћаншалыћты жаћсы iстей алатынымызѕа
ћарай, аћталусыз жќне сыѓаржаћтылыћсыз шындыћтыѓ
к&зiне ћарауды ћажет етемiз жќне ол љшiн кљшiмiз бар.
[...] 8 мамыр бiздер, немiстер, љшiн мерекелiк кљн емес.
Оны саналы тљрде бастан кешкен адамдар жекебасыныѓ
&ткендегiсi туралы ойлайды. Олардыѓ ойлары ћарама-
ћайшы. Бiреуi љйiне ћайтып оралды, басћасы баспанасыз
ћалды. Бiреуi азат етiлдi, басћасы тџтћынѕа тљстi. К&птеген
адамдар тљнгi бомбалаулар мен љрейдiѓ бiткенi, одан &зде-
рiнiѓ аман ћалѕаны љшiн алѕыс сезiмде болды. Басћа-
ларыныѓ &з отаныныѓ толыћ жеѓiлуiне байланысты жаны
ауырды. Немiстердiѓ бiрi ћиялдарыныѓ кљйрегенiне ћатты
ћайѕырды, басћалары жаѓа &мiр бастаудыѓ сыйѕа
тартылѕан мљмкiндiгi љшiн алѕыс сезiмде болды.
[...] Ќйтсе де бќрiмiз бiрге: 8 мамыр азаттыћ кљнi болды
деп айтуымыз керек екенi кљннен-кљнге айћын бола тљстi.
Ол бiздiѓ бќрiмiздi џлтшыл-социалистiк озбырлыћтыѓ
адамды жек к&ретiн жљйесiнен азат еттi. Осы азаттыћћа
байланысты 8 мамырда жќне одан кейiн к&птеген адамдар
љшiн ћандай ауыр азаптар басталѕанын ешкiм џмытпайды.
Бiраћ бiз олардыѓ ћашуыныѓ, ћуылуыныѓ немесе
бостандыћта болмауыныѓ себебiн соѕыстыѓ аяћталуынан
к&руге тиiс емеспiз. Мџныѓ себебi к&бiнесе соѕыстыѓ
басталуында жќне сол соѕысћа ќкелiп соћћан озбырлыћтыѓ
тљп тамырларында жатыр. Бiз 1945 жылѕы 8 мамырды 1933
жылѕы 30 ћаѓтардан [Германияѕа џлтшылдар келген кљн]
б&лiп ћарамауѕа тиiспiз.
[...] Ќѓгiме тарихты жеѓу жайында болып отырѕан жоћ.
[...] Оны &тiп кеткен кљнмен &згертуге немесе орын
алмаѕандай етiп к&рсетуге болмайды. Ал &ткен кезеѓге к&з
жџмып ћарайтын жан ћазiргi кезеѓ алдында к&р соћыр
болады. Раћымсыздыћ туралы ойлаѕысы келмейтiн жан
жаѓа ћауiп-ћатердi ћайтадан ћабылдаѕыш келедi [...] .
Бiзде жаѓа џрпаћ саяси жауапкершiлiкке ћадам басып
отыр. Сол кезде болѕан нќрселер љшiн жас џрпаћ жауапты
емес. Бiраћ олар соныѓ тарихтаѕы зардаптары љшiн жауапты.
История Германии в 3-х томах. Документы и материалы.
Кемерово, 2005. Т. 3. С. 436.

81 16. ФЕДЕРАЛДЫЋ КАНЦЛЕР Х.КОЛЬДIЃ ГДР БАСШЫСЫ
Э.ХОНЕККЕРДIЃ БОННЅА ЖЏМЫС САПАРЫНА
БАЙЛАНЫСТЫ С'ЗIНЕН
7 ћыркљйек, 1987 жыл.
[...] Бџл жџмыс бабындаѕы сапар Германиядаѕы екi мем-
лекет арасындаѕы ћарым-ћатынастарды адамдардыѓ
игiлiгi љшiн одан ќрi дамытуѕа кеѓ мљмкiндiктер ашады.
[...] Принциптiлiк тџрѕысынан бiздi б&лiп отырѕан
нќрселер практикалыћ ынтымаћтастыћћа б&гет жаса-
мауѕа тиiс. [...]
Федералдыћ љкiмет џлт бiрлiгiн жаћтайды, [...] бџл
айћындама ћарым-ћатынастар негiздерi туралы шартта
жќне немiс бiрлiгi туралы хатта &з бейнесiн тапты. Сонымен
бiрге бiз кљш ћолданудан бас тартатынымызды таѕы
ћуаттаймыз, ол Германия Федеративтiк Республикасы
ћџрылѕан сќттен бастап оныѓ саясатыныѓ басты элементi
болды жќне солай болып ћала бередi. Бiз ћазiргi шекара-
ларды ћџрметтеймiз, бiраћ бiз жiктi &зара тљсiнiстiк љдерiсi
арћылы бейбiт жолмен жойѕымыз келедi. [...]
Шыѕыс—Батыс ћатынастарындаѕы ћандай да болсын
прогресс, сондай-аћ екiжаћты ћатынастарды дамыту љшiн
мљмкiндiктер ашады. Екiншi жаѕынан, екi немiс мемлекетi
екiжаћты ћатынастарды дамыту жолымен Шыѕыс—Батыс
ћатынастарында сенiм мен ынтымаћтастыћ пайда болуына
жќрдемдесе алады, сол арћылы ћауiпсiздiк мќселелерiнiѓ
шешiмiн жеѓiлдетедi. [...]
>ткен жылдардыѓ iшiнде бiз бiрлесе отырып к&п нќрсеге
ћол жеткiздiк. Екiншi жаѕынан, к&птеген мќселелер бџрын-
ѕысынша ашыћ кљйiнде ћалып отыр. Бiз љшiн адамдар
арасындаѕы барлыћ деѓгейдегi, &мiрдiѓ барлыћ салаларын-
даѕы ћатынастар бiрiншi орында тџр. Бiз жолаушылар
ћатынасыныѓ џлѕаюын ћџптаймыз. Ћазiргi кезде бар
шектеулер бiрте-бiрте азаюы тиiс. [...]
Бiз жас џрпаћ арасында бџрынѕыдан да к&лемдi алыс-
берiс болуын, туризмнiѓ кеѓейтiлуiн, жекелеген спорттыћ
жќне мќдени кездесулер љшiн сан алуан мљмкiндiктер бар,
ћалалар серiктестiгiнiѓ одан ќрi дамытылуын ћалаймыз. [...]
>зара таныстыћтыѓ маѓызы зор жќне соћыр сенiмдердiѓ
жойылуын ћалаймыз. [...] Ќѓгiме ќрћашанда, еѓ алдымен,
адамдар жайында болады. Сондыћтан адам ћџћыѕы мен

82
гуманитарлыћ мќселелердiѓ бiздiѓ ћатынастарымызда
бiрiншi дќрежелi маѓызы бар. [...]
Deutsche Geshichte in Quellen und Darstellung. Bd.
11... S. 145—149. Перевод О.И.Ющенко
17. ФЕДЕРАЛДЫЋ КАНЦЛЕР Х.КОЛЬДIЃ 10 ПУНКТТЕН
ТЏРАТЫН БАЅДАРЛАМАСЫНАН
28 ћараша, 1989 жыл.
[...] Немiс бiрлiгiне жеткiзер жолды, мџны бiздiѓ бќрiмiз
бiлемiз, стол басында отырып кљнтiзбе бойынша жоспар-
лауѕа болмайды. [...] Алайда бiз сол маћсатћа жеткiзетiн
кезеѓдердi кљнi бљгiн ќзiрлей аламыз. Мен мџны 10 пункт-
тен тџратын баѕдарлама негiзiнде тљсiндiргiм келедi:
Бiрiншiден, шџѕыл шаралар [...] ќсiресе босћындарѕа
жќне жол жљру мен хабарлаудыѓ жаѓа тќртiбiне байла-
нысты ћажет. Федералдыћ љкiмет наћты шџѕыл к&мек
к&рсетуге ќзiр. [...] Бiз гуманитарлыћ салада жќне медици-
намен ћамтамасыз етуге к&мектесетiн боламыз. [...] Бiз
&тпелi кезеѓде валюталыћ ћорѕа љлес ћосуѕа ќзiрмiз. Мџныѓ
шарты ГДР-де валютаныѓ ћажеттi еѓ аз санын айырбастау,
оѕан кiрудi едќуiр жеѓiлдету жќне ГДР-дiѓ бџл ћорѕа елеулi
љлес ћосуы ћажет.
Екiншiден, федералдыћ љкiмет бџрынѕы кездегiдей,
ГДР-мен барлыћ салалардаѕы, адамдарѕа тiкелей пайдалы
болатын ынтымаћтастыћты одан ќрi жалѕастыратын
болады. [...]
Љшiншiден, мен ГДР-де саяси жќне экономикалыћ
жљйенi &згерту тљпкiлiктi жќне бiржолата басталатын
болса, бiздiѓ к&мегiмiздi жќне бiздiѓ ынтымаћтастыѕымызды
елеулi тљрде џлѕайтуды џсындым. «Бiржолата» бiз љшiн [...],
ГДР-дiѓ мемлекеттiк басшылыѕы конституцияны жќне
сайлау туралы жаѓа заѓды &згерту мќселелерiнде оппози-
циялыћ топтармен келiсетiнiн бiлдiредi [...] ГСБП-ныѓ
билiкке монополиясыныѓ кљшi жойылуѕа тиiс.
Т)ртiншiден, премьер-министр Модров &зiнiѓ љкiмет
мќлiмдемесiнде шартты ћауымдастыћ туралы айтћан едi.
Бiз бџл ойды ћолдауѕа ќзiрмiз, &йткенi Германиядаѕы екi
мемлекет арасындаѕы ћарым-ћатынастардыѓ жаћындыѕы-
мен ерекше сипаты барлыћ салада жќне барлыћ деѓгейде
[...] , ќсiресе экономика, к&лiк, ћоршаѕан ортаны ћорѕау,

83
ѕылым мен техника, денсаулыћ пен мќдениет салаларында
келiсiмдердiѓ болуын ћажет етедi [...]
Бесiншiден, Бiз, сондай-аћ алѕа ћарай таѕы да бiр батыл
ћадам жасауѕа, ал наћты айтћанда: Германиядаѕы екi
мемлекет арасындаѕы конфедеративтiк ћџрылымды феде-
рация, яѕни Германияда мемлекеттiк федеративтiк тќртiп
орнату маћсатында дамытуѕа ќзiрмiз. Бiраћ мџныѓ &зi ГДР-
де демократиялыћ заѓды љкiмет болуын ћажет етедi [...]
Институциялыћ ынтымаћтастыћ жаѓа нысандарыныѓ
ћалай бiртiндеп ћџрылатынын жќне џлѕайтылатынын,
нќтижесiнде ћайтадан Бiрiккен Германияныѓ ћандай
болатынын бљгiнде ешкiм бiлмейдi. Бiраћ та егер Германия-
даѕы адамдар ћалайтын болса, бiрлiкке ћол жететiн болады,
мен бџѕан кќмiл сенемiн.
Алтыншыдан, iшкi Герман ћатынастарыныѓ дамытыл-
уы жалпы Еуропалыћ љдерiс арнасында ћалып келедi,
мџныѓ &зi Батыс — Шыѕыс ћатынастарында да ћалып келе
жатћанын бiлдiредi. Германияныѓ болашаћ сќулетi бiртџтас
Еуропаныѓ болашаћ сќулетiне кiрiктiрiлуi тиiс. [...]
Жетiншiден, [...] Еуропалыћ ћауымдастыћтан ћазiр
реформаларѕа баѕдарланѕан Орталыћ Шыѕыс жќне Оѓтљстiк
Еуропа мемлекеттерi ж&нiнде ашыћтыћ пен икемдiлiк
ћажет етiледi.
Сегiзiншiден, ЕЋЫЏ љдерiсi жалпы Еуропалыћ сќулеттiѓ
&зегi болып табылады. Бiз оны одан ќрi дамытћымыз келедi.
[...] Бiз жалпы Еуропалыћ ынтымаћтастыћтыѓ жаѓа
институциялыћ нысандары туралы ойлауѕа тиiспiз. [...]
Тоѕызыншыдан, Еуропаныѓ б&лiнуiн жќне Германияныѓ
б&лiнуiн жою, ћарусыздану мен ћару-жараћћа баћылау
жасау ж&нiндегi алысты к&здейтiн жќне љздiксiз ћадамдар
жасалуын ћажет етедi. [...]
Оныншыдан, &зiмiздiѓ кеѓ к&лемдi саясатымызбен бiз,
Еуропадаѕы бейбiтшiлiк жаѕдайына ыћпал жасап отырмыз,
сол бейбiтшiлiк жаѕдайларында немiс халћы &з ойын еркiн
бiлдiре отырып, &з бiрлiгiне ћайтадан жете алады. Ћайта
ћосылу, яѕни Германияныѓ мемлекеттiк бiрлiгiне ћайтадан
жету федералдыћ љкiметтiѓ саяси маћсаты болып отыр. [...]
[...] немiс бiрлiгiне жетер жолда бљгiнде ешкiм де тиiсiнше
егжей-тегжейлi жауап бере алмайтын к&птеген ћиын
мќселелер тџрѕанын бiз тљсiнемiз. [...]
Герман мќселесiнiѓ шешiмiн жалпы Еуропалыћ дамумен
жќне Батыс—Шыѕыс ћатынастарымен байланыстыру [...]

84
негiзгi дамуды мљмкiн етiп отыр. Ол барлыћ ћатысу-
шылардыѓ мљдделерiн ескередi жќне — бџл бiздiѓ маћса-
тымыз — Еуропада бейбiт жќне еркiн дамуѕа жол ашады
[...] Бџл жаѕдайда ќѓгiме шешушi дќрежеде, сондай-аћ бџл
љдерiске бiздер, немiстер ћосатын љлес туралы болып отыр.
Бiз тарихтыѓ алѕа ћоятын осы мiндетiн ћабылдауѕа тиiспiз.
История Германии в 3-томах. Документы и материалы.
Кемерово, 2005. Т.3. С.485—488.
18. ФЕДЕРАЛДЫЋ КАНЦЛЕР ГЕРХАРД ШРЁДЕРДIЃ
БУНДЕСТАГТАЅЫ ЉКIМЕТ МЌЛIМДЕМЕСIНЕН
10 ћараша, 1998 жыл.
Герхард Шрёдер (1944 ж. туѕан) — бiлiмi заѓгер, 1963 жылдан
ГСДП мљшесi, &зiн Вилли Брандттыѓ «саяси немерелерi» џрпаѕына
жатћызады. 1980 жылдан бундестаг депутаты, 1998 жылдан бастап
федералдыћ канцлер.
[...] Бџл билiк ауысуы демократияныѓ ћалыпты жџмыс
iстеуiнiѓ пiсуi жеткен демократиялыћ сана-сезiмнiѓ к&рiнiсi
болып табылады. Германия тџрѕындарыныѓ оѓшыл
радикалдыћ жќне шетелдiктерге ћастандыћ љрдiстерiне
наћты тойтарыс бергенiн бiз маћтан ете аламыз.
Бiздiѓ алдымызда орасан зор мiндеттер тџр. [...] Бќрiнiѓ
негiзiне экономикалыћ тиiмдiлiк алынып отырѕанын бiз
бiлемiз. Сондыћтан бiздiѓ борышымыз экономиканы жаѓ-
ѕырту, ќлеуметтiк ќдiлдiктi ћалпына келтiру жќне оѕан
кепiлдiк беру; еуропалыћ љйде экономикалыћ, ќлеуметтiк
жќне саяси тџрѕыдан бiртџтас валюта «еуро» табысћа жете
алатындай етiп џлѕайту; Германияныѓ iшкi бiрлiгiнiѓ
љдерiсiн алѕа ћарай жылжыту; жќне еѓ бастысы [...] —
жџмыссыздыћты ћысћарту; бар жџмыс орындарын саћтау
жќне жаѓа жџмыс орындарын ашу.
Бџл љшiн бiзге жаѓа кќсiпорындар, жаѓа &нiмдер, жаѓа
рыноктар, инновациялыћ љдерiстердiѓ жеделдетiлуi, кќсiп-
тiк даярлыћтыѓ жаћсаруы жќне салыћтар мен аударымдар
саласындаѕы саясат — кќсiптiк ћызметтi жаћсарту љшiн
неѕџрлым ћолайлы жаѕдайлар жасайтын саясат керек.
Алдын ала ћаржы сараптамасыныѓ нќтижелерi [...]
жаѕдайдыѓ елеулi екенiн дќлелдейдi. Федерацияныѓ ћарызы
триллион немiс маркасынан асып кеттi. [...] Мџраѕа ћалѕан
осы ћаржы ауыртпалыѕы бiздi бюджеттi батыл тљрде
шоѕырландыру баѕытын жљргiзуге мќжбљр етуде. [...]

85
Мемлекет неѕџрлым нысаналы жќне љнемдi iс-ћимыл
жасауѕа тиiс. Мемлекеттiк игiлiктермен ћиянат жасауды
тыю ћажет. Субсидиялар мен ќлеуметтiк т&лемдер беру
бџрынѕы кездерге ћараѕанда неѕџрлым маћсатты болады,
шын мќнiнде мџћтаж адамдарѕа баѕдарланады.
1. Бiз бќрiн де басћаша iстегiмiз келмейдi, бiраћ к&п
нќрсенi жаћсыраћ iстегiмiз келедi [...] Бiз ћоѕамды
топтастыруѕа бiздiѓ елiмiзде орын алып отырѕан ќлеуметтiк,
географиялыћ жќне идеялыћ-мќдени жiктелу кљйзелiсiн
жоюѕа џмтылып отырмыз. Бiз Германияны батыл тљрде
жаѓѕыртамыз жќне iшкi бiрлiк љдерiсiн белсендi тљрде алѕа
жылжытамыз.
Љкiметтiѓ ћазiргi ауысуы — бiздiѓ џлт &мiрiнде
џрпаћтардыѓ ауысуы да. Бiздiѓ елiмiздiѓ бейнесiн Екiншi
дљниежљзiлiк соѕыс сџмдыћтарын бастан кешпеген џрпаћ
барѕан сайын к&бiрек ћалыптастыруда. Бiраћ мџны бiздiѓ
тарихи жауапкершiлiгiмiзден бас тарту деп ћабылдау
ћауiптi болар едi. Ќрбiр џрпаћ &з ќулетiне белгiлi бiр
ауыртпалыћ ћалдырады. Сондыћтан ешкiмнiѓ шарапатћа
арћа сљйеуiне жќне «кейiнгi кезде тудым» деген сылтау
айтуына болмайды.
[...] Бiздiѓ к&пшiлiгiмiз жетпiсiншi жќне сексенiншi
жылдары азаматтыћ ћџћыћтар жолындаѕы ћозѕалысћа
ћатыстыћ. Шыѕыс Германия социал-демократтармен бiрге
Революцияны жљзеге асырѕан, ГРД-дiѓ бџрынѕы ћџћыћ
ћорѕаушылары жаѓа љкiметке ћатысуда. Бџл џрпаћ [...]
авторитарлыћ ћџрылымдарды мљлдем ћабылдамау жаѕ-
дайында, жаѓа ћоѕамдыћ жќне саяси модельдердi байћап
к&ру жаѕдайларында кљрестi. Ендi жаѓа саяси пакт
жасауѕа, бiздiѓ елiмiздi бџрынѕы љкiмет душар еткен
тоћырау мен енжарлыћ ахуалын бiржолата жоюѕа
шаћырѕан љндеуiмiз соѕан, ал онымен бiрге џлтћа арналѕан.
Оныѓ орнына бiз адамдардыѓ жеке жауапкершiлiгiн
дамытатын жќне ныѕайтатын саясат џсынып отырмыз.
«Жаѓа центризм» саясатын бiз наћ осылай тљсiнемiз. Алайда
љкiметтiѓ елдi жеке-дара жаѓѕыртуѕа шамасы жетпейдi.
Бџл iске тљгел бќрi ћатысуѕа тиiс. [...]
2. Бiз салыћ реформасын жљргiземiз [...] Ол осы заманѕы
прагматизмдi жќне ќлеуметтiк ќдiлдiкке баса к&ѓiл б&лудi
џштастыратын болады. [...] Табыс салыѕыныѓ м&лшерлерi
тџраћты тљрде кемiтiлетiн болады, кќсiпкерлердiѓ
табыстарына салыћтыѓ еѓ жоѕары м&лшерi 35%-дан

86
аспауѕа тиiс. Сол арћылы бiз жџмыс орындарын ашуда
басты маѓыз алып отырѕан шаѕын жќне орташа бизнес љшiн
неѕџрлым ћолайлы жаѕдайлар жасаймыз. [...]
[...] 6. Бiз кќсiптiк даярлыћ мерзiмдерiн ћысћартуѕа емес,
ал бљкiл &мiр бойы кќсiпке љйренудi неѕџрлым тиiмдi б&луге
џмтыламыз. [...] Бiздiѓ, сондай-аћ бiлiм беру саласында жос-
парлауды жетiлдiруiмiз керек, жас џрпаћтыѓ едќуiр б&лiгi
[...] еѓбек нарыѕыныѓ [...] талаптарын ескерместен мамандыћ
алатын кљмќндi астамшылыћћа ендi жол бере алмаймыз.
[...] 9. Жаѓа жерлерде бiз жџмысшы кљшiнiѓ нары-
ѕындаѕы интенсивтi саяси шараларды бџрынѕы деѓгейде
жљргiзбекпiз. [...] Бiз, сондай-аћ [...] Шыѕыс Германиядаѕы
ћаржы салымдарыныѓ бiрiншi кезектi сипаты туралы
ережелердiѓ ћолданылуын џзартамыз. [...]
Жаѓа жерлердiѓ тџрѕындары Германияны мќдени тџрѕы-
дан елеулi тљрде байытты. Елдiѓ батысындаѕы к&птеген
адамдар олардан азаматтыћ ерлiкке, шыѕармашылыћћа
жќне тапћырлыћћа љйренуге тиiс.
Федералдыћ љкiметтiѓ экономикалыћ дамуѕа ћаржы
к&мегiн к&рсету тџжырымдамасында љш негiзгi маћсат бар:
жаѓа федералдыћ жерлерде экономикалыћ дамудыѓ бiрiн-
шi кезекте ћаржыландырылуын ћамтамасыз ету; инфраћџ-
рылымдыћ ћамтамасыз етудi басым дамыту [...] ; кќсiпорын-
дардыѓ инновациялыћ ќлеуетiн ныѕайту.
10. Басћа џлттардан &зiн артыћ немесе толыћћанды
сезiнбеуi тиiс, &з тарихынан жќне жауапкершiлiгiнен бас
тартпайтын, сонымен бiрге алѕа к&з тiгетiн есейген џлттыѓ
сана-сезiмi туралы айту керек. Бiздiѓ к&ршiлерiмiз, бiз,
немiстер, &з кљшiмiзге неѕџрлым к&п сенетiн болсаћ, бiзге
соѕџрлым к&бiрек сене алатынын бiледi. [...]
[...] 12. Бiз ћазiргi зейнеткерлердiѓ зейнетаћысына
кепiлдiк беремiз, [...] бљгiнде &мiрге ћадам басып отырѕан-
дарѕа ћартайѕан кезiнде &мiрге ћамсыздандыру жљйесiнiѓ
ћайта ћџрылуѕа жќне оныѓ перспективалы саћтандыру
пакетiне айналуына кепiлдiк беремiз;
[...] 16. Бiз Атлантикалыћ Одаћ шеѓберiнде &з мiндетте-
мелерiмiздi џстанамыз. Германияныѓ сыртћы саясаты
бейбiтшiлiк болып отыр жќне болып ћала бередi. Мџнымен
бiрге бiз бейбiтшiлiк орнату мен саћтау ж&нiндегi шаралар
мен миссияларѕа ћатысуѕа ќзiр екенiмiз туралы батыл
мќлiмдеймiз. Бџл, ќсiресе Оѓтљстiк-Шыѕыс Еуропадаѕы
жаѕдайѕа ћатысты.

87
Федералдыћ љкiмет жаппай ћырып-жоятын ћаруды
толыћ жою маћсаттарын берiк џстауда [...] БЏЏ-ѕа бiз
бейбiтшiлiк орнату шараларын жљзеге асыру љшiн дербес
б&лiмше џсынамыз. Сонымен бiрге федералдыћ љкiмет БЏЏ-
да кљш ћолдану монополиясы саћтауды белсендi тљрде
жаћтап отыр [...]
17. Германияныѓ Еуропалыћ Одаћћа бiрiгуiнiѓ Герман
саясатында басты маѓызѕа ие [...]
18. Герман-француз достыѕы — бiздiѓ еуропалыћ
саясатымыздыѓ iргетасы [...] Шыѕыстаѕы к&ршiлерiмiздi ЕО-
ны Шыѕысћа ћарай џлѕайту мљмкiндiктерiн батыл тљрде
пайдаланатынымызѕа сендiремiз. Еуропа бџрынѕы «темiр
перде» жанында немесе Германияныѓ шыѕыс шекарасында
шектелмейдi жќне шектелуге тиiс емес.
Федералдыћ љкiмет Польша алдындаѕы &зiнiѓ ерекше
тарихи жауапкершiлiгiн сезiнедi. Осы жауапкершiлiктi
негiзге ала отырып ол, серiктестiктi тџраћты тереѓдетудi,
сондай-аћ Германия, Франция, Польша арасындаѕы ынты-
маћтастыћты кљшейтудi џсынады.
История Германии в 3-х томах. Документы и материалы.
Кемерово, 2005. Т.3. С. 505—508.
19. ГФР САЯСИ ПАРТИЯЛАРЫНЫЃ БУНДЕСТАГЋА САЙЛАУ
АЛДЫНДА ЋАБЫЛДАНЅАН БАЅДАРЛАМАЛЫЋ
ЋЏЖАТТАРЫНАН
ГСДП ГСДП ГСДП ГСДП
ГСДП (
Нюрнберг партиялыћ съезiнiѓ шешiмдерiнен, ћараша, Нюрнберг партиялыћ съезiнiѓ шешiмдерiнен, ћараша,Нюрнберг партиялыћ съезiнiѓ шешiмдерiнен, ћараша, Нюрнберг партиялыћ съезiнiѓ шешiмдерiнен, ћараша,
Нюрнберг партиялыћ съезiнiѓ шешiмдерiнен, ћараша,
2001 ж. 2001 ж.2001 ж. 2001 ж.
2001 ж.)
Ћыркљйек, 2002 жыл.
Бостандыћ, ќдiлеттiлiк жќне ынтымаћтастыћ жедел
&згерiстер кезеѓiнде де социал-демократиялыћ саясаттыѓ
баѕдары мен аућымы кљйiнде ћалып отыр. Саясат пен ћоѕам
дџрыс жќне жалѕан ћадамдарды салыстыру мљмкiн болуы
љшiн оларды наћ љлкен ћоѕамдыћ серпiн дќуiрiнде, прин-
циптер мен маћсаттар айћын емес дќуiрде ерекше ћажет
етедi. Бостандыћћа ћатер т&ндiретiн ћауiп-ћатерлердi аныћ-
тау мен жою тџраћты мiндет болып отыр. Билiктi, ыћпалды,
ћџћыћты, мљмкiншiлiктер мен экономикалыћ мљмкiндiк-
тердi б&лудегi ќдiлетсiздiктердi аныћтау мен азайту тџраћты
мiндет кљйiнде ћалып келедi [...] оларѕа теѓ жол ашылуын
мљмкiндiгiнше ћамтамасыз ететiн џмтылыс керек.
ХДО (партияныѓ 14 съезiнiѓ шешiмдерiнен, желтоћсан, 2001 ж.)

88
Бiздiѓ саяси iс-ћимылымыздыѓ стимулы — тџтастай бiздiѓ
елiмiзге жќне оныѓ &ѓiрлерiне деген сљйiспеншiлiк. Бiз &з
џлтымызѕа — бiрiккен Еуропа ћџрамындаѕы, iшкi iстерiне
ѕана џмтылып ћоймай, &зiнiѓ халыћаралыћ мiндеттемеле-
рiнде толыћ жауапкершiлiкпен орындап отырѕан ћуатты
Германияѕа сене аламыз. Џлттыћ сќйкестiк пен џлттыћ
мљдделердi бiлдiру кез келген џлттыѓ ћазiргi сана-сезiмiне
ћатысты. Ћуатты Еуропалыћ одаћ бiздiѓ џлттыћ мљдделерi-
мiзге сай келедi. Демократиялыћ патриотизм бiздiѓ саяса-
тымыздыѓ шарты болып табылады. [...]
ХЌО (Принциптер баѕдарламасынан, 1993 ж.) *
Бiздiѓ саясатымыздыѓ басты пунктi алдаѕы уаћытта да
адам жќне оныѓ бостандыѕы болып табылады. Христиандыћ
ой адамы бостандыћћа жќне &з алдындаѕы жауапкершiлiкке
џмтылады. [...]
Адамныѓ жауапкершiлiгi оныѓ &з бостандыѕын басћа-
лардыѓ есебiнен ћамтамасыз етпейтiнiн, &з мљдделерiн ортаћ
игiлiкпен салыстыратынын жќне азаматтар алдындаѕы
жауапкершiлiгiн тљсiнетiн, солармен ынтымаћтаса iс-
ћимыл жасайтынын бiлдiредi. [...]
Ынтымаћтастыћ пен демеушiлiк христиандыћ-ќлеумет-
тiк саясаттыѓ негiзгi принциптерi, мемлекет пен ћоѕам
џйымдастырудыѓ базасы мен принциптерi болып табылады
жќне ћазiр олар бџрынѕы кездерiнен анаѕџрлым маѓызды.
Одаћ, ‘90/Жасылдар (Принциптер баѕдарламасынан, 2002 ж.)
Бiздiѓ бастапћы пунктiмiз — адамныѓ ћадiр-ћасиетiнiѓ
ћол сџѕылмастыѕы. Ол &зiн-&зi билеуге жќне партияныѓ
ћоѕамдаѕы еѓ осалдардыѓ [топтарѕа] к&зћарасына бiздiѓ
к&зћарасымыздыѓ &зегi болып табылады. Парасатты аћыл-
ой иесi ретiнде адам &зiн-&зi билеуде жауапты &мiр сљруге
ћабiлеттi. Табиѕаттыѓ бiр б&лiгi ретiнде адам &мiр сљрудiѓ
табиѕи негiздерiн саћтайтын жќне соѕан сќйкес &зiне шектеу
ћоятын кезде ѕана &мiр сљре алады. Табиѕатты жќне оныѓ
&мiрлiк нысандарын ћорѕау, сондай-аћ оныѓ &зi љшiн де
ћажет. Ќрбiр адамныѓ &зiне тќн ерекшелiгi бар жќне ол бљгiн,
жќне ертеѓ осында, жќне ќлде бiр басћа жерде теѓ, тануѕа
лайыћ. Сондыћтан ќдiлеттiлiк «жасылдар» саясатыныѓ
масштабы болып табылады. Бостандыћ пен ќдiлеттiлiктi тек
демократияда толыћћанды &мiрде жљзеге асыруѕа болады.
ЕДП (Сайлау алдындаѕы баѕдарламадан, 2002 ж.)

89
Басћа партиялар мемлекетте тек азаматшалар мен
азаматтардыѓ ћамћоршысы деп ћате санайды. ЕДП ѕана
мемлекеттi ересек азаматтардыѓ &здерiнiѓ бiрлескен &мiрiн-
дегi [...] ќдептi жљрiс-тџрысыныѓ кепiлi деп санайды [...]
ЕДП ћоѕамда жауапты ойлайтын адамдарѕа сљйенедi [...]
ЕДП — бљкiл халыћтыѓ партиясы, [...] бџѕан мемлекеттi
[ѕана] шаћырудыѓ орнына &з ћауымы, &з елi жќне &з халћы
љшiн не iстей алатынын ойланатындардыѓ партиясы. Бiз
к&бiрек бостандыћ пен жауапкершiлiкке жќне мемлекет
тарапынан азыраћ ћамћорлыћћа џмтылатындардыѓ бќрiн
осыѕан шаћырамыз.
ДСП (Демократиялыћ социализм партиясы) (Сайлау алдындаѕы
баѕдарламадан, 2002 ж.)
Кќсiподаћтар мен шiркеу шеѓберлерiнде, ќйелдер, жас-
тар, соѕысћа ћарсы жќне нќсiлшiлдiкке ћарсы бастамаларда
ћоѕамдаѕы басым жаѓа либерализмге ћарсылыћ айћын
сезiледi. Германияда да соѕысћа, ћоѕамдыћ, д&рекiлiкке,
ќлеуметтiк ќдiлетсiздiкке бундестагта да жќне жџртшылыћ
арасында да ћарсы шыѕып отырѕан партия бар. [...]
Ол сол љшiн жќне центристiк кљштердiѓ одаѕына љлес
ћосу маћсатын берiк џстануда. Бiраћ соѕысћа ћатысуѕа ол
«иќ» деп айтарлыћтай маћсаттар жоћ. Ќлеуметтiк саясаттыѓ
одан ќрi тоћтатылуына ол «иќ» деп айтатындай коалиция
жоћ. Демократиялыћ ћџћыћтар мен бостандыћтардыѓ
ќлсiретуiне ол келiсетiндей дќлел болуы да мљмкiн емес.
История Германии в 3-х томах. Документы и материалы.
Кемерово, 2005. Т. 3. С. 508—510.
20. «Германияныѓ ћосылуын Сiз маћџлдайсыз ба ќлде
маћџлдамайсыз ба?» сџраѕына жауаптар, %
Жыл Бџрынѕы жерлер тџрѕындары Жаѓа жерлер тџрѕындары
иќ жоћ иќ жоћ
1993 81 16 82 17
1999 85 12 89 8
2000 88 10 90 8
История Германии в 3-х томах. Документы и материалы.
Кемерово, 2005. Т. 3. С.510.

90
ИТАЛИЯ
21. «ФАШИЗМНIЃ ЖАНДАНУ ЌРЕКЕТТЕРIНЕ ЋАРСЫ,
ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ ИНСТИТУТТАРДЫЃ ЋАЛЫПТЫ ЖЏМЫС
IСТЕУIН ЋАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЉШIН, ИТАЛИЯДА
ДЕМОКРАТИЯНЫЃ ОДАН ЌРI ДАМЫТЫЛУЫ ЖОЛЫНДА»
(ИКП ОК ХIV съезiне ИКП Бас хатшысы Энрико
Берлингуэрдiѓ 1975 жылѕы 18 наурызда жасаѕан
баяндамасынан)
Италияныѓ экономикалыћ жаѕдайыныѓ нашарлауы, бiз
ќрћашан айтып келгендей, едќуiр дќрежеде бљкiл капита-
листiк дљние бастан кешiп отырѕан даѕдарыстыѓ бейнесi
болып табылады...
1975 жылѕы ћаѓтарда Италияда тiршiлiк ћџны &ткен
жылдыѓ сол кезеѓiмен салыстырѕанда 25,1 пайыз &стi; елде
&неркќсiп &ндiрiсi одан ќрi ћџлдырады. Љстiмiздегi жылдыѓ
ћаѓтарында 1974 жылѕы ћаѓтармен салыстырѕанда 14 па-
йыз ћысћарды. Жџмыспен ћамтылу ћысћарып келедi...
Экономикалыћ ћиыншылыћтардан шыѕу жолын &ндi-
рiстi, тџтынуды жќне жџмыспен ћамтылуды ћысћарту
есебiмен табу ќрекеттерiне италиялыћ еѓбекшiлер батыл
тойтарыс беруде. Жџмысшы ћозѕалысыныѓ кљшi мен кљресi
жџмыспен ћамту ћџлдырауыныѓ ќлеуметтiк зардаптарын
жќне оныѓ аућымын iшiнара шектедi. Капиталистердiѓ
&ндiрiс ћџлдырауын жџмысшы табыныѓ џстанымдарын
ќлсiрету љшiн пайдалану ќрекеттерi коммунистердiѓ наза-
рынан тыс ћалып отырѕан жоћ...
Егер экономикалыћ даѕдарысты жою шеѓберлерiнде
демократиялыћ тќртiптердi ашыћтан ашыћ бџзу жолына
тљсу ќрекетi жасалатын болса, ол Италияны бљкiл эконо-
микалыћ жќне ћоѕамдыћ &мiрдiѓ дљр сiлкiнуiне ќкелiп
соѕуы мљмкiн. Мџндай саясатћа, жџмысшы табыныѓ, еѓбек-
шiлердiѓ, коммунистiк партияныѓ, барлыћ антифашистiк
кљштердiѓ, ћуатты бiртџтас жќне мызѕымас кљшi ћарсы
тџратын болады... Бљгiнгi бiрiншi дќрежелi џлттыћ маћсат —
даѕдарыстыѓ одан ќрi тереѓдетiлуiне жол бермеу ѕана емес,
сондай-аћ елдiѓ бiртiндеп &рге басуы мен жаѓаруын бастау
осы маѓызды маћсатћа жету бљкiл халћымыздыѓ бiрлесе
кљш жџмсауын ћажет етедi.
ИКП-ныѓ осы џсынысынан (тарихи мќмiле дейтiннiѓ
идеясы меѓзелiп отыр — Ћџраст.) тек жаѓа одаћтыѓ немесе

91
коммунистердiѓ ћатысуын ћамтитын љкiмет формуласыныѓ
џсынысын ѕана к&рiп отыр. Осылайша тљсiндiру коммунис-
тер џсынысыныѓ барлыћ жаћтарын ћамтымаса да, маѓызды
элементiн айћын к&рсетедi. Бiз кез келген уаћытта жауап-
кершiлiктi &з мойнымызѕа алуѕа ќзiрмiз, бiраћ бiз сонымен
бiрге оныѓ &зi бiзге ѕана байланысты емес екенiн атап
к&рсетемiз. ИКП-ныѓ бљкiл стратегиясын тек љкiмет туралы
мќселенi шешуге баѕытталѕан деп санау ћателiк болар едi.
ИКП стратегиясы елдiѓ еѓ кљрделi мќселелерiн дџрыс жќне
оѓ шешуге баѕытталѕан.<...>
Компартия џсынатын кеѓ к&лемдi демократиялыћ жќне
халыћтыћ бiрлiк саясаты жџмысшы табы мен оныѓ
партиясы бiрлiгiнiѓ ныѕайтылуына б&гет жасамайды, ал,
керiсiнше оѕан ћолайлы жаѕдай жасайды. Наћ сондыћтан
коммунистер социалистiк партияѕа екi партия арасындаѕы
ћатынастарды ой елегiнен ћайта &ткiзудi џсынады. Социа-
листерге осы ж&нiнде пiкiрсайыс ашуды џсына отырып
коммунистер ћандай да болсын сектантты айтысћа ћарсы
шыѕады, &йткенi ол жџмысшы ћозѕалысы мен демократия-
лыћ ћозѕалыс iшiнде болуѕа тиiстi жаѕдай мен ћатынастарѕа
берiлген шала жќне ћате баѕаны к&рсеткен болар едi, сондай-
аћ олар социалистiк партияны Италия жџмысшы ћозѕа-
лысы мен демократиялыћ ћозѕалысыныѓ жанды жќне
маѓызды кљшi деп санайды.
Правда, 19 марта 1975 года.
22. ДЉНИЕЖЉЗIЛIК БАСПАС'З ИТАЛИЯНЫЃ 2006—2008
ЖЫЛДАРДАЅЫ IШКI ЖЌНЕ СЫРТЋЫ САЯСАТЫ ТУРАЛЫ
Жуырдаѕы кљндерi солшыл центристiк коалицияныѓ
(«Одаћ») к&шбасшысы Романо Проди &кiмет ћџрады. Сырт-
ћы саясатта Проди Сильвио Берлускони басћаруы љшiн
сенатта болѕан АЋШ-пен тыѕыз байланысты ќлсiрете оты-
рып, бќрiнене бџрын Еуропаѕа ћарай баѕытталатын болады.
Джовани Бенси, 12. 05. 2006.
Премьер-министр Романо Продидiѓ саяси мансабы кеше
ћыл љстiнде тџрды. >ткен айда ол елдiѓ бейбiтшiлiк саћтау
контингентiнiѓ шетелде болуын ћаржыландыруды жалѕас-
тыру мќселесi бойынша Сенаттаѕы дауыс беру кезiндегi сќт-
сiздiгiне байланысты отставкаѕа шыѕуѕа ниет бiлдiрген едi.
(«Тќуелсiз газет» 28. 03.2007)

92
Сайлау алдындаѕы наућан барысында Берлускони
италиялыћ экономикадаѕы тоћыраумен кљреске, ћауiпсiздiк
пен ћџћыћ саласында прогресстiѓ ћажет екендiгiне, ел
оѓтљстiгiнiѓ дамудаѕы созылмалы артта ћалушылыѕына
баса назар аударды.
Мџнымен бiрге оныѓ баѕдарламасындаѕы маѓызды
тармаћ ендi федерализм болмаћ.
www. News ru. Com. 15.04.2008.
Берлускони сыртћы саясатта бќрiнен бџрын, Италияны
Ирактаѕы соѕысћа тарта отырып, АЋШ пен президент
Бушћа ћарай бейiмделдi, бџл ЕО-ныѓ iшiндегi онсыз да орын
алып отырѕан шиеленiстi кљшейте тљстi. Ол бiрнеше рет
ЕО-ны Ресейге жќне Израильге дейiн кеѓейтудi талап ете
отырып, барлыћ шеѓберлерден шыѕып кеттi...
«Handelsblatt», 15.04.2008.

93
V тарау. ЖАПОНИЯ. КОРЕЯ РЕСПУБЛИКАСЫ
1. ЖАПОНИЯ КОНСТИТУЦИЯСЫ
(1947 жылы, 3 мамырда кљшiне енген)
Бiз, жапон халћы, парламенттегi &зiмiз тиiстi тљрде
сайлаѕан &кiлдерiмiз арћылы iс-ћимыл жасай отырып,
&зiмiз бен &з џрпаћтарымыз љшiн барлыћ џлттар мен бейбiт
ынтымаћтастыћ жемiсiн жќне бљкiл елiмiз љшiн бостандыћ
болуын ћамтамасыз етуге, љкiметтiѓ iс-ћимылдары нќтиже-
сiнде жаѓа соѕыс сџмдыћтарына жол бермеуге бекем бел
байлай отырып, халыћћа осы Конституцияда белгiленген
егемендi билiк берiлгенiн жариялаймыз. Мемлекеттiк билiк
халыћтыѓ мызѕымас сенiмiне негiзделген, оныѓ беделi
халыћтан, оныѓ уќкiлеттiктерiн халыћ &кiлдерi жљзеге
асыруда, ал оныѓ игiлiгiн халыћ пайдаланады. Бџл ћаѕида —
бљкiл адамзат љшiн ортаћ ћаѕида осы Конституция соѕан
негiзделген. Бiз осы Конституцияѕа ћайшы келетiн барлыћ
конституцияларды, заѓдарды, жарлыћтардыѓ жќне
рескрипттердiѓ кљшiн жоямыз.
Бiз, жапон халћы, мќѓгi бейбiтшiлiктi ћалаймыз жќне
адамдар арасындаѕы ћарым-ћатынасты айћындайтын биiк
мџраттарды айћын тљсiнемiз; бiз дљниежљзiндегi бейбiтшiл
халыћтардыѓ ќдiлдiгi мен ћадiр-ћасиетiне сљйенiп, &з
ћауiпсiздiгiмiздi жќне &мiр сљруiмiздi ћамтамасыз етуге
бекем бел буып отырмыз. Бiз бейбiтшiлiктi саћтауѕа жќне
озбырлыћ пен ћџлдыћты, езгi мен ымырасыздыћты мќѓгiлiк
жоюѕа џмтылып отырѕан халыћаралыћ ћауымдастыћтан
ћџрметтi орын алѕымыз келедi. Бiз дљниежљзiндегi барлыћ
халыћтардыѓ љрей мен мџћтаждыћтан ада, бейбiт &мiрге
ћџћыѕы бар екенiне наћты сенемiз.
Бiз бiрде-бiр мемлекет басћа мемлекеттердiѓ мљдделерiн
елеместен тек &з мљдделерiн басшылыћћа алуѕа тиiс емес
екенiне, саяси мораль принциптерi жалпыѕа бiрдей екенiне
жќне осы ћаѕидалары џстану &з егемендiгiн саћтап жќне
басћа мемлекеттермен теѓ ћџћыћты ћатынастарды ћолдап
отырѕан барлыћ мемлекеттердiѓ борышы болып табы-
латына кќмiл сенемiз.
Бiз, жапон халћы, барлыћ кљшiмiздi жџмсай отырып осы
биiк мџраттар мен маћсаттарѕа жететiнiмiзге &з елiмiздiѓ
ар-намысымен ант етемiз.

94
I тарау. ИМПЕРАТОР
1-бап. Император мемлекеттiѓ халыћ бiрлiгiнiѓ бейнесi
болып табылады, оныѓ мќртебесi егемендi билiк &зiне
ћарасты бљкiл халыћтыѓ еркiмен аныћталады.
3-бап. Императордыѓ мемлекет iстерiне ћатысты барлыћ
iс-ћимылдары тек Кабинеттiѓ кеѓесiмен жќне баћылауымен
жасалуы мљмкiн, кабинет солар љшiн жауапты болады.
6-бап. Император Парламенттiѓ џсынуы бойынша
Премьер-министрдi таѕайындайды.
II тарау. СОЅЫСТАН БАС ТАРТУ
9-бап. Ќдiлдiк пен тќртiпке негiзделген халыћаралыћ
бейбiтшiлiкке шын ниетiмен џмтыла отырып, жапон халћы
џлттыѓ егемендi ћџћыѕы ретiнде соѕыстан, сондай-аћ
халыћаралыћ дауларды шешудiѓ ћџралы ретiнде ћарулы
кљштер ћолдану ћоћан-лоћысынан немесе оны ћолданудан
мќѓгiлiк бас тартады.
Бџдан жоѕарыдаѕы азатжолда атап к&рсетiлген маћсат-
тарѕа жету љшiн ћџрлыћ, теѓiз жќне ќскери ќуе кљштерi,
сондай-аћ басћа да соѕыс ћџралдары алдаѕы уаћытта ешћа-
шан ћџрылмайды. Мемлекет соѕысты жљргiзу ћџћыѕын
мойындамайды.
III тарау. ХАЛЫЋТЫЃ ЋЏЋЫЋТАРЫ МЕН МIНДЕТТЕРI
13-бап. Барлыћ адамдар жекетџлѕалар ретiнде ћџрмет-
телуi тиiс. Олардыѓ &мiрге, бостандыћћа жќне баћытћа
џмтылуѕа деген ћџћыѕы заѓ шыѕару жќне басћа да
мемлекеттiк iстер саласындаѕы ћамћорлыћтыѓ еѓ жоѕары
маћсаты болуѕа тиiс, &йткенi ол ћоѕамдыћ тџрмысты
бџзбайды.
14-бап. Барлыћ адамдар заѓ алдында теѓ жќне нќсiлiне,
дiнiне, жынысына, ќлеуметтiк жаѕдайына, сондай-аћ тегiне
байланысты саяси, экономикалыћ жќне ќлеуметтiк
тџрѕыдан оларды кемсiтуге болмайды.
15-бап. Халыћтыѓ к&рнектi лауазымды адамдарды
сайлауѕа жќне оларды ћызметiнен шеттетуге ажыратылмас
ћџћыѕы бар.
Барлыћ к&рнектi лауазымды адамдар ћоѕамныѓ ќлдебiр
б&лiгiне емес, бљкiл ћоѕамѕа ћызмет етедi.

95
К&рнектi лауазымды адамдарды сайлау кезiнде кќмелетке
толѕандар љшiн жалпыѕа бiрдей сайлау ћџћыѕына кепiлдiк
берiледi.
Ћандай да болсын сайлауды &ткiзу кезiнде дауыс беру
ћџпиялылыѕы бџзылмауы тиiс.
19-бап. Аћыл-ой мен ар-џждан бостандыѕы бџзылмауы
тиiс.
20-бап. Дiн бостандыѕына бќрiне бiрдей кепiлдiк берiледi.
[...]
21-бап. Жиналыстар мен бiрлестiктер бостандыѕына,
сондай-аћ с&з, баспас&з жќне ой бiлдiрудiѓ &зге де нысандары
бостандыѕына кепiлдiк берiледi.
Ешћандай цензураѕа жол бермейдi, хат-хабар ћџпиясы
бџзылмауы тиiс.
26-бап. Жџрттыѓ бќрiнiѓ &з ћабiлеттерiне сќйкес, заѓда
к&зделген тќртiппен бiлiм алуѕа теѓ ћџћыѕы бар. [...]
27-бап. Жџрттыѓ бќрiнiѓ еѓбек етуге ћџћыѕы бар жќне
олар еѓбек етуге мiндеттi. [...]
Балаларды ћанауѕа тыйым салынѕан.
29-бап. Меншiк ћџћыѕы бџзылмауы тиiс.
Конституции буржуазных государств. М., 1982. С.247—263.
2. КОРЕЯДАЅЫ 1950—1953 ЖЫЛДАРДАЅЫ СОЅЫС
25 маусым, 1950 жыл.
Оѓтљстiк Корея армиясы аћпарат б)лiмiнiѓ аћпараттыћ
хабары: «Бљгiн таѓертеѓгi 5 саѕ 30 мин-та Солтљстiк Корея
ћолжаулыћ љкiметiнiѓ ќскерлерi 38-параллельде артилле-
риядан љдете оћ атты... Кореяныѓ орталыћ б&лiгiнiѓ шыѕыс
жаѕалауында кеѓес кемелерiнен десанттар тљсiрiлдi. Бљгiн
саѕ 11-де кеѓес бомбардирлерi Сеулге шабуыл жасады».
<...>
«Рейтер» агенттiгi хабарлайды: «38-параллель бойын-
даѕы шайћастар туралы алѕашћы хабарлар Лондонѕа
жеткен кезде дипломатиялыћ топтарда Оѓтљстiк Кореяны
Солтљстiк Кореямен коммунистердiѓ баћылауымен ћосу
маћсатында батыл шабуыл жасалатыны туралы пiкiрлер
айтылды.
...Егер Оѓтљстiк Корея ћазiр билiктi басып алуѕа жќне
Сеулдегi антикоммунистiк љкiметтi ћџлатуѕа џмтылып

96
отырѕан Солтљстiк Корея љкiметi тарапынан батыл ќскери
шабуылѕа тап болып отырѕан болса, бџл жаѕдайдаѕы бiрден-
бiр маѓызды фактор Ћџрама Штаттардыѓ џстанымы болып
табылады.
Лондондаѕылар Солтљстiк Корея љкiметi, сiрќ, &зiнiѓ
ћуатты екi коммунистiк к&ршiлерi де Кеѓес Одаѕы мен
Ћытайдан ресурстар алатын болады деп санайды. Дегенмен
Солтљстiк Кореяныѓ Ресей мен Ћытайдан ћандай материал-
дыћ ћолдау жќне тiптi ќскери к&мек алатынын Кореядан
тыс жерлерде ешкiм айта алмайды; Лондондаѕы баћылау-
шылар Солтљстiк Корея љкiметi екi џлы коммунистiк держа-
ваныѓ моральдыћ ћолдауы мен к&термелеуiне сљйенбестен
Оѓтљстiк Кореяѕа соѕыс жариялауы екiталай екенiн атап
к&рсеткен... Егер Ресей мен Ћытайдыѓ белсендi тљрде арала-
суы айћын болса, онда Ћџрама Штаттардыѓ, осы соѕыстан
б&лек, еѓ толыћ ќскери ћолдау к&рсетуiне тура келуi
мљмкiн...»
«Франс Пресс» агенттiгi хабарлайды: «Солтљстiк Кореяныѓ
кеѓес нџсћаушыларыныѓ басшылыѕымен ћалыптастырыл-
ѕан саны 100 мыѓ адамдыћ армиясы бар. КСРО-ныѓ Ћауiп-
сiздiк кеѓесiнде болмауы бџлардыѓ соѕысты ћабылдауѕа
мќжбљр болатын шешiмдердiѓ мќнiн кемiтедi. Алайда оныѓ
бiр мљшесiнiѓ ћатыспауы, сiрќ, оныѓ дауыс беруден ћалыс
ћалуына теѓ болады, басћаша айтћанда, Ћауiпсiздiк кеѓесi
шаћыруѕа Кеѓес делегаты жауап ћайтармаѕан жќне ашы-
луын АЋШ џсынып отырѕан сессияѕа ћатыспаѕан жаѕдай-
дыѓ &зiнде жинала жќне мќселелердi талћылай алады...»
29 маусым, 1950 жыл.
Баспас)з конференциясында Трумэн: «АЋШ соѕыс
жаѕдайында ма?» деген сџраћћа терiс жауап ћайтарды...
Ол Кореяда жасалѕан iс-ќрекеттер — БЏЏ-ны ћолдауѕа
баѕытталѕан полицейлiк iс-ќрекеттер екенiн атап к&рсеттi...
Трумэн &зiнiѓ мќлiмдемесi мен американ ћарулы кљштерiне
бџйрыћтары бейбiтшiлiк пайдасына жасалѕан ћадам екенiн
ћайталап айтты. «АЋШ Кореяѕа атом бомбасын ћолдана
ма?» деген сџраћћа ол ќлдебiр нќрсе айтудан бас тартты.
Трумэн, сондай-аћ: «Американыѓ ћџрлыћтаѕы ќскерлерi
Кореяѕа жiберiле ме?» деген сџраћћа да жауап ћайтарудан
бас тартты. Ол американ стратегиясыныѓ мќселелерiне
тљсiнiктеме бермеудi ж&н санайтынын айтты.

97 2 маусым, 1951 жыл.
«Ассошиэйтед Пресс» агенттiгiнiѓ Оттавадаѕы тiл-
шiсiнiѓ хабарлары бойынша, БЏЏ-ныѓ Бас хатшысы Трюгве
Ли Канаданыѓ «БЏЏ-ныѓ достары ћауымдастыѕыныѓ»
жиналысында 1 маусымда с&з с&йлеп, былай деп мќлiмдедi:
«Кореядаѕы шайћасты тоћтатуѕа жаѓа ќрекет жасайтын
мезгiл жеттi деп санаймын. Ћазiр Кореядаѕы ћарулы
кљштер басћыншылыћћа тойтарыс берiп басћыншылар
38-параллельге керi ыѕыстырып тасталды. Бейбiтшiлiк
орнатуѕа екi жаћ та ћатысуѕа тиiс. Солтљстiккорейлiктер
жќне оларды ћолдап отырѕандар атысты тоћтатуѕа жќне
содан соѓ келiсс&з бастауѕа келiсуге ћаншалыћты ќзiр екенi
бiзге белгiсiз. Мџныѓ &зi бiзге белгiлi болатын кезге дейiн
БЏЏ-ныѓ мљшелерi Кореяда барлыћ ћарулы кљштермен
одан ќрi шайћасуѕа тиiс». Ортаћ пiкiр бойынша делегаттар
Трюгве Лидiѓ мќлiмдемесiнде Пекин, Солтљстiк Корея
немесе одан да маѓыздысы Мќскеу тарапынан жауап
кљтетiн болады».
27 шiлде, 1953 жыл.
«Синьхуа» агентiгi тiлшiсiнiѓ Корей майданынан 27 шiл-
деде берген хабарында былай делiнген: «Бљгiн кешке
жергiлiктi уаћыт бойынша 22 саѕ-та Корей Халыћ армиясы
мен Ћытай халыћ ерiктiлерiнiѓ барлыћ ћарулы б&лiмдерi
бiтiм туралы бџйрыћћа сќйкес... корей майданыныѓ &н
бойында ћарсыластарына ћарсы ќскери ќрекеттерiн
тоћтатты...»
Хрестоматия по отечественной истории (1946—1995 гг.).
М., 1996. С. 153—157.
3. КОРЕЯ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ КОНСТИТУЦИЯСЫ
Ћабылданды: 17 шiлде, 1948 ж.
(Љзiндi)
II-бNлiм. Азаматтардыѓ ћџћыћтары мен мiндеттерi
11-бап
1. Барлыћ азаматтар заѓ алдында теѓ. Адамды оныѓ
жыныстыћ, дiни немесе ќлеуметтiк ћатыстылыѕына байла-
нысты саяси, экономикалыћ, ќлеуметтiк немесе мќдени
салада кемсiтушiлiкке тыйым салынады.

98
31-бап
1. Барлыћ азаматтарда &здерiнiѓ ћабiлеттерiне сќйкес
бiлiм алудыѓ теѓдей ћџћыѕы бар.
3. Мiндеттi бiлiм беру — тегiн.
4. Бiлiм берудiѓ тќуелсiздiгi, кќсiпћойлыћ пен саяси
бейтараптылыѕына, сондай-аћ жоѕары бiлiм беру ћџрылым-
дарыныѓ дербестiгiне заѓнама џйѕарѕан шарттарѕа сќйкес
кепiлдiк берiледi.
32-бап
1. Барлыћ азаматтарда еѓбек ету ћџћыѕы бар. Мемлекет
азаматтарды жџмысћа орналастыруѕа жќне ќлеуметтiк
экономикалыћ ќдiстердiѓ к&мегiмен оѓтайлы жалаћыѕа
кепiлдiк беруге бар кљш-жiгерiн жџмсайды, сондай-аћ
заѓнама џйѕарѕан жаѕдайлар шеѓберiнде еѓ т&менгi жалаћы
жљйесiн орныћтырады.
2. Еѓбек ету барлыћ азаматтардыѓ мiндетi болып
табылады.
33-бап
1. Еѓбек жаѕдайларын жаћсарту маћсатында еѓбекшi-
лерге тќуелсiз ћауымдастыћтар ћџру, џжымдыћ келiсiмдер
жасасу мен џжымдыћ iс-ќрекеттер атћару ћџћыѕы берiледi.
2. Тек заѓмен белгiленген мемлекеттiк лауазымдыћ
тџлѕаларды ѕана тќуелсiз ћауымдастыћтар ћџру, џжымдыћ
келiсiмдер жасасу мен џжымдыћ iс-ќрекеттер атћару
ћџћыѕы болады.
III бNлiм. Џлттыћ жиналыс
40-бап
Заѓ шыѕарушылыћ билiк Џлттыћ жиналысћа тиiстi.
42-бап
Џлттыћ жиналыс мљшелерiнiѓ ћызмет ету мерзiмi т&рт
жылды ћџрайды.
43-бап
Џлттыћ жиналыстыѓ мљшелерi заѓѕа сќйкес, бiр мезгiлде
ћандай да басћа мемлекеттiк лауазымды иелене алмайды.
IV бNлiм. Атћарушы билiктiѓ басшысы
1 тарау. Президент
66-бап
1. Мемлекет басшысы ретiнде Мемлекеттi басћа мемле-
кеттерге танытатын Президент ќрекет етедi.

99
2. Президент тќуелсiздiктi, аумаћтыћ тџтастыћты жќне
Мемлекет пен Конституцияныѓ жалѕастылыѕын саћтау
ж&нiндегi мiндеттердi атћарады жќне жауапкершiлiкте
болады.
3. Президент &з мемлекетiнiѓ бейбiт жолмен бiрiгуiне
ћол жеткiзуге жќрдемдесуге мiндеттi.
4. Атћарушы билiк &кiмет билiгiнiѓ Президент басћара-
тын атћарушылыћ тармаѕына жљктеледi.
67-бап
1. Президент халыћтыѓ жалпыѕа бiрдей, теѓ, тiкелей,
жасырын дауыс беру жолымен сайланады.
4. Џлттыћ жиналысћа сайлануѕа ћџћыѕы бар жќне пре-
зиденттiк сайлау кезiнде ћырыћ немесе одан да к&п жасћа
жеткен кез келген азамат Президент болып сайлана алады.
70-бап
Президенттiѓ ћызмет мерзiмi бес жылды ћџрайды,
Президент екiншi мерзiмге сайланбайды.
IХ бNлiм. Экономика
126-бап
Мемлекет ћарамаѕына алуѕа тыйым салу.
Жеке кќсiпорындар мемлекет ћарамаѕына немесе жер-
гiлiктi љкiметтердiѓ иелiгiне берiлмейдi, мемлекет оларѕа
бџл џлтты немесе џлттыћ экономиканы ћорѕау љшiн ћажет
болѕан, заѓнамамен ћарастырылѕан жаѕдайлардан басћа
кезде басћару мен баћылау жасауды жљзеге асыра алмайды.
4. ЕКI КОРЕЙ МЕМЛЕКЕТIНIЃ АРАСЫНДАЅЫ
ЋАТЫНАСТАРДЫ РЕТТЕУ ТУРАЛЫ МЌСЕЛЕГЕ
2007 жылы 4 ћазанда КХДР-ныѓ басшысы Ким Чен Ир
мен Корея Республикасыныѓ Президент Но Му Хен
«Бейбiтшiлiк пен бiрлесiп гљлдену туралы Декларацияѕа»
ћол ћойды. Ћџжат Пхеньянда 2—4 ћазанда &ткен корей-
аралыћ саммиттiѓ нќтижесi болды. Екi ел к&шбасшылары
ћол жеткiзген келiсушiлiктер тараптарѕа к&птеген салалар-
даѕы ынтымаћтастыћты кеѓейтудi жалѕастыруѕа мљмкiндiк
бередi. Бќрiнен бџрын Солтљстiк жќне Оѓтљстiк Корея
арасындаѕы бейбiт шартћа ћол ћою туралы мќселеге тоћта-
лайыћ. Елдер арасында ымыраласу туралы келiсiмге ћол
ћойылса да, олар ќлi де болса формальды тљрде соѕыс
жаѕдайында тџр.

100
«Бейбiтшiлiк пен бiрлесiп гљлдену туралы Декларация»
ымыраласу туралы келiсiмдi алмастыру мен тљбекте
тџраћты бейбiтшiлiктi ћамтамасыз ету жљйесiн ћџру ћа-
жеттiгi туралы шешiмдi ћамтитын сегiз тармаћтан тџрады.
Аталѕан келiсiм шеѓберiнде тараптар Корей соѕысыныѓ
аяћталуы туралы бiрлескен декларация ќзiрлейдi. Бџѕан
ћоса КХДР мен Оѓтљстiк Корея ядролыћ мќселе бойынша
бiрiгiп кљш-жiгер жџмсау туралы келiсiмге келдi. Тараптар
сондай-аћ Сары теѓiзде бiрлесiп балыћ аулайтын аймаћ
ћџру туралы шешiм ћабылдады. Бџл екi ел арасында
теѓiздегi ћаћтыѕыстар санын ћысћартуѕа жаѕдай жасайды.
Осы маћсатпен Пхеньянда екi елдiѓ ћорѕаныс ведомство-
лары басшыларыныѓ келiсс&здерi &тедi. Ћџжат 1950—1953
жылѕы соѕыстан љзiлген тџраћты темiржол ћатынасын
ћалпына келтiрудi ћарастырады. Темiржол ћатынасы
аймаћтаѕы корейаралыћ индустриялыћ кешенде &ндiрiлген
тауарларды тасымалдауды ћамтамасыз ететiн болады.
Декларация екi мемлекеттiѓ 2000 жылѕы маусымдаѕы
корейаралыћ бiрiншi саммиттiѓ нќтижелерiн одан ќрi
орындауѕа ћатысты бел шешiп отырѕанын атап к&рсетедi.
Саммитке ћатысушылар, сондай-аћ &зара ћџрмет пен сенiмге
ћол жеткiзу љшiн жџмыс iстеуге љмiт артып отыр.
Бџл 1950—1953 жылдардаѕы корей соѕысы аяћтал-
ѕаннан кейiнгi екiншi кездесу. Кездесу барысында КХДР
Оѓтљстiк корейлiк президент Но Му Хенге бiрiншi рет
Оѓтљстiк пен Солтљстiктi 38-параллель бойынша б&лiп
жатћан ћарусыздандырылѕан аймаћты (ЋА) кесiп &туге
рџћсат бердi. Бџдан жетi жыл бџрын бiрiншi корейаралыћ
саммитке ћатысћан жќне кейiннен Корей тљбегiндегi
шиеленiстiк бќсеѓдетуге ћосћан љлесi љшiн Нобель
сыйлыѕын алѕан Ким Дэ Чжунге Солтљстiк Корея &кiмет
орындары шекараны ћџрѕаћпен де, ќуемен де кесiп &туге
рџћсат бермеген едi. Сол кезде џшаћ Пхеньянѕа жету љшiн
Сары теѓiздiѓ љстiмен айналып џшуѕа мќжбљр болды.
http://www.kommersant.ru/doc.aspx?

101
VI тарау. КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР
ОДАЅЫ. ТЌУЕЛСIЗ МЕМЛЕКЕТТЕР ДОСТАСТЫЅЫ
1. А.А.ЖДАНОВТЫЃ КЕЃЕСТIК МУЗЫКА ЋАЙРАТКЕРЛЕРIНIЃ
БКП(Б) ОК-ндегi КЕЃЕСIНДЕ С'ЙЛЕГЕН С'ЗIНЕН
Ћаѓтар айы, 1948 жыл.
Кеѓестiк сазгерлерде еѓ жоѕары дќрежедегi екi жауапты
мiндет бар. Олардыѓ бастысы — Кеѓес музыкасын дамыту
мен жетiлдiру. Екiншi мiндет — кеѓес музыкасын буржуа-
зиялыћ ыдырау элементтерiнiѓ &тiп кетуiнен ћорѕап ћалу...
Шекарадан тыс жерден келетiн б&где буржуазиялыћ ыћ-
палдардыѓ кеѓес интеллигенциясыныѓ кейбiр &кiлдерiнiѓ
санасындаѕы капитализм ћалдыћтарымен љндесiп кетуiн
есепке алу ћажет. Олар &здерiнiѓ байыпсыз жќне жабайы
џмтылуларында кеѓестiк музыка мќдениетiнiѓ ћазынасын
заманауи буржуазиялыћ &нердiѓ бейшара ћџраћ-сџраѕына
ауыстыруѕа дайын екендiктерiн бiлдiруде. Сондыћтан
кеѓестiк сазгерлердiѓ музыкалыћ ћана емес, сондай-аћ саяси
ћџлаѕы да &те саћ болуы тиiс.
2. ЖЕКЕБАСЋА ТАБЫНУШЫЛЫЋ ПЕН ОНЫЃ САЛДАРЛАРЫ
ТУРАЛЫ (КОКП XX СЪЕЗIНIЃ ЋАРАРЛАРЫ МЕН
ЋАУЛЫЛАРЫНАН ЉЗIНДI)
Жолдас Н.С. Хрущевтiѓ жекебасћа табыну мен оныѓ
салдары туралы баяндамасын тыѓдай отырып, Кеѓестер
Одаѕы Коммунистiк партиясыныѓ XX-съезi Орталыћ
Комитет баяндамасыныѓ ережелерiн ћолдайды жќне КОКП
ОК-не марксизм-ленинизмге жат жекебасћа табынушы-
лыћты, оныѓ партиялыћ, мемлекеттiк жќне идеологиялыћ
жџмыстыѓ барлыћ салаларындаѕы салдарын жоюы, Џлы
Ленин ќзiрлеген партиялыћ &мiр мен џжымдыћ партиялыћ
басшылыћ џстанымдарын ћатаѓ жљргiзудi ћамтамасыз
ететiн дќйектi шараларды жљзеге асыруды тапсырады.

1023. КСРО ЖОЅАРЅЫ КЕЃЕСI ПРЕЗИДИУМЫНЫЃ «КСРО ОАК-i
ПРЕЗИДИУМЫНЫЃ «ТЕРРОРЛЫЋ АКТIЛЕР ДАЙЫНДАУ
НЕМЕСЕ ЖАСАУ ТУРАЛЫ IСТЕРДI ЖЉРГIЗУ ТЌРТIБI
ТУРАЛЫ» 1934 ЖЫЛЅЫ 1 ЖЕЛТОЋСАНДАЅЫ ЋАУЛЫ-
СЫНЫЃ ЖЌНЕ КСРО ОАК-нiѓ «ОДАЋТАС РЕСПУБЛИКА-
ЛАРДЫЃ ЋОЛДАНЫСТАЅЫ ЋЫЛМЫСТЫЋ-IС ЖЉРГIЗУ
КОДЕКСТЕРIНЕ 'ЗГЕРIСТЕР ЕНГIЗУ ТУРАЛЫ» 1934 ЖЫЛЅЫ
1 ЖЕЛТОЋСАНДАЅЫ ЖЌНЕ 1937 ЖЫЛЅЫ 14 ЋЫРКЉЙЕК-
ТЕГI ЋАУЛЫЛАРЫНЫЃ КЉШIН ЖОЮ ТУРАЛЫ ЖАРЛЫЅЫ
19 сќуiр, 1956 жыл.
КСРО Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ Президиумы ћаулы етедi:
РКФСР Ћылмыстыћ кодексiнiѓ 58 7,58 8,59 9-баптарында
жќне басћа Одаћтас республикалардыѓ Ћылмыстыћ кодекс-
терiнiѓ тиiстi баптарында к&зделген ћылмыстар туралы
iстердi тергеудiѓ жќне сотта ћараудыѓ ерекше тќртiбi
белгiленген КСРО ОАК-i Президиумыныѓ «Террорлыћ
актiлер дайындау немесе жасау туралы iстердi жљргiзу
тќртiбi туралы» 1934 жылѕы 1 желтоћсандаѕы ћаулысыныѓ
жќне КСРО ОАК-нiѓ «Одаћтас республикалардыѓ ћолда-
ныстаѕы ћылмыстыћ-iс жљргiзу кодекстерiне &згерiстер
енгiзу туралы» 1934 жылѕы 1 желтоћсандаѕы жќне 1937
жылѕы 14 ћыркљйектегi ћаулыларыныѓ кљшi жойылсын.
Ћылмыстыћ кодекстердiѓ жоѕарыда к&рсетiлген
баптарында к&зделген ћылмыстар туралы iстер тергеу мен
сотта ћарау кезiнде тергеу органдары мен соттар алдаѕы
уаћытта Одаћтас республикалардыѓ ћылмыстыћ-iс жљргiзу
кодекстерiнде белгiленген процессуалдыћ нормаларды
басшылыћћа алуѕа тиiс деп белгiленсiн.
Сборник законов СССР. 1938—1975. М., 1975. Т.4. С. 91.
4. КСРО ЖОЅАРЅЫ КЕЃЕСI ПРЕЗИДИУМЫНЫЃ «КЌСIПОРЫН-
ДАРДАН ЖЌНЕ МЕКЕМЕЛЕРДЕН 'З БЕТIНШЕ КЕТIП
ЋАЛЅАНЫ ЖЌНЕ ДЌЛЕЛДI СЕБЕПТЕРСIЗ ЖЏМЫСЋА
КЕШIККЕНI ЉШIН ЖЏМЫСШЫЛАР МЕН ЋЫЗМЕТШIЛЕРДIЃ
СОТ АЛДЫНДА ЖАУАП БЕРУIНIЃ КЉШIН ЖОЮ ТУРАЛЫ»
ЖАРЛЫЅЫНАН
25 сќуiр, 1956 жыл.
<...> КСРО Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ Президиумы ћаулы етедi:
1. Кќсiпорындардан жќне мекемелерден &з бетiнше кетiп
ћалѕаны, жќне дќлелдi себептерсiз жџмысћа кешiккенi љшiн
жџмысшылар мен ћызметшiлердiѓ сот алдында жауап
беруiнiѓ кљшi жойылсын.

103
2. Кќсiпорындардан жќне мекемелерден &з бетiнше кетiп
ћалѕаны, жќне дќлелдi себептерсiз жџмысћа кешiккенi љшiн
сотталѕан адамдар жазасын &теуден босатылсын.
3. Кќсiпорындардан жќне мекемелерден &з бетiнше кетiп
ћалѕаны, жќне дќлелдi себептерсiз жџмысћа кешiккенi
туралы соттарда осы Жарѕы шыћћанѕа дейiн ћаралмаѕан
барлыћ iстердiѓ жљргiзiлуi тоћтатылсын.
4. Кќсiпорындардан жќне мекемелерден &з бетiнше кетiп
ћалѕаны, жќне дќлелдi себептерсiз жџмысћа кешiккенi љшiн
бџрын сотталѕан, жќне жазасын &теген, сондай-аћ осы
Жарѕы негiзiнде жазалаудан босатылѕан азаматтардан
сотталѕандыѕы алып тасталынсын. <...>
8. Мыналардыѓ кљшi жойылды деп саналсын:
а) КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi Президиумыныѓ «8 саѕ-тыћ
жџмыс кљнiне, 7 кљндiк жџмыс аптасына к&шу туралы
жќне жџмысшылар мен ћызметкерлердiѓ кќсiпорындардан,
жќне мекемелерден &з бетiнше кетiп ћалуына тыйым салу
туралы» 1940 жылѕы 26 маусымдаѕы Жарлыѕы, Жар-
лыћтыѓ 1 жќне 2 баптарынан басћасы;
ќ) КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi Президиумыныѓ «Мќшине-
трактор стансыларында жџмыс iстейтiн тракторшылар мен
комбайншылардыѓ жџмыстан &з бетiнше кетiп ћалуына
тыйым салу туралы» 1940 жылѕы 17 шiлдедегi жарлыѕы;
б) КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi Президиумыныѓ «Инженер-
лердi, техниктердi, шеберлердi, ћызметшiлердi, бiлiктi
жџмысшыларды бiр кќсiпорындар мен мекемелерден
басћаларына мiндеттi тљрде ауыстыру тќртiбi туралы 1940
жылѕы 19 ћазандаѕы Жарлыѕы;
в) КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi Президиумыныѓ «Жџмыс-
шылар мен ћызметшiлердiѓ жџмысћа кешiккенi љшiн,
бiрнеше мќрте жќне џзаћ кешiгуден басћасы љшiн, жџмыс-
шылар мен ћызметшiлердiѓ сот жауапкершiлiгiн тќртiптiк
жќне ћоѕамдыћ ќсер ету шараларына ауыстыру туралы»
1951 жылѕы 14 шiлдедегi Жарлыѕы;
г) КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi Президиумыныѓ «КСРО
Жоѕарѕы Кеѓесi Президиумыныѓ» «Мќшине-трактор стан-
сыларында жџмыс iстейтiн тракторшылар мен комбайн-
шылардыѓ жџмыстан &з бетiнше кетiп ћалуына тыйым салу
туралы» 1940 жылѕы 17 шiлдедегi жќне «Инженерлердi,
техниктердi, шеберлердi, ћызметшiлердi, бiлiктi жџмыс-
шыларды бiр кќсiпорындар мен мекемелерден басћаларына
мiндеттi тљрде ауыстыру тќртiбi туралы 1940 жылѕы

104
19 ћазандаѕы Жарлыћтарына &згерiстер мен толыћтырулар
енгiзу туралы» 1952 жылѕы 13 ћарашадаѕы Жарлыѕы».
9. Одаћтас Республикалар Жоѕарѕы Кеѓестерiнiѓ
Президиумдарына Одаћтас Республикалардыѓ еѓбек заѓына
осы Жарѕыдан туындайтын тиiстi &згерiстер енгiзу
тапсырылсын.
Сборник законов СССР. 1938—1975. М., 1975. Т. 4. С. 94—95.
5. КОКП ОК ПЛЕНУМЫНЫЃ «Г.М.МАЛЕНКОВТЫЃ,
Л.М.КАГАНОВИЧТIЃ, Л.М.МОЛОТОВТЫЃ АНТИПАРТИЯЛЫЋ
ТОБЫ ТУРАЛЫ» ЋАУЛЫСЫНАН
29 маусым, 1957 жыл.
КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ Пленумы 1957 жылѕы 22—
29 маусымдаѕы мќжiлiстерiнде Маленковтыѓ, Кагановичтiѓ,
Молотовтыѓ КОКП ОК Президиумы iшiнде ћџрылѕан
антипартиялыћ тобы туралы мќселе ћарады.
Партия Орталыћ Комитеттiѓ басшылыѕымен, бљкiл ха-
лыћтыѓ ћолдауына сљйене отырып ХХ съездiѓ халыћ
шаруашылыѕын одан ќрi дамытуѕа жќне кеѓес халћыныѓ
тџрмыс дќрежесiн љздiксiз жаћсартуѕа, iшкi партиялыћ
&мiрдiѓ лениндiк нормаларын ћалпына келтiруге, револю-
циялыћ заѓдылыћты бџзушылыћты жоюѕа, партияныѓ
халыћ бџћарасымен байланысын џлѕайтуѕа, Кеѓестiк
Социалистiк демократияны дамытуѕа, кеѓес халыћтарыныѓ
достыѕын ныѕайтуѕа, тиiмдi џлттыћ саясат жљргiзуге, ал
сыртћы саясат саласында — баянды бейбiтшiлiктi ћамта-
масыз ету маћсаттарында халыћаралыћ шиеленiстi бќсеѓ-
детуге баѕытталѕан орасан зор жџмыс жљргiзiп жатћан
кезде; жќне осы салалардыѓ бќрiнде ќрбiр кеѓес адамы
бiлетiн елеулi табыстарѕа ћол жеткен кезде — Маленков-
тыѓ, Кагановичтiѓ жќне Молотовтыѓ антипартиялыћ тобы
партия баѕытына ћарсы шыћты.
Партияныѓ саяси баѕытын &згерту маћсатында бџл топ
партияныѓ КОПК ОК пленумында сайланѕан басшы
органдарыныѓ ћџрамын ауыстыруѕа антипартиялыћ, фрак-
циялыћ ќдiстермен кљш салды.
Бџл кездейсоћтыћ емес.
Соѓѕы 3—4 жылдыѓ iшiнде партия жекебасћа табы-
нушылыћтан туындаѕан ћателер мен кемшiлiктердi жоюѕа
батыл баѕытталѕан жќне халыћаралыћ аренада, сондай-аћ

105
ел iшiнде марксизм-ленинизм ревизионистерге ћарсы
ойдаѕыдай кљрес жљргiзiп жатћан кезде, партия лениндiк
џлт саясатына бџрын жол берiлген бџрмалаушылыћтарды
тљзеу ж&нiнде љлкен жџмыс жљргiзген кезде — ендi ашылѕан
жќне толыћ ќшкереленген антипартиялыћ топћа ћатысу-
шылар КОКП ХХ съезi маћџлдаѕан бџл баѕытћа љнемi
тiкелей немесе жанама тљрде ћарсы ќрекет жасады. Бџл
топ iс жљзiнде ќлеуметтiк жљйелерi ќртљрлi мемлекеттер
арасындаѕы бейбiт ћатар &мiр сљрудi к&здейтiн лениндiк
баѕытћа, халыћаралыћ шиеленiстiѓ бќсеѓдетiлуiне жќне
КСРО-ныѓ дљниежљзiндегi барлыћ халыћтармен достыћ
ћатынастарыныѓ орнатылуына ћарсы ќрекет жасауѕа
тырысты.
Олар Одаћтас республикалардыѓ экономикалыћ жќне
мќдени ћџрылыс саласындаѕы, заѓ шыѕару саласындаѕы
ћџћыћтарыныѓ џлѕайтылуына, сондай-аћ осы мiндеттердi
шешуде жергiлiктi кеѓестер р&лiнiѓ кљшейтiлуiне ћарсы
болды. Сол арћылы антипартиялыћ топ џлттыћ респуб-
ликаларда экономика мен мќдениеттi жедел дамытуды
к&здеп, наћты жљргiзiлiп жатћан, бiздiѓ елiмiздiѓ барлыћ
халыћтары арасында лениндiк достыћтыѓ одан ќрi ныѕай-
тылуын ћамтамасыз ететiн баѕытћа ћарсы ќрекет жасады.
Антипартиялыћ топ партияныѓ демократизмге ћарсы
кљресу, кеѓейтiлген мемлекеттiк аппаратты ћысћарту
ж&нiндегi шараларын тљсiнбеу былай тџрсын, тiптi оларѕа
ћарсылыћ к&рсеттi. Барлыћ осы мќселелер бойынша олар
партия жљргiзiп жатћан демократиялыћ централизмнiѓ
лениндiк принципiне ћарсы шыћты.
Бџл топ ћасарыса ћарсыласты жќне &неркќсiптi
басћаруды ћайта џйымдастыру, экономикалыћ аудандарда
бљкiл партия мен халыћ маћџлдаѕан Халыћ шаруашылыѕы
кеѓесiн ћџру сияћты аса маѓызды шараларды сќтсiздiкке
џшыратуѕа тырысты. Олар ћазiргi кезеѓде, социалистiк
&неркќсiптiѓ дамуы орасан зор к&лемдерге жетiп, ауыр
индустрияныѓ басым дамуы мен одан ќрi тез &сiп келе
жатћан кезде &неркќсiптi басћарудыѓ жаѓа, љлкен мљмкiн-
дiктерiн ашатын жќне кеѓес индустриясыныѓ бџрынѕыдан
да ћуатты тљрде &рге басуын ћамтамасыз ететiн неѕџрлым
жетiк нысандарын табу ћажет екенiн тљсiнгiсi келмедi. Бџл
топтыѓ &ршiгiп кеткенi соншалыћ, тiптi аталѕан шаралар
бљкiлхалыћтыћ талћылау барысында маћџлданѕаннан

106
жќне КСРО Жоѕары Кеѓесiнiѓ сессиясында Заѓ ћабыл-
даѕаннан кейiн ол &неркќсiптi басћарудыѓ ћайта џйымдас-
тырылуына ћарсы одан ќрi кљрестi.
Ауыл шаруашылыѕы мќселелерi бойынша осы топћа
ћатысушылар толѕаѕы жеткен жаѓа мiндеттердi тљсiнбей-
тiнiн к&рсеттi. Олар ауылшаруашылыћ &нiмдерiнiѓ
&ндiрiсiн џлѕайтуда џжымшар шараларыныѓ материалдыћ
мљдделiлiгiн кљшейту ћажет екенiн мойындамады. Олар
џжымшарларда жоспарлаудыѓ ескi, бюрократтыћ тќртiбiн
жоюѕа жќне &з шаруашылыѕын жљргiзуге џжымшар-
лардыѓ ынтасын кљшейтетiн, ћазiрдiѓ &зiнде оѓ нќтижелер
берген жаѓа жоспарлау тќртiбiн енгiзуге ћарсы болды.
Олардыѓ &мiрден ћол љзгенi соншалыћ џжымшар мљше-
лерiнiѓ аулаларына ауылшаруашылыћ &нiмдерiнiѓ мiндеттi
тљрде жеткiзiлуiн осы жылдыѓ соѓында тоћтатуѕа жол
беретiн наћты мљмкiндiктi тљсiне алмауда. Кеѓес елiнiѓ
миллиондаѕан еѓбекшiлерi љшiн &мiрлiк маѓызы бар осы
шараныѓ жљзеге асырылуы џжымшарларда ћоѕамдыћ мал
шаруашылыѕын мыћтап &рге бастырудыѓ жќне кеѓшар-
ларды дамытудыѓ негiзiнде мљмкiн болды. Антипартиялыћ
топћа ћатысушылар осы толѕаѕы жеткен шараларды
ћолдаудыѓ орнына оларѕа ћарсы шыћты.
Олар партияныѓ халыћтыѓ жан басына сљт, май жќне
ет &нiмдерi бойынша АЋШ-ты таяудаѕы жылдары ћуып
жетуге шаћырѕан, џжымшарлар, облыстар, республикалар
белсендi тљрде ћолдаѕан љндеуiне ћарсы ешћандай аћтауы
жоћ кљрес жљргiздi. Сол арћылы антипартиялыћ топћа
ћатысушылар халыћ бџћарасыныѓ к&кейкестi &мiрлiк
мљдделерiн бай патшалыћпен менсiнбейтiнiн жќне
социалистiк шаруашылыћтаѕы орасан зор мљмкiндiктерге,
сљт пен ет &ндiрудi жеделдете &рге бастыру жолында &рiс
алѕан бљкiлхалыћтыћ ћозѕалысћа сљйенбейтiнiн к&рсеттi.
Антипартиялыћ топћа ћатысушы Молотов жолдастыѓ
консерватизм мен енжарлыћ к&рсете отырып, тыѓ жердi
игерудiѓ ћажет екенiн тљсiндiрумен шектелмейдi, сондай-
аћ 35 млн гектар тыѓ жердi к&теру iсiне — бiздiѓ елiмiздiѓ
экономикасындаѕы орасан зор iске ћарсылыћ к&рсеткенiн
кездейсоћ деп санауѕа болмайды.
Маленков, Каганович жќне Молотов жолдастар жеке-
басћа табынудыѓ зардаптарын жою, &з кезiнде жол берiлген
революциялыћ заѓдылыћтыѓ бџзылуын жою жќне олар-
дыѓ болашаћта ћайталану мљмкiндiгiне жол бермейтiндей
жаѕдайлар жасау ж&нiнде Орталыћ Комитет жќне бiздiѓ

107
бљкiл партиямыз жљзеге асырѕан шараларѕа ћасарыса
ћарсы болды.
Жџмысшылар, џжымшар мљшелерi, бiздiѓ даѓћты жас-
тарымыз, инженер-техник жќне ѕылыми ћызметкерлер,
жазушылар, бљкiл зиялылар КОКП ХХ съезiнiѓ шешiмдерi
негiзiнде партия жљзеге асырып жатћан шараларды бiр-
ауыздан ћолдаѕан кезде, бљкiл кеѓес халћы сол шараларды
жљзеге асыру жолындаѕы белсендi кљреске ћосылѕан кезде,
бiздiѓ елiмiз халыћ белсендiлiгiнiѓ ћуатты тљрде &рлеуiн
жќне жаѓа шыѕармашылыћ кљштердiѓ келiп ћосылуын
бастан кешiп отырѕан кезде, — антипартиялыћ топћа
ћатысушылар бџћараныѓ осы шыѕармашылыћ ћозѕа-
лысына тас кереѓ кљйiнде ћалды.
Сыртћы саясат саласында бџл топ, ќсiресе Молотов жол-
дас оралымсыздыћ к&рсетiп, дљниежљзiнде бейбiтшiлiктi
ныѕайтуѕа баѕытталѕан, пiсуi жеткен жаѓа салалардыѓ
жљзеге асырылуына барынша б&гет жасады.
Молотов жолдас џзаћ уаћыт бойы, Сыртћы iстер
министрi болѕан кезде, КСРО-ныѓ Югославиямен ћарым-
ћатынастарын жаћсарту љшiн СIМ тарапынан ешћандай
шаралар ћолданбаћ тљгiл, ОК Президиумы Югославиямен
ћарым-ћатынастарды жаћсарту љшiн жљзеге асырѕан
шараларѕа талай рет ћарсы шыћты. Молотов жолдастыѓ
югослав мќселесi бойынша ћате џстанымын КОКП ОК
Пленумы 1955 жылѕы шiлдеде «кеѓес мемлекетi мен
социалистiк лагерьдiѓ мљдделерiне сќйкес келмейтiн жќне
лениндiк саясат принциптерiне сай емес џстаным ретiнде»
бiрауыздан айыптаѕан болатын.
Молотов жолдас Австриямен мемлекеттiк шарт жаса-
луын жќне Еуропаныѓ орталыѕындаѕы осы мемлекетпен
ћарым-ћатынасты жаћсарту iсiн тежеп келдi. Австриямен
шарт жасасудыѓ жалпы халыћаралыћ шиеленiстi бќсеѓдету
љшiн зор маѓызы болды. Ол, сондай-аћ Жапониямен ћарым-
ћатынастыѓ ћалыпћа келтiрiлуiне ћарсы болды, ал осы
ћалыпћа келтiру Ћиыр Шыѕыста халыћаралыћ шиелiнiстi
бќсеѓдету iсiнде љлкен р&л атћарды. Ол партия ќзiрлеген
ћазiргi жаѕдайларда соѕысћа жол бермеу мљмкiндiгi туралы,
тљрлi елдерде социализмге &тудiѓ тљрлi жолдары болуы
мљмкiн екенi туралы, КОКП-ныѓ шетелдердегi прогрестi
партиялармен байланыстарын кљшейту ћажет екенi туралы
принциптi ћаѕидаларѕа ћарсы шыћты.

108
Молотов жолдас Кеѓес &кiметiнiѓ бейбiтшiлiктi жќне
халыћтар ћауiпсiздiгiн ћорѕау iсiндегi ћажеттi жаѓа
ћадамдарына талай рет ћарсы болды. Атап айтћанда, ол
КСРО-ныѓ басты ћайраткерлерi мен басћа елдердiѓ
мемлекеттiк ћайраткерлерi арасында жеке байланыстар
орнатудыѓ орынды екенiн терiске шыѕарды, ал оныѓ &зi
&зара тљсiнiстiкке жету мен халыћаралыћ ћатынастарды
жаћсарту мљдделерiнде ћажет едi. <...>
>здерiнiѓ ћате iс-ћимылдары мен ќрекеттерiне
партияныѓ ХХ съезiнiѓ баѕытын дќйектi тљрде жљзеге
асырып жатћан ОК Президиумында тџраћты тойтарыс
берiлiп отырѕанына к&з жеткiзген Молотов, Каганович,
Маленков жолдастар партия басшылыѕына ћарсы топтасћан
кљрес жолына тљстi. >зара антипартиялыћ негiзде с&з
байласћан олар &з алдына партияныѓ саясатын &згерту,
партияныѓ ХХ съезiнде айыпталѕан ћате басшылыћ
ќдiстерiне партияны ћайта оралту маћсатын ћойды. Олар
ќзќзiлдiк тќсiлдер ћолданып, Орталыћ Комитетке ћарсы
ћџпия тљрде с&з байласты. ОК Пленумында ашып к&рсе-
тiлген деректер Маленков, Каганович, Молотов жолдастар
мен оларѕа ћосылѕан Шепилов жолдастыѓ фракциялыћ
кљрес жолына тљсiп, партияныѓ Жарѕысын жќне партия-
ныѓ Х съезiнiѓ Ленин ќзiрлеген «Партияныѓ бiрлiгi туралы»
шешiмiн бџзды...<...>
Жоѕарыда айтылѕандардыѓ бќрiн негiзге ала жќне
партияныѓ лениндiк бiрлiгiн барынша ныѕайту мљдделерiн
басшылыћћа ала отырып, КОКП ОК Пленумы ћаулы етедi:
1. Маленковтыѓ, Кагановичтiѓ, Молотовтыѓ жќне оларѕа
ћосылѕан Шепиловтыѓ антипартиялыћ тобыныѓ фракция-
лыћ ћызметi бiздiѓ партиямыздыѓ лениндiк принциптерiне
сыйыспайтын ќрекет ретiнде айыпталсын.
2. Маленков, Каганович жќне Молотов жолдастар ОК
Президиумыныѓ мљшелерiнiѓ ћџрамынан жќне ОК ћџра-
мынан шыѕарылсын; Шепилов жолдас КОКП ОК хатшысы
ћызметiнен алынсын жќне ОК Президиумыныѓ мљшелiгiне
кандидаттар ћџрамынан жќне ОК мљшелерiнiѓ ћџрамынан
шыѕарылсын. <...>
КПCС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов
ЦК. М., 1960. Ч. 4 (1954—1960). С. 271—277.

109 6. 60-ЖЫЛДАРДЫЃ СОЃЫНДАЅЫ КЕЃЕСТIК
ЭКОНОМИКАНЫЃ ЖАЙ-КЉЙI ТУРАЛЫ
1. А.Н. Косыгин — КСРО Министрлер кеѓесiнiѓ
ТNраѕасы (наурыз, 1969 ж.)
Бiз экономикалыћ реформада орын алѕан кемшiлiктердi
сынѕа алуѕа жќне болашаћта неѕџрлым жетiлдiрiлген
&неркќсiп пен еѓбек &нiмдiлiгi, жаѓа &нiм саласын неѕџрлым
алдыѓѕы ћатарлы позицияларѕа шыѕуѕа мљмкiндiк беретiн
шараларды белгiлеу ћажет болатын дќрежеде тџрмыз.
Бiз директорлар мен бiрлестiктердi тапсырыс љшiн
бќсекелесу мљдделi ету туралы мќселенi шеше алмай
жатырмыз. Олар тапсырыстардан бастарын алып ћашады.
Алайда бџл орындау мљмкiн еместiктен емес, к&пшiлiк
жаѕдайларда олар тапсырыс к&бiрек болѕан сайын оныѓ
ћызметi нашарлайтындыѕынан ћашћаћтайды. >йткенi онда
барлыћ к&рсеткiштер бiрден тљсiп кетедi. Алайда егер олар
бiздiѓ бар заѓдарымызды пайдаланатын болса, бiрден ћарсы
шыѕады. Заѓдар тапсырыстарды ћабылдауѕа ћарсы кљреске
баѕыттайды.
2. Академик А.Д. Сахаров (1971 ж.)
Мен бiздiѓ ел дамуыныѓ негiзгi проблемаларын талћы-
лауѕа дайындыћ ретiнде бiрћатар тезистер тџжырымдауѕа
ќрекеттендiм.
Экономикалыћ проблемалар, басћару, кадрлар.
а) 1965 жылѕы экономикалыћ реформаны тереѓдету,
барлыћ шаруашылыћтыѓ дербестiгiн арттыру, кадрларды
iрiктеу, жалаћы мен мадаћтау, материалдардыћ жабдыћтау
мен ћорлар, жоспарлау, кооперативтендiру, &нiм бейiнiн
таѓдау, ћаржыландыруѕа ћатысты бiрћатар шектеушi
ережелердi ћайта ћарастыру.
ќ) Кадрлар мен басћару саласында. Барлыћ дќреже-
лердегi мемлекеттiк мекемелердiѓ жџмысында мемлекет
мљдделерi жол беретiн шектердегi жариялыћты кеѓейту
ж&нiнде шешiмдер ћабылдау.
б) џжымшарлардыѓ, жџмысшылардыѓ, кеѓшарларлар
мен жеке ћожайындардыѓ љй жанындаѕы телiмдерiндегi
ауылшаруашылыћ &ндiрiсiн кеѓейтуге жаѕдай жасайтын
шаралар — салыћ саясатын &згерту, бџл секторда заманауи
жќне арнаулы ќзiрлеген ауылшаруашылыћ техникасымен,
тыѓайтћыштармен жќне басћалармен жабдыћтау жљйесiн
&згерту. Ауылды ћџрылыс материалдарымен, отынмен

110
жабдыћтауды жаћсартатын шаралар — салыћ саясатын
&згерту, жџмысшыларѕа iс мљдделерiне сќйкес аћы т&леуге
рџћсат ету, ауылды материалдыћ жабдыћтау жљйесiн
&згерту.
в) Жеке бастаманыѓ ћызмет к&рсету ортасындаѕы,
медициналыћ ћызмет к&рсетудегi, џсаћ саудадаѕы, бiлiм
берудегi жќне т.б. мљмкiндiктерi мен тиiмдiлiгiн кеѓейту.
7. СОЅЫСТАН КЕЙIНГI КЕЗЕЃДЕ ШЕТЕЛДЕРДЕ КСРО-ныѓ
ТЕХНИКАЛЫЋ ЖЌРДЕМIМЕН САЛЫНЅАН
КЌСIПОРЫНДАРДЫЃ, ЋЏРЫЛЫСТАРДЫЃ ЖЌНЕ БАСЋА
ОБЪЕКТIЛЕРДIЃ САНЫ
(
1971 жыл, 1 ћаѓтардаѕы жаѕдай бойынша 1971 жыл, 1 ћаѓтардаѕы жаѕдай бойынша1971 жыл, 1 ћаѓтардаѕы жаѕдай бойынша 1971 жыл, 1 ћаѓтардаѕы жаѕдай бойынша
1971 жыл, 1 ћаѓтардаѕы жаѕдай бойынша)
Мемлекеттiѓ атауыЖалпы сан Соныѓ iшiнде
(салынѕан жќнепайдалануѕа берiлгенi
салынуѕа тиiстi)
Барлыѕы2410 1529
Социалистiк елдер:1695 1172
Болгария 253 106
Венгрия 80 47
ГДР 38 16
ВДР 206 157
КХР 256 256
КХДР 81 53
Куба 166 97
Моѓѕолия 250 167
Польша 122 95
Румыния 121 95
Чехословакия 33 16
Югославия 44 22
Албания 45 45
Дамушы елдер: 709 355
Алжир 87 29
Ауѕанстан 76 47
Љндiстан 67 35
Ирак 60 37
Иран 59 17
Египет Араб
Республикасы 102 83
Социалистические страны и страны капитализма в 1970 г.
Стат. сб. М., 1971. С. 667

111 8. КСРО-ныѓ 1977 ЖЫЛЅЫ КОНСТИТУЦИЯСЫ
(Љзiндi)
1 бNлiм. Саяси жљйе
1-бап. Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы —
жџмысшылардыѓ, шаруалар мен интеллигенцияныѓ, елдiѓ
барлыћ џлттары мен џлыстарыныѓ еркi мен мљдделерiн
бiлдiретiн социалистiк жалпыхалыћтыѓ мемлекетi болып
табылады.
2-бап. КСРО-даѕы барлыћ билiк халыћћа тиесiлi. Халыћ
мемлекеттiк билiктi КСРО-ныѓ саяси негiзiн ћџрайтын
халыћ депутаттары Кеѓестерi арћылы жљзеге асырады.
Барлыћ басћа мемлекеттiк органдар халыћ депутаттары
Кеѓестерiнiѓ баћылауында болады жќне есеп бередi.
3-бап. Кеѓес мемлекетiнiѓ џйымы мен ћызметi демо-
кратиялыћ централизм џстанымдарына сќйкес ћџрылады:
барлыћ мемлекеттiк билiк органдары т&меннен жоѕарыѕа
ћарай сайланады. Олар халыћћа есеп беруi, жоѕары тџрѕан
органдар шешiмдерiнiѓ т&менде тџрѕан органдарѕа мiндеттi
болуы тиiс. Демократиялыћ централизм бiрыѓѕай басшы-
лыћты жергiлiктi жерлердегi бастамамен жќне шыѕар-
машылыћ белсендiлiкпен, ќрбiр мемлекеттiк орган мен лауа-
зымды тџлѕаны тапсырылѕан iске деген жауапкершiлiгiмен
љйлестiредi.
Конституция (Основной закон) Союза Советских Социалистических
Республик. М., 1977. С. 5—6.
9. «ДЕМОКРАТИЧЕСКАЯ РОССИЯ» ЋОЗЅАЛЫСЫН ЋЏРУ
Ж'НIНДЕГI ЏЙЫМДАСТЫРУ КОМИТЕТIНIЃ ЉНДЕУIНЕН
29 тамыз, 1990 жыл.
... [ХХVIII] съезiнде орталыћ пен ќсiре оѓшылдар арасын-
даѕы жiкке жол бермей, КОКП партаппаратыныѓ, ОК-нiѓ,
Лигачевтiѓ немесе басћа да топтардыѓ атынан ѕана емес, ал
тџтас тљрiнде ћоѕамныѓ негiзгi консерваторлыћ кљшiне
айналды. Компартия кетiп бара жатћан пойыздыѓ табал-
дырыѕына секiрiп мiнгiсi келмедi (бќлкiм, мiне алмаѕан
болар?)... С&йтiп ћоѕамдыћ санадаѕы бетбџрыста мљлдем
артта ћалды. «Авангардтыћ» партия р&лiн одан ќрi атћара
отырып, ол &зiн елдi тљбегейлi жаѓарту векторына с&зсiз

112
ћарама-ћарсы ћойып отыр, оѕан ћоса, жаѓадан ћабылданѕан
Жарлыћ барлыћ деѓгейдегi Кеѓестердiѓ депутаттарына
КОКП фракцияларына ћарсы тџрѕан фракцияда болуѕа
тыйым салды. Сондыћтан Буничтiѓ, Шаталиннiѓ, Гельман-
ныѓ Компартияда осы кезге дейiн болуыныѓ &зi iс жљзiнде
еш нќрсе &згертiп отырѕан жоћ: ћандай да болсын жаѓа
сайлауда (ал олар с&зсiз партиялыћ болады) жiкке б&лмеген
КОКП демократиялыћ кљштерге ћарсы тџруѕа мќжбљр
болады. Осыдан бiраз бџрынѕы бiрпартиялыћ &ткен кезеѓге
тќн «КОКП-дегi демократтар + КОКП-ден тыс демократтар
КОПК-дегi консерваторларѕа ћарсы» моделiн ќлдећайда
табиѕи «КОКП-дегi демократтар — бiр жаѕынан, КОКП —
екiншi жаѕынан» моделiне ауыстыру басталып отырѕан к&п
партиялыћ аћићат љшiн с&зсiз нќрсе.
Бiз ќлдебiр себептермен КОКП ћатарында ћалып отыр-
ѕандар мен ынтымаћтасу мљмкiндiгiн ешбiр жоћћа шыѕар-
май отырѕанымызды атап к&рсету керек. Бiз тек олардыѓ
џстанымыныѓ екiџштылыѕына жќне ћарама-ћарсылыѕына
ѕана назар аударамыз жќне уаћыт кљтпейтiнiн жќне ендiгi
жерде кљтуге болмайтынын ескере отырып, таѓдау жасауѕа
таѕы да шаћырамыз <...>
КОКП-мен теѓ емес салмаћ категориясында ћалмау љшiн
бiз Ресей ћоѕамыныѓ барлыћ демократиялыћ кљштерiн
«Демократическая Россия» жалпыхалыћтыћ ћозѕалысында
љйлестiруге шаћырамыз. Осы ћозѕалыс шеѓберiнде рќсiм-
делген немесе рќсiмделмеген партиялыћ жќне сол сияћты
ћџрылымдар саћталатын болады, идеология мен тактикада
дербестiкке толыћ кепiлдiк берiлетiн болады (соныѓ iшiнде
бџл кезеѓде ћозѕалысћа ћатысушылардыѓ едќуiр б&лiгi
љшiн партиясыздыћ балама болуы мљмкiн). Тљрлi деѓ-
гейлердегi Кеѓестерде ћазiрдiѓ &зiнде ћалыптасћан демо-
кратиялыћ депутаттыћ блоктар ћозѕалыстыѓ маѓызды
ћџрамдас б&лiгiне айналары с&зсiз. Автономиялыћ рес-
публикаларда тиiстi ћозѕалысћа &з атауын беруге болады.
Бџћаралыћ ћозѕалысты ћалыптастыру љшiн бiрћатар
тиiмдi ћадамдар жасау ћажет. Бiз ќрбiр аймаћта немесе
ќкiмшiлiк орталыѕында осындай iс-ћимыл жасайтын
барлыћ демократиялыћ џйымдардыѓ &кiлдерiнен жќне
прогрестi демократиядан љйлестiру кеѓестерiн џйымдас-
тыруѕа шаћырамыз. Ол кеѓестердiѓ мiндетi — ћозѕалысћа
демократиялыћ к&ѓiл кљйдегi азаматтардыѓ тартылуын
ынталандыру, тџрѕылыћты жерде жќне жџмыс орнында

113
(КОКП парткомдарын кќсiпорындардан шыѕарудан ќзiрше
бас тартуда). «Демократическая Россия» комитеттерiнiѓ
ћџрылуына жќрдемдесу. Демократиялыћ ћозѕалыстыѓ
џйымдыћ ћџрылѕылары жоћ жерде «Демократическая
Россия» ћозѕалысыныѓ џйымдастыру комитеттерiн ћџру
орынды, олар кейiн к&птеген партиялар мен ћозѕалыс-
тардыѓ негiзiне айналады.
Келесi ћажеттi ћадам — ћозѕалыстыѓ бастауыш аймаћ-
тыћ ћџрылымдарын ћџру ж&нiндегi бiрлескен конферен-
циялар &ткiзу, онда 1990 жылѕы ћазанныѓ соѓына —
ћарашаныѓ бас кезiне жоспарланѕан бiрiншi ћџрылтай
съезiне делегаттар сайлау.
>тпелi кезеѓде наћ осындай ћџрылымныѓ тиiмдi екенiн
Польшаныѓ «Солидарность» џйымыныѓ тќжiрибесi жаћсы
ћуаттады. Бiздiѓ мiндет — оѕан џћсас демократиялыћ
реформаларды жаћтаушылардыѓ бќрiн ћамтитын бџћара-
лыћ ћозѕалыс ћџру. <...>
Хрестоматия по отечественной истории (1946—1945 гг.) М., 1996.
С.338—339.
10. КСРО РЕФЕРЕНДУМЫ ОРТАЛЫЋ КОМИССИЯСЫНЫЃ
1991 ЖЫЛЫ 17 НАУРЫЗДА БОЛЫП 'ТКЕН КСРО
РЕФЕРЕНДУМЫНЫЃ ЋОРЫТЫНДЫЛАРЫ ТУРАЛЫ ХАБАРЫ
26 наурыз, 1991 жыл.
КСРО халыћ депутаттары т&ртiншi Съезiнiѓ шешiмi
бойынша жќне КСРО Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ 1991 жылѕы
16 ћаѓтардаѕы ћаулысы негiзiнде «Кеѓестiк Социалистiк
Республикалар Одаѕыныѓ теѓ ћџћылы Егемендi Респуб-
ликалардыѓ кез келген џлт &кiлiнiѓ ћџћыћтары мен бос-
тандыћтарына толыћ дќрежеде кепiлдiк берiлетiн жаѓарѕан
федерациясы ретiнде саћталуын сiз ћажет деп санайсыз
ба?» деген сџраћ бљкiлхалыћтыћ дауыс беруге (рефе-
рендумѕа) ћойылды.
Осы мќселе бойынша референдум РКФСР-де
*, Украин
КСР-iнде, Беларусь КСР-iнде, >збек КСР-iнде, Ќзiрбайжан
КСР-iнде, Ћырѕыз КСР-iнде, Тќжiк КСР-iнде, Тљрiкмен
КСР-iнде, РКФСР, >збек КСР-i жќне Ќзiрбайжан КСР-i
ћџрамына кiретiн республикаларда, Грузия КСР-нiѓ
ћџрамына кiретiн Абхаз КСР-iнде, сондай-аћ округтерде
жќне шетелдердегi кеѓес мекемелерi мен ќскери б&лiм-
шелерде ћџрылѕан учаскелерде &ткiзiлдi.

114
Ћазаћ КСР-iнде КСРО референдумында дауыс беру «Сiз
КСРО-ныѓ теѓ ћџћыћты егемендi мемлекеттер одаѕы ретiнде
саћталуын ћажет деп санайсыз ба?» деген сауалѕа сќйкес
Республикалардыѓ Жоѕарѕы Кеѓесi тџжырымдаѕан мќселе
бойынша &ткiзiлдi. Сонымен бiрге Ћазаћ КСР Жоѕарѕы
Кеѓесiнiѓ Президиумы дауыс беру нќтижелерiн КСРО
референдумыныѓ жалпы ћорытындыларына ћосуды ресми
тљрде сџрады.
Референдумныѓ Орталыћ Республикалыћ комиссиялары
ћџрылмаѕан Грузин КСР-iнде, Литва КСР-iнде, Молдавия
КСР-iнде, Латвия КСР-iнде, Армян КСР-iнде жќне Эстон
КСР-iнде, Грузия КСР-нiѓ ћџрамына кiретiн Аджар КСР-
iнде, халыћ депутаттарыныѓ бiрћатар жергiлiктi кеѓестерi,
кќсiпорындардаѕы, мекемелердегi жќне џйымдардаѕы еѓбек
џжымдары мен ћоѕамдыћ бiрлестiктер «КСРО Жоѕарѕы
Кеѓесiнiѓ КСРО референдумын џйымдастыру жќне оныѓ
1991 жылы, 17 наурызда &ткiзiлуiн ћамтамасыз ету
ж&нiндегi шаралар туралы ћаулысын орындаудыѓ барысы
туралы» КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi ћаулысыныѓ 3—5
тармаћтарын басшылыћћа ала отырып, &з бетiнше округтер
мен учаскелерде округтiк жќне учаскелiк комиссиялар
ћџруды, оларды КСРО референдумыныѓ Орталыћ комис-
сиясы тiркедi. Мџныѓ &зi аталѕан республикалар аумаѕында
тџратын азаматтардыѓ бiр б&лiгiнiѓ референдумѕа
ћатысуына мљмкiндiк бердi.
... КСРО референдумыныѓ Орталыћ комиссиясы ћаулы
еттi:
КСРО бойынша, жалпы алѕанда: КСРО референдумына
ћатысуѕа ћџћыѕы бар азаматтардыѓ тiзiмiне 185 647 355
адам енгiзiлдi; дауыс беруге ћатысћандар 148 574 606 адам
немесе 80,0 пайыз.
Солардыѓ iшiнде жауап ћайтарѕандар:
«Иќ» — 113 512 812 адам немесе 76,4 пайыз;
«Жоћ» — 32 303 7977 адам немесе 21,7 пайыз;
Жарамсыз деп танылѕаны — 2 757 817 бюллетень немесе
1,9 пайыз.
Известия, 27 марта 1991 года.

115 11. КСРО-даѕы Т'ТЕНШЕ ЖАЅДАЙ Ж'НIНДЕГI МЕМЛЕКЕТТIК
КОМИТЕТТIЃ КЕЃЕС ХАЛЋЫНА ЉНДЕУIНЕН
18 тамыз, 1991 жыл.
Отандастар! Кеѓес Одаѕыныѓ Азаматтары!
Отанныѓ жќне бiздiѓ халыћтарымыздыѓ таѕдыры љшiн
сын саѕатында с&зiмiздi сiздерге арнаймыз! Бiздiѓ џлы
Отанымызѕа тажалды ћауiп т&ндi! М.С.Горбачевтiѓ
ынтасымен басталѕан, елiмiздiѓ серпiндi дамуын жќне
ћоѕамдыћ &мiрдiѓ демократияландыруын ћамтамасыз етудiѓ
ћџралы ретiнде ойластырылѕан реформалар, бiрћатар себеп-
терге байланысты тџйыћћа тiрелдi. Бастапћы ћџлшыныс
пен љмiт орнына сенiмсiздiк, енжарлыћ пен торыѕу келдi.
Билiк барлыћ деѓгейде халыћтыѓ сенiмiнен айырылды.
Саясатшылдыћ ћоѕам &мiрiнен Отанныѓ жќне азаматтыѓ
таѕдырына ћамћорлыћты ыѕыстырып шыѕарды. Мемлекет-
тiѓ барлыћ институттарында ћысастыћ пен келемеждеу
орын алды. Ел шын мќнiнде басћарылмайтын болды.
Берiлген бостандыћтарды пайдаланып, демократияныѓ
жаѓадан ѕана пайда болѕан &скiндерiн аяћћа таптай отырып
Кеѓес Одаѕын жоюѕа, мемлекеттi кљйретуге, ћандай да
болсын жолмен билiктi басып алуѕа баѕыт алѕан экстре-
мистiк кљштер пайда болды. Отанымыздыѓ бiрлiгi туралы
жалпыџлттыћ референдумныѓ нќтижелерi аяћасты етiлдi.
Џлттыћ сезiмдермен арсыз алыпсатарлыћ жасау — кеудем-
соћтыћты ћанаѕаттандыруѕа арналѕан бетперде ѕана. Саяси
авантюристердi &з халыћтарыныѓ бљгiнгi ћайѕылы жайы
да, ертеѓгi кљнi де алаѓдатпайды. Моральдыћ-саяси террор
жаѕдайын жасай отырып жќне халыћ сенiмiн талћан етуге
ќрекеттенiп, олар &здерi айыптап, љзiп жатћан байланыстар
халыћтыѓ анаѕџрлым кеѓ к&лемдi, сонымен бiрге тарихтыѓ
сан ѕасырлыћ сынынан &ткен ћолдауы негiзiнде орнатыл-
ѕанын олар џмытуда. Iс жљзiнде конституциялыћ ћџры-
лысты ћџлатуѕа ќкеле жатћандар бљгiнде џлтаралыћ
жанжалдардыѓ сан жљздеген ћџрбандардыѓ ћазасы љшiн
аналар мен ќкелер алдында жауап беруге тиiс. Жарты
миллионнан астам босћындардыѓ бљлiнген таѕдыры
солардыѓ мойнында. Кљнi кеше бiртџтас отбасы болып
тџрѕан, ал бљгiнде &з жерiнен аластатылѕан ондаѕан
миллион кеѓес адамдары солардыѓ кесiрiнен тыныштыѕы
мен ћуанышынан айырылды. Ћоѕамныѓ ћандай болу керек
екенiн халыћтыѓ &зi шешуге тиiс, ал оны бџл ћџћыћтан
айыруѕа ќрекет жасалуда. <...>

116
Билiк даѕдарысы экономикаѕа апатты ќсер еттi. Нарыћћа
бейберекет стихиялыћ сырѕу аймаћтыћ, ведомоствалыћ,
топтыћ жќне жеке &зiмшiлдiктiѓ бџрћ ете тљсуiне ќкеп
соћтырды. Заѓдар соѕысы мен сыртћа тебетiн љдерiстердi
к&термелеу ондаѕан жылдар бойы ћалыптасћан бiртџтас
халыћ шаруашылыѕы механизмiнiѓ кљйреуiне ќкелiп соћты.
Кеѓес адамдарыныѓ басым к&пшiлiгiнiѓ тџрмыс деѓгейiнiѓ
кљрт т&мендеуi, алыпсатарлыћтыѓ жќне к&леѓкелi экономи-
каныѓ гљлденуi соныѓ нќтижесi болды. Адамдарѕа шын-
дыћты айтатын мезгiл жеттi: егер экономиканы тџраћ-
тандыру ж&нiнде шџѕыл шаралар ћолданылмайтын болса,
таяу уаћытта ашаршылыћ пен ћайыршылыћтыѓ ћайтадан
айналып келетiнiне кљмќн жоћ, олардыѓ зардаптары
жойћын болатын стихиялы наразылыћтардыѓ жаппай
белеѓ алуына бiр-аћ ћадам. Шетелдерден ќлдебiр к&мекке
тек жауапсыз адамдар ѕана љмiт арта алады. Бiздiѓ пробле-
маларымызды ешћандай садаћалар шешпейдi, аман ћалу-
дыѓ жолы бiздiѓ &з ћолымызда. Ќрбiр адамныѓ немесе џйым-
ныѓ беделiн халыћ шаруашылыѕын ћалпына келтiру мен
дамытуѕа ћосатын наћты љлесiмен &лшейтiн мезгiл жеттi.
<...>
Еѓбекшiлердiѓ ћџћыћтарына шабуыл жасалуда, еѓбек
ету, бiлiм алу, денсаулыћ саћтау, тџрѕын љй, демалыс
ћџћыћтарыныѓ таѕдыры белгiсiз болып тџр.
Тiптi адамдардыѓ ћарапайым жеке ћауiпсiздiгiне ћатер
љстi-љстiне т&ндiрiлуде. Ћылмысжасаушылыћ тез к&беюде,
џйымдасћан сипат алып, саясаттандырылуда. Ел зорлыћ-
зомбылыћ пен заѓсыздыћтыѓ тџѓѕиыѕына батырылды. <...>
Кеѓес Одаѕында саяси жќне экономикалыћ жаѕдайдыѓ
барѕан сайын тџраћсыздандырылуы бiздiѓ дљниежљзiндегi
џстанымдарымызды ќлсiретедi. Кейбiр жерде реваншистiк
љндер естiлдi, шекараларды ћайта ћарау туралы талаптар
ћойылуда. Тiптi Кеѓес Одаѕын б&лшектеу жќне елдiѓ
жекелеген объектiлерi мен аудандарында халыћаралыћ
ћамћорлыћ мљмкiндiгi туралы дауыстар естiлуде. Ащы
шындыћ, мiне, осындай. <...>
КСРО-даѕы т&тенше жаѕдай ж&нiндегi мемлекеттiк
комитет елде басталѕан даѕдарыстыѓ тереѓ екенiн толыћ
тљсiнедi, ол Отан таѕдыры љшiн жауапкершiлiктi &зiне
алады жќне мемлекет пен ћоѕамды даѕдарыстан тезiрек
шыѕару ж&нiнде еѓ елеулi шаралар ћолдануѕа бекем бел
байлап отыр.

117
Бiз жаѓа Одаћтыћ шарт жобасыныѓ бљкiлхалыћтыћ кеѓ
талћылаудан &ткiзiлуiне уќде беремiз. Ќркiмнiѓ де осы аса
маѓызды ќрекеттi тыныш жаѕдайда џѕынуы жќне ол
бойынша &з к&зћарасын аныћтау ћџћыѕы мен мљмкiндiгi
бар болады, &йткенi бiздiѓ џлы Отанымыздыѓ к&птеген
халыћтарыныѓ таѕдыры Одаћтыѓ ћандай болатынына
байланысты.
Бiз заѓдылыћ пен ћџћыћ тќртiбiн дереу ћалпына кел-
тiрудi, ћант&гiстi тоћтатуды, ћылмыскерлер дљниесiне
аяусыз соѕыс жариялауды, бiздiѓ ћоѕамымыздыѓ атына кiр
келтiретiн жќне кеѓес азаматтарын кемiтетiн масћара
ћџбылыстарды тљп-тамырымен жоюды к&здеп отырмыз. Бiз
&з ћалаларымыздыѓ к&шелерiн ћылмысты элементтерден
тазартамыз, халыћ игiлiгiн талан-тараж етушiлердiѓ
озбырлыѕын тыямыз.
Бiз шынайы демократиялыћ љдерiстердi, Отанымыздыѓ
дљниежљзiлiк џлттар ћауымдастыѕында лайыћты орын
алуына мљмкiндiк беретiндей жаѓаруына, оныѓ эконо-
микалыћ жќне ќлеуметтiк гљлдеуiне жеткiзетiн дќйектi
реформалар саясатын жаћтаймыз.
Ел дамуы халыћтыѓ тџрмыс деѓгейiнiѓ т&мендеуiне
негiзделмеуi тиiс. Сау ћоѕамда барлыћ азаматтардыѓ ќл-
аућатыныѓ љнемi арттырылуы нормаѕа айналады.
Жеке адамныѓ ћџћыћтарын ныѕайту мен ћорѕау туралы
ћамћорлыћты бќсеѓдетпеспен, бiз халыћтыѓ еѓ ћалыѓ
топтарыныѓ, ћџнсыздану, &ндiрiс шырћыныѓ бџзылуы,
параћорлыћ пен ћылмыс жасаушылыћтыѓ бќрiнен де кљштi
соћћы болып тигендердiѓ мљддесiн ћорѕауѕа басты к&ѓiл
б&лемiз.
Халыћ шаруашылыѕыныѓ к&п укладты сипатын дамыта
отырып, бiз жеке кќсiпкерлiктi де ћолдаймыз, оѕан &ндiрiс
пен ћызмет саласын дамыту љшiн ћажеттi мљмкiндiктер
беремiз. Азыћ-тљлiк жќне тџрѕын љй мќселелерiн шешу
бiздiѓ бiрiншi кезектегi мiндетiмiз болады. Ћолда бар кљштiѓ
бќрi халыћтыѓ осы еѓ к&кейкестi ћажеттерiн ћанаѕат-
тандыруѕа жџмылдырылады.
Бiз жџмысшыларды, шаруаларды еѓбек зиялыларын,
барлыћ кеѓес адамдарын еѓбек тќртiбi мен реттiлiктi ћысћа
мерзiм iшiнде ћалпына келтiруге, батыл тљрде алѕа басу
љшiн &ндiрiс деѓгейiн к&теруге шаћырамыз. Бiздiѓ
&мiрiмiздiѓ жќне бiздiѓ балаларымыз бен немерелерiмiздiѓ
болашаѕы, Отан таѕдыры осыѕан байланысты. <...>

118
Бiздiѓ к&пџлтты халћымыз ѕасырлар бойы &з Отаны
љшiн маћтаныш сезiмiмен &мiр сљрдi. Бiз &зiмiздiѓ
патриоттыћ сезiмдерiмiзден џялѕан жоћпыз жќне бiздiѓ џлы
державамыз азаматтарыныѓ ћазiргi жќне болашаћ
џрпаћтарын осы рухта тќрбиелеудi табиѕи жќне заѓды деп
санаймыз.
Отан таѕдыры љшiн осынау сын саѕатта ћарекетсiздiк
к&рсету — ћайѕылы, шын мќнiнде болжауѕа болмайтын
зардаптар љшiн ауыр жауапкершiлiктi &зiне алу деген с&з.
Бiздiѓ Отанымызды ћымбат санайтын, тыныштыћ пен
сенiмдiлiк жаѕдайында &мiр сљрiп, еѓбек еткiсi келетiн,
џлтаралыћ ћарулы жанжалдардыѓ жалѕастырылуын
ћаламайтын, &з Отанын болашаћта тќуелсiз жќне гљлденген
кљйiнде к&ргiсi келетiн ќрбiр адам бiрден-бiр дџрыс таѓдау
жасауѕа тиiс. Бiз барлыћ шынайы патриоттарды, iзгi ниеттi
адамдарды ћазiргi аласапыран уаћытты тыюѕа шаћыра-
мыз.
Кеѓес Одаѕыныѓ барлыћ азаматтарын Отан алдындаѕы
&з борышын тљсiнуге жќне КСРО-даѕы т&тенше жаѕдай
ж&нiндегi Мемлекеттiк комитетке, елдi даѕдарыстан шыѕару
ж&нiндегi кљш-жiгерге ћолдау к&рсетуге шаћырамыз.
Советская Россия, 20 августа 1991 года.
12. М.С.ГОРБАЧЕВТIЃ КОКП БАС ХАТШЫСЫ МIНДЕТIН
ТОЋТАТАТЫНЫ ТУРАЛЫ МЌЛIМДЕМЕСI
24 тамыз, 1991 жыл.
КОКП Орталыћ Комитетiнiѓ Хатшылыѕы, Саяси Бюросы
мемлекеттiк т&ѓкерiске ћарсы шыћћан жоћ. Орталыћ
Комитет айыптау мен ћарсы ќрекет жасаудыѓ батыл
џстанымында бола алмады, коммунистердi конституциялыћ
заѓдылыћтыѓ аяћћа тапталуына ћарсы кљреске к&термедi.
Ћастандыћ жасаушылардыѓ арасында партия басшылы-
ѕыныѓ мљшелерi болды, бiрћатар партия комитеттерi мен
бџћаралыћ аћпарат ћџралдары мемлекеттiк ћылмыс-
керлердiѓ iс-ќрекеттерiн ћолдады. Мџныѓ &зi коммунистердi
жалѕан жаѕдайѕа ћойды.
К&птеген партия мљшелерi ћастандыћ жасаушылармен
ынтымаћтасудан бас тартты, т&ѓкерiстi айыптады жќне оѕан
ћарсы кљреске ћосылды. Барлыћ коммунистердi жазыћсыз
айыптауѕа ешкiмнiѓ моральдыћ ћџћыѕы жоћ, сондыћтан

119
мен, Президент ретiнде оларды азаматтар ретiнде дќлелсiз
айыптаулардан ћорѕауѕа &зiмдi мiндеттiмiн деп санаймын.
Осы жаѕдайда КОКП ОК &зiн-&зi тарату туралы ћиын,
бiраћ адал шешiм ћабылдауѕа тиiс. Республикалыћ
Компартиялардыѓ жќне жергiлiктi партия џйымдарыныѓ
таѕдырын олардыѓ &здерi белгiлейдi.
КОКП ОК Бас хатшысы мiндетiн одан ќрi орындауды &зiм
љшiн мљмкiн емес деп санаймын жќне тиiстi &кiлеттiктердi
доѕарамын.
Конституциялыћ заѓдылыћћа, ћоѕамды жаѓарту баѕы-
тына сенiмiн саћтаѕан демократиялыћ к&ѓiл кљйдегi
коммунистер жаѓа негiзде барлыћ прогресшiл кљштермен
бiрге тљбегейлi демократиялыћ &згерiстердi еѓбек адам-
дарыныѓ мљдделерiнде одан ќрi жалѕастыруѕа ћабiлеттi
партия ћџрылуын жаћтайтынына сенемiн.
Российская газета, 27 августа 1991 года.
13. БЕЛАРУСЬ РЕСПУБЛИКАСЫ, РКФСР, УКРАИНА
МЕМЛЕКЕТ БАСШЫЛАРЫНЫЃ МЌЛIМДЕМЕСI
Минск. 8 желтоћсан, 1991 жыл.
Бiз, Беларусь Республикасыныѓ, РКФСР-дiѓ, Украина-
ныѓ басшылары,
— жаѓа одаћтыћ шарт дайындау туралы келiсс&здiѓ
тџйыћћа тiрелгенiн, республикалардыѓ КСРО-ныѓ ћџра-
мынан шыѕуыныѓ жќне тќуелсiз мемлекеттер ћџрылуы-
ныѓ объективтi љдерiсi жќне наћты фактiге айналѕанын
атап к&рсете отырып;
— орталыћтыѓ болашаћты дџрыс болжай бiлмейтiн
саясаты тереѓ экономикалыћ жќне саяси даѕдарысћа,
&ндiрiстiѓ кљйреуiне, ћоѕамныѓ барлыћ дерлiк топтарыныѓ
тџрмыс дќрежесiнiѓ апатты тљрде кљйреуiне ќкелiп
соћћанын атап к&рсете отырып,
— бџрынѕы КСРО-ныѓ к&птеген аймаћтарында ќлеу-
меттiк шиеленiстiѓ кљшейе тљскенiн оныѓ &зi к&птеген
адамдардыѓ ћџрбан болѕан џлтаралыћ жанжалдарѕа ќкелiп
соћћанын ескере отырып,
— &з халыћтарымыздыѓ жќне дљниежљзiлiк ћауымдас-
тыћтыѓ алдындаѕы жауапкершiлiгiмiздi жќне саяси, эконо-
микалыћ реформаларды наћты жљзеге асырудыѓ пiсуi
жеткен ћажеттiлiгiн тљсiне отырып, Тќуелсiз Мемлекеттер

120
Достастыѕыныѓ ћџрылѕаны туралы мќлiмдеймiз, ол туралы
келiсiмге тараптар 1991 жылѕы 8 желтоћсанда ћол ћойды.
Беларусь Республикасы, РКФСР, Украина ћџрамындаѕы
Тќуелсiз Мемлекеттер Достастыѕы барлыћ мемлекеттердiѓ —
КСР Одаѕы мљшелерiнiѓ ћосылуы љшiн, сондай-аћ осы
келiсiмнiѓ маћсаттары мен принциптерiне келiсетiн басћа
мемлекеттер љшiн ашыћ.
Достастыћћа мљше мемлекеттер халыћаралыћ бейбiт-
шiлiк пен ћауiпсiздiктi ныѕайту баѕытын жљргiзудi к&здеп
отыр. Олар бџрынѕы КСР Одаѕыныѓ шарттары мен
келiсiмдерiнен &здерi љшiн туындайтын халыћаралыћ
мiндеттемелердiѓ орындалуына кепiлдiк бередi, ядролыћ
ћаруѕа жќне оныѓ таратылмауына бiрыѓѕай баћылау
жасалуын ћамтамасыз етедi.
Известия, 9 декабря 1991 года.
14. ТЌУЕЛСIЗ МЕМЛЕКЕТТЕРДIЃ АЛМАТЫ
ДЕКЛАРАЦИЯСЫНАН


21 желтоћсан, 1991 жыл.
Тќуелсiз мемлекеттер
— Ќзiрбайжан Республикасы, Армения Республикасы,
Беларусь Республикасы, Ћазаћстан Республикасы,
Ћырѕызстан Республикасы, Молдова Республикасы, Ресей
Федерациясы (РФ), Тќжiкстан Республикасы, Тљрiкменстан
Республикасы, >збекстан Республикасы жќне Украина,
&зара ћарым-ћатынастар мемлекеттiк егемендiк пен егемендi
теѓдiктi, &зiн-&зi билеудiѓ ажыратылмас ћџћыѕын, теѓ
ћџћыћтылыћ пен iшкi iстерге араласпау принциптерiн
&зара тану мен ћџрметтеу, кљш ћолданудан жќне кљш
ћолданамыз деп ћоћан-лоћы жасаудан, ћысым жасаудыѓ
экономикалыћ жќне басћа ќдiстерiнен бас тарту, дауларды
бейбiт реттеу, адамныѓ ћџћыћтары мен бостандыћтарын
соныѓ iшiнде аз џлттардыѓ ћџћыћтарын ћџрметтеу,
халыћаралыћ ћџћыћ мiндеттемелерi мен басћа да жалпы-
лама ћабылданѕан принциптерi мен нормаларын адал
орындау негiзiнде дамитын демократиялыћ ћџћыћтыћ
мемлекет орнатуѕа џмтыла отырып;
бiр-бiрiнiѓ аумаћтыћ тџтастыѕын жќне ћазiргi шекара-
лардыѓ мызѕымастыѕын мойындай жќне ћџрметтей отырып;
тереѓ тарихи тамырлары бар достыћ, тату к&ршiлiк

121
жќне &зара тиiмдi ынтымаћтастыћ ћатынастарыныѓ
ныѕайтылуы халыћтардыѓ тљбегейлi мљдделерiне сай келедi
жќне бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiк iсiне ћызмет етедi деп санай
отырып;
азаматтыћ бейбiтшiлiк пен џлтаралыћ татулыћтыѓ
саћталуы љшiн &з жауапкершiлiгiн тљсiне отырып;
Тќуелсiз Мемлекеттер Достастыѕын ћџру туралы
келiсiмнiѓ маћсаттары мен принциптерiне адал бола
отырып,
т&мендегiлер туралы мќлiмдейдi:
Достастыћћа ћатысушылардыѓ &зара iс-ћимылдары
басты негiзде ћџрылатын жќне мемлекетте, мемлекеттiк
бiрлестiкте болып табылмайтын Достастыћћа ћатысу-
шылар арасындаѕы келiсiмдер мен белгiленетiн тќртiппен
жџмыс iстейтiн љйлестiрушi институттар арћылы теѓдiк
принципiнде жљзеге асырылатын болады.
Халыћаралыћ стратегиялыћ тџраћтылыћты, ћауiп-
сiздiктi ћамтамасыз ету маћсаттарында ќскери-стратегия-
лыћ кљштерiнiѓ бiрiккен ћолбасшылыѕы жќне ядролыћ
ћаруѕа бiрыѓѕай баћылау саћталатын болады, тараптар бiр-
бiрiнiѓ ядролыћ ћарусыз жќне (немесе) бейтарап мемлекет
мќртебесiне жетуге џмтылысын ћџрметтейтiн болады.
Тќуелсiз Мемлекеттер Достастыѕы &зiне барлыћ ћатысу-
шылардыѓ келiсуiмен бџрынѕы КСР Одаѕына мљше
мемлекеттердiѓ, сондай-аћ достастыћтыѓ маћсаттары мен
принциптерiне ортаћ &зге де мемлекеттердiѓ ћатысуы љшiн
ашыћ.
Жалпы экономикалыћ кеѓiстiк, жалпы еуропалыћ жќне
еуропалыћ нарыћты ћалыптастыру мен дамытудаѕы
ынтымаћтастыћћа адалдыћ ћуатталады.
Тќуелсiз Мемлекеттер Достастыѕыныѓ ћџрылуымен
Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы &мiр сљруiн
тоћтатты.
Достастыћћа ћатысушы мемлекеттер бџрынѕы КСРО-
ныѓ шарттары мен келiсiмдерiнен туындайтын
халыћаралыћ мiндеттемелердiѓ орындалуына &здерiнiѓ
конституциялыћ рќсiмдерiне сќйкес кепiлдiк бередi.
Достастыћћа ћатысушы мемлекеттер осы Декла-
рацияныѓ принциптерiн бџлжытпай саћтауѕа мiндеттенедi.
<...>
Известия, 23 декабря 1991 года.

12215. РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНДАЅЫ КЕЗЕЃДIК
КОНСТИТУЦИЯЛЫЋ РЕФОРМА ТУРАЛЫ РЕСЕЙ
ФЕДЕРАЦИЯСЫ ПРЕЗИДЕНТIНIЃ ЖАРЛЫЅЫ
21 ћыркљйек, 1993 жыл.
Ресей Федерациясында елдiѓ мемлекеттiк жќне ћоѕамдыћ
ћауiпсiздiгiне ћатер т&ндiретiн саяси жаѕдай ћалыптасты.
Ќлеуметтiк-экономикалыћ реформалардыѓ жљзеге
асырылуына тiкелей ћарсылыћ, бљкiл халыћ сайлаѕан Ресей
Федерациясы Президентiнiѓ саясатына Жоѕарѕы Кеѓесте
кљн сайын жљзеге асырылып жатћан ашыћ кедергi,
атћарушылыћ билiк функцияларын Министрлер Кеѓесiнiѓ
орнына тiкелей жљзеге асыру ќрекеттерi Ресей Федерациясы
Жоѕарѕы Кеѓесiнде к&пшiлiктiѓ жќне оныѓ басшылыѕыныѓ
бiр б&лiгiнiѓ 1993 жылѕы 25 сќуiрдегi референдумда
бiлдiрiлген Ресей халћыныѓ еркiне ашыћтан-ашыћ ћарсы
шыѕа бастаѕанын дќлелдейдi. Сол арћылы Референдум ту-
ралы Заѓ &рескел тљрде бџзылды, оѕан сќйкес бљкiл Ресейлiк
референдум ћабылдаѕан шешiмнiѓ еѓ жоѕары заѓдыћ
ћџћыѕы бар, олар ќлдећандай бекiтудi ћажет етпейдi жќне
Ресей Федерациясыныѓ бљкiл аймаѕында ћолдану мiндеттi.
Съезд жќне Жоѕарѕы Кеѓес атћарушылыћ ћана емес,
тiптi сот функцияларын &з ћолына алу љшiн жљйелi жќне
барѕан сайын белсендi тљрде кљш жџмсауда.
Сонымен бiрге олар Федералдыћ шартты жљзеге асыру-
дыѓ заѓдыћ негiзiн жасамаѕан, бiраћ Ресей мемлекетiнiѓ
Федералдыћ џстанымына к&бiнесе тiкелей ћарсы келетiн
шешiмдер ћабылдауда. <...>
Ресейдiѓ жќне оныѓ халыћтарыныѓ ћауiпсiздiгi —
билiктiѓ заѓ шыѕарушы тармаѕы жасаѕан ћарама-ћайшы
нормаларды формалды тљрде орындаудан г&рi жоѕары
ћџндылыћ екенiн еске ала отырып:
Ресей Федерациясыныѓ бiрлiгi мен тџтастыѕын саћтауды;
елдi экономикалыћ саяси даѕдарыстан шыѕару;
Ресей Федерациясыныѓ мемлекеттiк жќне ћоѕамдыћ
ћауiпсiздiгiн ћамтамасыз ету;
Мемлекеттiк билiк беделiн ћалпына келтiру маћ-
саттарында;
Ресей Федерацияcы Конституциясыныѓ 1, 2, 5, 121—5-
баптарын, 1993 жылѕы 25 сќуiрдегi Референдум ћорытын-
дыларын негiзге ала отырып,

123
Ћаулы етемiн:
1. Ресей Федерациясы халыћ депутаттары съезiнiѓ жќне
Ресей Федерациясы Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ заѓ шыѕару,
басћару жќне баћылау функцияларын жљзеге асыруын
тоћтатсын. Ресей Федерациясыныѓ жаѓа екi палаталы
парламентiнiѓ — Ресей Федерациясы Федералдыћ Жина-
лысыныѓ жџмысы басталѕанѕа жќне &зiне тиiстi &кiлет-
тiктер ћабылдаѕанѕа дейiн Президенттiѓ Жарлыћтары, жќне
Ресей Федерациясы љкiметiнiѓ ћаулылары басшылыћћа
алынсын. <...>
2. Коституциялыћ комиссияѕа жќне Конституциялыћ
кеѓеске 1993 жылѕы 12 желтоћсанѕа дейiн Ресей
Федерациясы Конституциясыныѓ келiсiлген бiрыѓѕай
жобасы тапсырылсын. <...>
5. Ресей Федерациясы Федералдыћ Жиналысыныѓ
Мемлекеттiк Думасына сайлау 1993 жылѕы 11—12
желтоћсанѕа белгiленсiн. <...>
8. Ресей Федерациясыныѓ субъектiлерiнде уќкiлеттi
органдар &кiлеттiлiгi саћталады.
9. Ресей Федерациясы халыћ депутаттары съезiнiѓ
отырыстары шаћырылмайды.
Ресей Федерациясы халыћ депутаттарыныѓ уќкiлет-
тiлiгi тоћталады. <...>
Ресей таѕдыры, оныѓ азаматтарыныѓ гљлденуiмен ќл-
аућатыныѓ мљдделерi &здерiне ћымбат адамдардыѓ бќрi
џзаћћа созылып кеткен саяси даѕдарыстан бейбiт жќне
заѓды жолмен шыѕу љшiн Федералдыћ Жиналыстыѓ
Мемлекеттiк Думасына сайлау &ткiзу ћажеттiгiн тљсiне-
тiнiне љмiт бiлдiремiн.
Ресей азаматтарын ел таѕдыры љшiн осы бетбџрысты
кезеѓде &з Президентiн ћолдауѕа шаћырамын.
Москва. Осень — 1993. Хроника противостояния. М., 1994. С. 1—7.
16. ШЕШЕН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ АУМАЅЫНДА ЖЌНЕ
ОСЕТИН-ИНГУШ ЖАНЖАЛЫ АЙМАЅЫНДА ЗАЃСЫЗ
ЋАРУЛЫ ЋЏРАМАЛАРДЫЃ ЌРЕКЕТIН ТЫЮ Ж'НIНДЕГI
ШАРАЛАР ТУРАЛЫ РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫ ПРЕЗИДЕНТIНIЃ
ЖАРЛЫЅЫ
9 желтоћсан, 1994 жыл.
Ресей Федерациясыныѓ Ћауiпсiздiк кеѓесi &з ќрекет-
терiнiѓ нќтижесiнде џзаћ уаћыт бойы ћан т&гiлуiне, адамдар

124
&мiрiнiѓ љзiлуiне ќкелiп соѕып отырѕан жќне Шешен
Республикасында жќне Ресей Федерациясыныѓ Солтљстiк
Кавказдаѕы кейбiр аудандарында Ресей Федерациясы
азаматтарыныѓ ћџћын бџзып келе жатћан заѓсыз ћарулы
ћџрамалар бар екенiн атап к&рсеттi.
Ресей Федерациясы Конституциясыныѓ 13-бабыныѓ
5-б&лiмiне сќйкес Ресей аумаѕында Ресей Федерациясыныѓ
тџтастыѕын бџзуѕа, мемлекет ћауiпсiздiгiн ќлсiретуге
ћарулы ћџрамалар ћџруѕа, џлттыћ жќне дiни алауыздыћтар
&ршiтуге баѕытталѕан ћызметтерде тыйым салынѕан жќне
ол заѓнан тыс.
Ресей Федерациясы Конституциясыныѓ 80-бабы негi-
зiнде ћаулы етемiн:
1. Ресей Федерациясыныѓ Љкiметiне Ресей Федерациясы
Конституциясыныѓ 114-бабыныѓ «д» жќне «е» тармаћ-
тарына сќйкес мемлекеттер ћауiпсiздiгiн, заѓдылыћты,
азаматтардыѓ ћџћыћтары мен бостандыћтарын, ћоѕамдыћ
тќртiптiѓ саћталуын, ћылмысћа ћарсы кљрестi, барлыћ
заѓсыз ћарулы ћџрамаларды ћарусыздандыруды ћамта-
масыз ету љшiн мемлекетте бар барлыћ ћџралдарды
пайдалану тапсырылсын.
2. Осы Жарлыћ жарияланѕан кљннен бастап кљшiне
енедi.
Собрание законодательства Российской Федерации. 1994.
№3. С. 4888—4889.

125
VII тарау. ОРТАЛЫЋ ЖЌНЕ ОЃТЉСТIК-ШЫЅЫС ЕУРОПА
ЕЛДЕРI
1. АГРАРЛЫЋ РЕФОРМА ЖЌНЕ ЋОНЫСТАНДЫРУ
ТУРАЛЫ ЗАЃ
(Демократиялыћ Федеративтiк Югославияныѓ
уаћытша халыћ скупщинасы ћабылдаѕан)
(Љзiндi)
10 тамыз, 1945 жыл.
1- бап
Жерсiз жќне жерi аз дићандарѕа жер љлесiн б&лiп беру
жќне «жер оны &ѓдейтiндерге ћарасты» дейтiн ћаѕиданы
жљзеге асыру маћсатында Демократиялыћ Федеративтiк
Югославияныѓ бљкiл аумаѕында аграрлыћ реформа жќне
ћоныстандыру жљзеге асырылады.
2-бап
Берiлетiн жер љлестерi сол жер љлестерiн алатын адам-
дардыѓ жекеменшiгiне к&шедi жќне жер кiтаптарында
дереу тiркелуге жатады.
3-бап
1-бапћа сќйкес жер љлесiн б&лiп беру љшiн ћажеттi жер
ћорын жасау маћсаттарында, сондай-аћ iрi мемлекеттiк
љлгiлi жќне тќжiрибелiк ауылшаруашылыћ жер меншiк-
терiн ћџру мен џлѕайту љшiн т&мендегi ауылшаруашылыћ
жер меншiктерi меншiк иелерiнен алынып мемлекетке
берiледi:
а) iрi жер меншiктерi, яѕни жалпы алаѓы 45 гектардан
астам немесе 25—35 гектар &ѓделетiн жердi (шабындыћ-
тары, шалѕындары, баћшалары, жљзiмдiктерi) ауыл
шаруашылыѕы жќне орман алћаптары, егер оларды &ѓдеу
љшiн жалдамалы жџмыс кљшi ћолданылатын болса, немесе
ол телiмдер жалѕа берiлетiн болса;
ќ) заѓда к&рсетiлген банкiлердiѓ, кќсiпорындардыѓ,
акционерлiк ћоѕамдардыѓ жќне т.б. жеке жќне &зге заѓды
тџлѕалардыѓ меншiгi болып табылатын жерлер...
б) шiркеулердiѓ, монастырьлардыѓ, дiни ћоѕамдардыѓ
пайдалануындаѕы жерлерi, сондай-аћ дiни џйымдарѕа жќне
азаматтарѕа сыйѕа берiлген басћа да жерлер;
в) заѓда к&зделген еѓ жоѕары м&лшерден тыс &ѓделетiн
артыћ жерлер;

126
г) негiзгi жџмысы егiншiлiк болып табылмайтын
тџлѕалардыѓ меншiгiндегi &ѓделетiн жердiѓ 3—5 гектардан
астамынан артыѕы...
Конституция и основные законодательные акты Федеративной
Народной Республики Югославии. С. 339—340.
2. ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ ФЕДЕРАТИВТIК ЮГОСЛАВИЯ
ЋЏРЫЛТАЙ СКУПЩИНАСЫНЫЃ ЮГОСЛАВИЯ
ФЕДЕРАТИВТIК ХАЛЫЋ РЕСПУБЛИКАСЫН ЖАРИЯЛАУ
ТУРАЛЫ ДЕКЛАРАЦИЯCЫ
(Љзiндi)
29 ћараша, 1945 жыл.
Югославия соѕысћа дейiн &мiр сљрген жиырма екi жыл-
дыѓ iшiнде оныѓ халыћтары &здерiнiѓ ѕасырлыћ маћсатын:
џлттыћ теѓ ћџћылыћ ќлеуметтiк ќдiлдiктi жљзеге асыра
алмады...
Югославия халыћтары... монархия жаѓа Югославия, теѓ
ћџћылы халыћтарыныѓ туысћандыћ жќне демократиялыћ
бiрлестiгiн ћџруда кедергi болѕанына к&з жеткiздi. <...>
I.
Демократиялыћ Федаративтiк Республика Югославия
Федеративтiк Халыћ Республикасы деген атаумен
халыћтыћ Республика болып жарияланды.
Югославия Федеративтiк Халыћ Республикасы басћару
нысаны республикалыћ одаћтыћ халыћтыћ мемлекет,
Югославияѕа бiрiккен кљйiнде ћалу ж&нiндегi &з еркiн айћын
бiлдiрген теѓ ћџћылы халыћтар мемлекетi болып табылады.
II.
Осы шешiммен Югославияныѓ бљкiл халћы атынан
Югославиядаѕы монархия тљпкiлiктi кљшiн жояды. Ал Петр
II Карагеоргиевич Карагеоргиевичтердiѓ бљкiл ќулетiмен
&зiне жќне Карагеоргиевичтер ќулетiне ћарасты ћџћыћ-
тардыѓ бќрiнен айырылады.
Конституция и основные законодательные акты Федеративной
Народной Республики Югославии. М., 1956. С. 105, 106—107.

127 3. КСРО ЉКIМЕТIНIЃ ЮФХР ЉКIМЕТIНЕ НОТАСЫ
28 ћыркљйек, 1949 жыл.
Мемлекеттiк ћылмыскер жќне шпион Райк пен оныѓ,
сонымен бiрге Югослав љкiметiнiѓ агенттерi болып табылѕан
сыбайластарына Будапешт ћаласында осы жылѕы 24 ћыр-
кљйекте аяћталѕан сот процесi барысында Югослав љкi-
метiнiѓ Кеѓес Одаѕымен «достыћ» туралы жалѕан мќлiм-
деменi екiжљздiлiкпен бљркемелей отырып, Кеѓес Одаѕына
ћарсы џзаћ уаћыттан берi дџшпандыћ ќрекет жљргiзiп
келгенi ќшкерелендi.
Будапештегi сот процесi, сондай-аћ Югослав љкiметiнiѓ
басшылары КСРО-ѕа ћарсы &зiнiѓ дџшпандыћ жќне
бљлдiрушiлiк жџмысын &з ыћтиярымен ѕана емес, сондай-
аћ шетелдiк империалистiк топтардыѓ тiкелей тапсырма-
лары бойынша жљргiзiп келгенiн жќне одан ќрi жљргiзiп
жатћанын к&рсеттi.
Осы процесте ашылѕан фактiлер ћазiргi Югослав љкiметi
шетелдiк империалистiк топтарѕа толыћ тќуелдi екенiн
жќне олардыѓ басћыншылыћ саясатыныѓ ћаруына айнал-
ѕанын, оныѓ &зi Югославия республикасыныѓ дербестiгi мен
тќуелсiздiгiнiѓ жойылуына ќкелiп соѕуѕа тиiс болѕанын
жќне iс-жљзiнде ќкелiп соћћанын к&рсеттi.
Осы фактiлердiѓ бќрi КСРО мен Югославия арасында
1945 жылы, 11 сќуiрде жасалѕан Достыћ, &зара к&мек,
соѕыстан кейiнгi ынтымаћтастыћ туралы шартты Югосла-
вияныѓ ћазiргi љкiметi &рескел кљйде аяћћа таптап, кљл-
талћан еткенiн дќлелдейдi.
Жоѕарыда айтылѕандар негiзiнде Кеѓес љкiметi Кеѓес
Одаѕыныѓ жоѕарыда аталѕан шарттан туындайтын мiндет-
темелерден &зiн бџдан былай азат деп санайтынын мќлiм-
дейдi.
КСРО љкiметiнiѓ тапсыруы бойынша
Сыртћы Iстер Министрiнiѓ
орынбасары А. Громыко
Вестник МИД. 1990. №6. С. 63.

1284. ЖАЛПЫХАЛЫЋТЫЋ МЕНШIКТЕГI АУЫЛШАРУАШЫЛЫЋ
ЖЕР ЋОРЫ ТУРАЛЫ ЖЌНЕ АУЫЛШАРУАШЫЛЫЋ
ЏЙЫМДАРЅА ЖЕР БЕРУ ТУРАЛЫ ЗАЃ
1953 жыл.
3-бап
Дићандардыѓ &з меншiгiне 10 гектар м&лшерiндегi жер
телiмi ћалдырылады. >ѓделетiн жердiѓ осы нормадан тыс
артыѕы жалпыхалыћтыћ меншiк болып табылатын
ауылшаруашылыћ ћорына кiредi.
Конституция и основные законодательные акты Федеративной
Народной Республики Югославии. С. 400.
5. ЮГОСЛАВИЯЛЫЋ МЕМЛЕКЕТТIК ЖЌНЕ САЯСИ
ЋАЙРАТКЕР МИЛОВАН ДЖИЛАС И.Б.ТИТОНЫЃ КЕЃЕС-
ЮГОСЛАВИЯ ЋАЋТЫЅЫСЫНДАЅЫ ПОЗИЦИЯСЫ ТУРАЛЫ
Югославия революциясыныѓ кеѓестiк џлы державалыћ
гегемондылыћпен ћаћтыѕысы iшкi дамуѕа ыћпал етпей тџра
алмады.
Бастапћыда Югославия басшылыѕы КСРО тарапынан
болѕан орынсыз шабуылдардан болжамдарды ауызша жоћ-
ћа шыѕарулармен ћорѕанды жќне кеѓестiк партиямен
революцияшылдыћ ж&нiнде жарысты.
Алайда к&п џзамай мџндай саясат елдi апатћа џшырауѕа
немесе сыртћы дљниеден оћшаулануѕа ќкелетiнiне к&з
жеткiздi. >зi де &лiм ћаупiнде бола тџрып, Тито кеѓес бас-
шылыѕымен ћаћтыѕысты идеологиялыћ жаѕынан тереѓ-
детуге жќне алѕашћы ырыћтандырудыѓ &те байсалды
шаралары, экономиканы басћаруды орталыћсыздандыру
мен ќкiмшiлiк ћызметтi орталыћсыздандыру (саяси орган-
дар партия, ћџпия полиция мен армиядан басћасын) ж&нiнде
шешiм ћабыладады.
Джилас М. Лицо тоталитаризма. М. 1992. С.500-501.
6. ГСБП ОК БАС ХАТШЫСЫ Э.ХОНЕККЕРДIЃ ГЕРА
ЋАЛАСЫНДА С'ЙЛЕГЕН С'ЗIНЕН
13 ћазан, 1980 жыл.
[...] ГДР мен ГФР арасында к&птеген мќселелер бар еке-
нiн к&рмеуге болмайды, сондыћтан бiз толыћ ћалыпћа
келтiруден ќлi алыспыз. Бџныѓ басты себебi — ГФР-дiѓ ГДР-

129
мен ћарым-ћатынастарында бiздiѓ мемлекетiмiз егемен-
дiгiнiѓ шешушi принциптерiн ћарым-ћатынастардыѓ негiзi
туралы шартты бџза отырып елемеу ж&нiндегi тоћтатылмай
отырѕан ќрекеттер. Бiздiѓ ћарым-ћатынастарымызда алѕа
жылжуды бiр-бiрiне тќуелдi емес, ћоѕамдыћ ћџрылысы ќр-
тљрлi екi егемендi мемлекеттiѓ &мiр сљру фактiсiн ешћандай
сылтауларсыз негiзге алѕан жаѕдайда ѕана жљзеге асыруѕа
болады. Еуропалыћ соѕыстан кейiнгi тќртiптi тексеруге
џмтылу ћандай болсын немiс мемлекеттерi арасындаѕы
ћатынастардыѓ ћалыпћа келтiрiлуiн ћиындатады немесе
тiптi оны кљмќндi етедi.
Араласпау принципiн... екi тараптыѓ екiжаћты ћатынас-
тарда, сондай-аћ љшiншi елдермен ћатынастарда саћтауы
&те маѓызды [...] ГФР мен ГДР азаматтарына пайдалы
болатын тљрлi салалардаѕы бџдан былайѕы реттеуге ГФР
тарапынан б&гет жасалып отыр. Бџл, еѓ алдымен, ГДР
азаматтыѕыныѓ танылуына ћатысты. ГФР халыћаралыћ
ћџћыћћа ћайшы келетiн тџжырымдамалар џстанып отыр-
ѕан кезде бiздiѓ мемлекетiмiздiѓ егемендiгi танылмайтын
болады. Бiраћ факт мынада: бiр-бiрiне тќуелсiз екi егемендi
мемлекет &мiр сљрiп отыр...
Бiр-бiрiне тќуелсiз екi егемендi ел арасындаѕы ћарым-
ћатынастарѕа лайыћты дипломатиялыћ деѓгейде елшiлер
алмасатын уаћыт жеттi, оныѓ &зi ГДР мен ГФР-дiѓ тџраћты
&кiлдiктерiнiѓ ћайта ћџрылуын бiлдiредi. [...]
История Германии. Документы и материалы.
Кемерово, 2005. Т.3. С.482.
7. ВЕНГР ХАЛЫЋ РЕСПУБЛИКАСЫ
ВЕНГР КОММУНИСТIК ПАРТИЯСЫ МЕН СОЦИАЛ-
ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ ПАРТИЯСЫНЫЃ БIРIКТIРУ СЪЕЗIНIЃ
ШЕШIМI
(Љзiндi)
Маусым, 1948 жыл.
Венгр Коммунистiк партиясы мен Социал-демократия-
лыћ партиясыныѓ бiрiктiру съезi венгр жџмысшы табыныѓ
ћатарында 30 жыл бойы орын алып келген жiктiѓ жойылуы
жќне жџмысшы табыныѓ џйымдыћ саяси бiрлiгiнiѓ
жасалуы халыћтыћ демократияныѓ љлкен жемiсi жќне
реакциясыныѓ кљштеуiнiѓ ауыр жеѓiлiсi болып табылады.

130
Екi жџмысшы партиясыныѓ бiрiктiрiлуi Коммунистiк
партияныѓ венгр жџмысшы табыныѓ революциялыћ бiрлiгi
жолындаѕы к&птеген жылдардаѕы љздiксiз кљресiмен;
коммунистер мен солшыл социал-демократтардыѓ хортис-
тiк режiм кезеѓiндегi ынтымаћтастыѕымен; екi партияныѓ
елдегi немiс-фашист басћыншылары кезеѓiндегi жќне бiздiѓ
елiмiздi даѓћты Кеѓес Армиясы азат еткеннен кейiн, екi
партияныѓ халыћћа жат реакцияшыл iшкi жќне сыртћы
кљштерге ћарсы, халыћтыћ-демократиялыћ Венгрия ћџру
жолындаѕы ортаћ кљресi мљмкiн болѕан кездегi бiртџтас
майданымен дайындалды. Екi жџмысшы партиясын
бiрiктiрудiѓ шешушi алѕышарты Венгр Коммунистiк
партиясы мен солшыл социал-демократтардыѓ таптыћ
сатћындарѕа — оѓшыл социал-демократтарѕа ћарсы
бiрлескен кљресi болды...
Съезд Венгр коммунистiк партиясы мен социал-
демократиялыћ партия џйымдарыныѓ сќуiр — мамырда
жќне маусымда бiрiгуiн маћџлдады.
Осыныѓ негiзiнде Венгр Коммунистiк партиясы мен
Социал-демократиялыћ партияcыныѓ бiрiктiру съезi Венгр
еѓбекшiлер партиясын ћџрды.
Хрестоматия по новейшей истории. Т. 3. Ч. 1. М.,
1961. С. 230—231.
8. КСРО ЋОРЅАНЫС МИНИСТРЛIГIНIЃ КОКП ОК-не БЕРГЕН
АЋПАРАТЫ
24 ћазан, 1956 жыл.
Ерекше папка
'те ћџпия
№1 дана
КОКП ОК
Баяндаймыз:
КСРО љкiметiнiѓ Венгр Халыћ Республикасыныѓ
Љкiметiне к&мек к&рсету туралы шешiмiне сќйкес, елде орын
алѕан саяси тќртiпсiздiктерге байланысты Ћорѕаныс
министрлiгi тарапынан т&мендегiдей шаралар жљргiзiлдi.
1. Љстiмiздегi жылдыѓ 23 ћазанында 23.00 саѕ-та жауын-
герлiк дабыл бойынша:
— Венгриядаѕы кеѓес ќскерлерiнiѓ механикалан-
дырылѕан екi дивизия ћџрамындаѕы ерекше корпусы;

131
— Прикарпат ќскери округiнiѓ бiр атћыштар жќне бiр
механикаландырылѕан дивизиялары ћџрамындаѕы атћыш-
тар корпусы;
— жеке механикаландырылѕан армияныѓ Румынияда,
румын-венгр шекарасына жаћын жерде орналасћан бiр
механикаландырылѕан дивизиясы к&терiлдi.
Жауынгерлiк дабыл бойынша барлыѕы кеѓес ќскер-
лерiнiѓ бес дивизиясы к&терiлдi, олардыѓ ћџрамында 32 550
адам, 1130 — танктер мен САУ, 615 — зеѓбiректер мен
185 — зенит ћаруы, 380 — бронетранспортер, 3930 —
автомќшине болды.
Сонымен бiрге бiздiѓ авиация — Венгрияда бiр ИАД жќне
бiр БАД, жќне Прикарпат ќскери округiнде бiр ИАД, жќне
бiр БАД, барлыѕы: 159 — атћыштар жќне 122 —
бомбардирлер жауынгерлiк ќзiрлiкке келтiрiлдi.
2. Жауынгерлiк дабыл бойынша к&терiлген ќскерлер
алдына:
— ерекше корпусћа — корпустыѓ басты кљштерi Буда-
пештке кiрiп, ћаланыѓ аса маѓызды объектiлерiн басып алу
жќне тќртiп орнату. Кљштердiѓ бiр б&лiгiмен Австрия-
Венгрия шекарасын жабу;
— Прик ЌО атћыштар корпусына — Венгрия аумаѕына
кiрiп, елдiѓ шыѕыс б&лiгiнде iрi ќкiмшiлiк орталыћтары —
Дебрецендi, Ясберендi жќне Сольноктi алу;
— ОМА механикаландырылѕан дивизиясына —
Венгрияныѓ оѓтљстiк б&лiгiне кiру жќне Сегед, Кечкемет
ћалаларын алу мiндеттерi ћойылды.
3. Алѕа ћойылѕан мiндеттердi орындай отырып ќскерлер
љстiмiздегi жылдыѓ 24 ћазанында 12.00 саѕ-та мынадай
жаѕдайда болды:
— айрыћша атћыштар корпусы жергiлiктi уаћыт
бойынша 2.00-ден 4.00-ге дейiнгi кезеѓде Будапештке кiрiп
ћаланыѓ аса маѓызды объектiлерiн алды жќне одан ќрi
тќртiп орната отырып, радиостансы ауданын, сондай-аћ
«Сабаднеп» партиялыћ газетi редакциясыныѓ жќне
«Астория» ћонаћљйiн демонстранттардан тазартуда.
Ћаланыѓ бiрћатар аудандарында атыс болып жатыр.
Корпус б&лiмдерiнде де Венгр халћыныѓ арасында да &лген-
дер мен жараланѕан жекелеген адамдар бар, шыѕын
аныћталуда. Ћалада кеѓес ќскерлерiмен бiрге Венгр
мемлекеттiк ћауiпсiздiгi мен iшкi кљзетi б&лiмдерi iс-ћимыл
жасауда;

132
— Прик ЌО атћыштар корпусы 24 ћазанѕа ћараѕан тљнде
Кеѓес-Венгр шекарасынан &тiп, басты кљштерiмен
Ньиредьхаза жќне Дебрецен ћалаларын алды, озыћ отряды
Сольнок ћаласыныѓ iргесiне жаћындады;
— ОМА механикаландырылѕан девизиясы 24 ћазанда
жергiлiктi уаћыт бойынша 4.15—6.20 аралыѕында басты
кљштерiмен Венгрия аумаѕына кiрiп, 9.20-да Кечкемет
ћаласы ауданына шыћты. Дивизияныѓ бiр полкi Сегед
ћаласында ћалдырылды;
— атћыштар авиациясы жол жљрiп бара жатћан ќскер-
лердi ћалћалауда. Бомбалау авиациясы аэродромдарда ќзiр
тџр.
Г.Жуков. В.Соколовский.
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности. М.,
2000. С.136—138.
9. ЮГОСЛАВИЯЛЫЋ САЯСИ ЋАЙРАТКЕР В.МИЧУНОВИЧТIЃ
1956 ЖЫЛЅЫ ВЕНГР ОЋИЅАЛАРЫ Ж'НIНДЕГI КЕЃЕС-
ЮГОСЛАВ КЕЛIСС'ЗДЕРI ТУРАЛЫ ЕСТЕЛIГIНЕН
Кеше маѕан Титоныѓ хатшысынан хабар келдi: кљннiѓ
екiншi жартысында шџѕыл кеѓес &ткiзу љшiн Хрущев пен
Маленков келмекшi. Хрущев жќне Маленковпен келiсс&з 2
ћарашадаѕы кешкi саѕат 7-ден 3 ћарашадаѕы таѓертеѓгi
саѕат 5-ке дейiн созылды...
Маленков ќѓгiмелесудiѓ басында Имре Надь љкiметiнiѓ
заѓсыз жќне конституциялыћ органдармен бекiтiлмеген-
дiгiн, сондай-аћ оныѓ баѕдарламасыныѓ &зi конституцияѕа
ћарсы екендiгiн дќлелдеп баћты — яѕни кеѓестiк ќскери
интервенция конституцияѕа сќйкес, ол бџл дќлелдердi
аћтауы тиiс екен!...
Хрущев пен Маленков &здерiн байсалды џстады, тiптi
&здерi бџл мќселе ж&нiнде шын мќнiнде не ойлаѕандарына
ћарамастан, югославтар џсынѕан нќрселердiѓ бќрiмен
келiсетiндерiне дайын екендiктерiн асып-сасып бiлдiрiп
отырды.
Осы араныѓ &зiнен-аћ, олардыѓ ћалай болѕанда да келiс-
с&здердi Венгриядаѕы ћанды оћиѕалардыѓ себептерiн
баѕалауда бiз олармен ћарама-ћарсы позицияны иеленiп
отырсаћ та, келiсс&здердi келiсiм рухында аяћтаѕылары
келетiнi аныћ к&рiндi. Бџл алауыздыћты Югослав жаѕы
бiрнеше рет атап к&рсеттi; Венгриядаѕы ћазiргi апаттыѓ

133
басты кiнќлiсi — Ракоши (бџл Кеѓестер Одаѕы дегендi
бiлдiредi) болып табылатыны ж&нiндегi пiкiрден ћайтћымыз
келмедi жќне ол айыпталуы тиiс едi.
10. 1956 ЖЫЛЅЫ ЋАЗАН—ЋАРАШАДАЅЫ
КОНТРРЕВОЛЮЦИЯЛЫЋ БЉЛIК ТУРАЛЫ
(Венгр социалистiк жџмысшы партиясы VII съезiнiѓ
социализм жолындаѕы кљрестiѓ тарихи тќжiрибесi туралы
жќне бџдан былайѕы мiндеттер туралы ћарарынан).
30 ћараша — 5 желтоћсан, 1959 жыл.
1956 жылѕы жазда iшкi контрреволюциялыћ кљштер
пролетариат диктатурасына ћарсы ревизионистiк ћаскљнем-
дер топтарынан бастап хортистер мен нилашистерге дейiнгi
к&птеген элементтердi ћамтитын кеѓ к&лемдi саяси блок
топтастыра алды;
— Империалистер бiздiѓ елiмiзде буржуазиялыћ-
помещиктiк режiмдi ћалпына келтiрудi армандады; олар
Венгр Халыћ Республикасыныѓ социалистiк лагерьден
жџлып алып, оны Кеѓес Одаѕына жќне бљкiл социалистiк
лагерьге шабуыл жасау љшiн плацдарм ретiнде пайда-
ланѕысы келдi. Осыѕан сќйкес олар ашыћ жќне жасырын,
дипломатия жќне мќслихат к&мегiмен диверсиялармен,
сатып алулармен, ћару контрабандасымен жќне басћа да
барлыћ мљмкiн ћџралдармен ћарулы бљлiктi &ршiттi,
џйымдастырды жќне ћолдады. 1956 жылѕы 23 ћазанда
Венгрияда &рiстеген контрреволюциялыћ бљлiк... Венгрия-
даѕы революцияшыл жќне реакцияшыл кљштердiѓ ћаћты-
ѕысы ѕана болып ћойѕан жоћ, сонымен бiрге прогресс пен
реакцияныѓ социализм мен империализмнiѓ, бейбiтшiлiк
пен соѕыстыѓ халыћаралыћ кљштерiнiѓ айћасы болды.
Ауыр жаѕдай, бiздiѓ халћымыздыѓ, бiздiѓ Республика-
мыздыѓ социалистiк жеѓiстерiнiѓ жќне бейбiтшiлiк iсiн
ћорѕау ћажеттi социализм кљштерiн топтастыруѕа жќне
контрреволюцияны талћандау жолында ымырасыз џйым-
дасћан кљрес бастауды талап еттi. Венгр коммунистерi
сондай орталыћ — партияныѓ жаѓа Орталыћ Комитетiнiѓ,
Революциялыћ жџмысшы, шаруа љкiметiн ћџрды. Орталыћ
Комитет партияны ћайта џйымдастыруѕа, еѓбекшiлер
бџћарасын жаѓадан революциялыћ негiзде топтастыруѕа
кiрiстi, контрреволюцияны басып-жаншу љшiн, халыћтыћ-

134
демократиялыћ ћџрылысты ныѕайту љшiн ћажеттi мемле-
кеттiк шаралар ћолданѕан Революциялыћ жџмысшы-
шаруалар љкiметiнiѓ жџмысына баѕыт бердi. Революциялыћ
жџмысшы-шаруа љкiметi батыс империалистерiнiѓ ћарулы
жолмен араласуына жќне џзаћћа созылатын азаматтыћ
соѕысћа жол бермеу љшiн Одаћтас Кеѓес Одаѕыныѓ Ћарулы
кљштерiнен к&мек сџрады.
Кеѓес Одаѕыныѓ туысћандыћ ћолдауы одаћћа адалдыћ-
тыѓ жќне пролетарлыћ интернационализмнiѓ тамаша
к&рiнiсi болды, аћ террордыѓ бџдан былайѕы ћанћџйлы
зџлымдыћтарына б&гет жасады, социализм кљштерiнiѓ
контрреволюция ћарулы кљштерiн тiзе бљктiруiне к&мек-
тестi жќне соѕыс ћаупiне жол бермедi.
Венгр халћын социалистiк лагерьдегi барлыћ елдер
ћолдады. Олар бiздiѓ халыћтыћ мемлекетiмiзге саяси
моральдыћ жќне материалдыћ к&мек к&рсеттi. <...>
Орталыћ Комитет &зiнiѓ 1956 жылѕы желтоћсан
шешiмiнде оћиѕалардыѓ таптыћ сипаты мен себептерiн
маркстiк-лениндiк тџрѕыдан айћын тљсiндiрдi, контррево-
люцияѕа бiр мезгiлдегi т&рт факторлар: 1) Венгр еѓбекшiлер
партиясыныѓ бџрынѕы сектанттыћ басшыларыныѓ ћате-
лiктерi; 2) Имре Надьтiѓ ревизионистiк тобыныѓ сатћындыћ
ќрекетi; 3) iшкi буржуазиялыћ контрреволюцияшыл
кљштер жќне 4) шешушi дќрежеде халыћаралыћ империа-
лизмнiѓ бљлдiрушiлiк жџмысы себеп болѕанын дџрыс атап
к&рсеттi. Бџл шешiм партия екi майданда — контрреволю-
цияны басып-жаншу жолында, идеялыћ айћындыћ енгiзу
жолында, социализм кљштерiн топтастыру жолында,
ревизионизмдi ќшкерелеу мен оћшаулау жолында, догма-
лыћ жќне сектанттыћ ћателiктердi жою жолында жљргiзген
кљресте пќрмендi идеялыћ саяси ћару болды.
VII съезд Венгерской социалистической рабочий партии, Будапешт,
30 ноября — 5 декабря, 1959 г. М., 1960. С. 195-196, 197.
11. Г.КИССНДЖЕР ВЕНГРИЯДАЅЫ 1956 ЖЫЛЅЫ ОЋИЅАЛАР
ТУРАЛЫ
...Венгр к&терiлiсiн ћанѕа б&ктiру Кеѓестер Одаѕыныѓ &з
мљдделерiн егер ћажет болса, кљш ћолдану жолымен болса
да саћтауѕа ниеттi екенiн к&рсеттi...
Венгрлердiѓ кеѓестiк љстемдiкке ћарсы ћџрсаћта
тџншыћтырылѕан кљресi дќстљрлi орыс имперализмiнiѓ

135
кеѓестiк идеология мен жанталасћан венгр џлтшыл-
дыѕыныѓ жарылыстыћ ћоспасынан пайда болды. Венгрия
белгiлi бiр маѕынада орыс экспансионизмiнiѓ к&птеген
ћџрбандарыныѓ бiрi болды...
Тарихи тџрѕыда Ресей мемлекетi iс жљзiнде тќуелсiз
саясат жљргiзуге ќрекеттенген шекаралас џлттарды &зiне
баѕындыруѕа џмтылып келдi, оныѓ љстiне бџл ќдет «ћырѕи-
ћабаћ соѕыс» аяћталѕаннан кейiнгi кезеѓде де саћталды.
Алайда, бџл, Ресейдiѓ &зiне ешћандай жаћсылыћ ќкелген
жоћ. Ћандай да бiр шектес елдiѓ тќуелсiздiгiн тџншыћ-
тырѕаннан кейiн орыстар бџл к&ршi мемлекетте ћымбатћа
тљскен ќскери ћатысуды ћамтамасыз етуге мќжбљр болды.
Бџл Ресейдiѓ материалдыћ ресурстарын сарћыды, бiраћ та
оныѓ ћауiпсiздiгiн арттырѕан жоћ.
Г.Киссинджер Дипломатия. М., 1997, с. 496-497.
12. РУМЫНИЯ СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАСЫ:
ЦИФРЛАР МЕН ФАКТIЛЕР
КСРО-ныѓ техникалыћ жќрдемiмен Румынияда жљзден
астам &неркќсiп орындары мен басћа объектiлер салынды.
Олар елде &ндiрiлетiн электр энергиясыныѓ, ћџбырлардыѓ,
кокстыѓ, ћара металдар прокатыныѓ жартысынан астамын,
кальцилендiрiлген соданыѓ, химиялыћ тыѓайтћыштары-
ныѓ едќуiр м&лшерiн берiп отыр.
Бљкiл 1938 жылы шыѕарылѕан &нiмдi Румын &неркќсiбi
ћазiр он љш кљннiѓ iшiнде шыѕарады. Бiр кљннiѓ iшiнде
141 млн квт/саѕ электрэнергиясын, 88 мыѓ т к&мiр,
23 мыѓ т-дан астам болат, 141 трактор, 170 автомобиль,
2 160 радиоћабылдаѕыш, 1410 теледидар шыѕарады.
Мќшинежасау саласы Румынияныѓ халыћ шаруашы-
лыѕын техникамен жараћтандырудаѕы ћажетiнiѓ т&рттен
љш б&лiгiн дерлiк ћамтамасыз етуде. РСР жаппай &ндiрiсiнiѓ
жалпы к&лемiнде оныѓ љлес салмаѕы едќуiр &стi.
Румынияныѓ еѓ iрi сауда ќрiптесi Кеѓес Одаѕы болып
отыр, бљкiл сауда айналымыныѓ бестен бiр б&лiгi соныѓ
љлесiне келедi.
Елдiѓ бiр мыѓ тџрѕынына аурухана т&сектерiнiѓ саны
жетi есе дерлiк, ал емханалар саны — он еседен астам к&бейдi,
дипломды дќрiгерлер саны т&рт еседен астам к&бейдi.
Комсомольская правда, Красная звезда, 23 августа 1974 года.

13613. БОЛГАРИЯНЫЃ ХХ ЅАСЫРДЫЃ 70-ЖЫЛДАРДАЅЫ
ЖАЅДАЙЫ
(«Работническо дело» газетiнiѓ бас редакторы Георги
Боковтыѓ «Дќуiрге теѓ, отыз жыл» атты маћаласынан)
1944 жылѕа дейiн к&бiнесе џсаћ тоћыма, былѕары жќне
тамаћ кќсiпорындары жџмыс iстеген жеѓiл &неркќсiбi ѕана
бар болѕан Болгарияда ћуатты металлургия комбинаттары-
ныѓ, химия кешендерiнiѓ, энергетика ћџрылыстарыныѓ
корпустары пайда болды. Отандыћ мќшинежасау жљк
к&теру-тасымалдау техникасыныѓ, дќлдiк станоктар жќне
жоѕары класты электронды-есептеу аппаратурасын жасап
шыѕаруѕа, тљрлi тоннажды корабльдер жасауда маѓызды
шептерге шыћты. Жеѓiл жќне тамаћ &неркќсiбiнiѓ
&ндiрiстiк базасы џлѕайтылып жетiлдiрiлдi. >неркќсiп
б&лiмi мен ауылшаруашылыћ &нiмiнiѓ арасалмаѕы инду-
стрия пайдасына кљрт &згерiп, љлес салмаѕы 80:20 деѓгейiне
жеттi... Мынадай цифрды келтiрудiѓ &зi жеткiлiктi: бљгiнде
социалистiк &неркќсiп &нiмдi 1839 жылдардан 50 есе дерлiк
к&п шыѕаруда.
Ќлдећашан жќне толыћ кооперацияланѕан бiздiѓ ауыл
бейнесiнде тљбегейлi &згерiстер болды. Егiншiлiк пен мал
шаруашылыѕына &неркќсiптiк технология ойдаѕыдай
енгiзiлдi. Мiне, сондыћтан да бiздiѓ ауыл шаруашылыѕымыз
жџмыс кљшiнiѓ азайѕанына ћарамастан &нiмдi бџрынѕыдан
шамамен 2,5 к&п &ндiруде.
За рубежом, 1974. №37. С.7.
14. ПОЛЬША — ЦИФРЛАРДА
Еуропа аумаѕыныѓ љш пайызы жќне халћыныѓ бес
пайызы Польшаныѓ љлесiне тиiп отыр. Аумаѕы жаѕынан
да, халћы жаѕынан да ол бiздiѓ ћџрлыћта 7-орын алады.
Польша Еуропа елдерi арасында кљкiрт &ндiруден бiрiншi
орынѕа, мырыш пен мыс балћытудан — екiншi орынѕа, тас-
к&мiр &ндiру — т&ртiншi орынѕа, электр энергиясын &ндiру-
ден — алтыншы орынѕа шыћты. Жалпы алѕанда, оныѓ дљние-
жљзiлiк &неркќсiптiк &ндiрiстегi љлесi 1938 жылѕы 1,3 пайыз-
дан ћазiргi кездегi 2,3 — 2,5 пайызѕа дейiн к&терiлдi.
1973 жылы Польшаныѓ &неркќсiп &ндiрiсi 1960 жылмен
салыстырѕанда љш есе џлѕайды. К&мiр &ндiру осы кезеѓге

137
дейiн жартылай, ал электр энергиясын &ндiру љш есе артты.
Электрмќшине жасау &неркќсiбiнiѓ Польша экономи-
касындаѕы љлесi 16,3 пайыздан 28,4 пайызѕа дейiн, химия
&неркќсiбiнде — 5,7 пайыздан 9,3 пайызѕа дейiн џлѕайды.
Польшада ауылшаруашылыћ &ндiрiсi соѓѕы 13 жылда
52,2 пайызѕа &стi. Негiзгi т&рт дќндi даћыл — бидайдыѓ,
ћарабидайдыѓ, арпаныѓ жќне сџлыныѓ орташа шыѕым-
дылыѕы 1960 жылы — гектарына 16,1 пайыз, ал 1973 жылы
— 26,5 пайыз болды.
Польшада 500 iрi &неркќсiп орындары соѕыстан кейiнгi
уаћытта салынды.
1972 жылы поляк жалауы астында 283 теѓiз кемесi
жљзiп жљрдi. 1949 жылы олардыѓ саны 45 ћана болатын.
Поляктiѓ тќулiктiк рационында 3350 калория бар.
Мџныѓ &зi аѕылшын рационынан 100 калория, француз
рационынан 380 калория, италиян рационынан 570 кало-
рия жоѕары.
Елде соѓѕы 20 жылдыѓ iшiнде 9 млн б&лме салынды.
Ќрбiр љшiншi поляк жаѓа љйде тџрады.
Польшаныѓ бљкiл халћыныѓ т&рттен бiрi оћиды.
Соѕысћа дейiн 10 жастан жоѕары 5,5 млн поляк сауатсыз
болды. Сауатсыздыћ жаппай ћџбылыс ретiнде 1951 жылы
жойылды. 1973 жылы жоѕары бiлiмi бар адамдар саны 731
мыѓнан, орта бiлiмi бар адамдар саны 3,3 млн-нан жќне
орта арнаулы бiлiмi бар адамдар саны 2,1 млн-нан асты.
Правда, 18 июля 1974 года.
15. ПОЛЬША РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ КОНСТИТУЦИЯСЫ
(Љзiндi)
2 сќуiр, 1997 ж.
I тарау. Республика
2-бап
Поляк Республикасы ќлеуметтiк ќдiлеттiлiк џстаным-
дарын жљзеге асыратын демократиялыћ ћџћыћтыћ
мемлекет болып табылады.
4-бап
1. Поляк Республикасындаѕы жоѕары билiк Халыћћа
тиесiлi.
2. Халыћ &з билiгiн &кiлдерi арћылы немесе тiкелей
жљзеге асырады.

138
5-бап
Поляк Республикасы &з тќуелсiздiгi мен аумаѕыныѓ
бџлжымастыѕын ћорѕайды, адам жќне азаматтыѓ еркiндiгi
мен ћџћыћтарын, сондай-аћ азаматтардыѓ ћауiпсiздiгiн
ћамтамасыз етедi, халыћтыћ мџраны ћорѕайды, сондай-аћ
теѓгерiлген даму џстанымын басшылыћћа ала отырып,
ћоршаѕан ортаны ћорѕауды ћамтамасыз етедi.
16. РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТIНIЃ НЕМIСТЕРДIЃ,
ВЕНГРЛЕРДIЃ, СОНДАЙ-АЋ ЧЕХ ЖЌНЕ СЛОВАК
ХАЛЫЋТАРЫНЫЃ ЖАУЛАРЫ МЕН ОПАСЫЗДАРЫНЫЃ ЖЕР
МЕНШIКТЕРIН ТЌРКIЛЕУ МЕН ЖЕДЕЛ Б'ЛУ ТУРАЛЫ
ДЕКРЕТIНЕН
(Љзiндi)
21 маусым, 1945 жыл.
Жаѓа жер реформасын дќйектi тљрде жљргiзудi талап
етушi чех жќне словак шаруалары мен батрактарыныѓ
тiлектерiн орындай отырып
* жќне, еѓ алдымен, чех жќне
словак жерiн шетелдiк немiс, жќне венгр помещиктерiнен,
жќне, сондай-аћ республикаѕа опасыздыћ жасаѕандардан
бiржолата жќне мќѓгiлiк тартып алып, оны чех жќне словак
шаруаларыныѓ ћолына беруге џмтыла отырып, љкiметтiѓ
џсынуы бойынша ћаулы етемiн:
§1
(1) Жер реформасын жљргiзу маћсатында:
а) азаматтыѕына ћарамастан џлты немiс жќне венгр
барлыћ адамдардыѓ;
ќ) &з дџшпандыѕын, ќсiресе (1938—1945 жылдардаѕы)
даѕдарыс жќне соѕыс кезiнде к&рсеткендер, џлтына жќне
азаматтыѕына ћарамастан, Республика жаулары мен
опасыздарыныѓ;
б) &здерiнiѓ ћызметi немiстердiѓ соѕысты жљргiзуiн
жеѓiлдетуге ќдейi жќне ћасаћана баѕытталѕан немесе фа-
шистiк, жќне џлтшыл мљдделерге ћызмет еткен акционер-
лiк, жќне басћа ћоѕамдар мен корпорацияныѓ меншiгiндегi
жер мљлкi дереу, жќне ешћандай сыйаћысыз тќркiле-
недi. <...>
* Буржуазиялыћ Чехословакияда 1919 жылы елдегi жер мќселесiн
шешпеген аграрлыћ реформа жљргiзiлген болатын — (Ћџраст.).

139
§7.
(1) Џлттыћ жер ћоры басћаратын жер мљлкiнен жер
џлты славян адамдардыѓ меншiгiне берiледi:
а) батракћа немесе шаруа жџмысшысына, ћџнарлыѕына
байланысты к&лемi 8 гектарѕа дейiнгi жыртылатын жер
телiмi немесе 12 гектарѕа дейiнгi ауыл шаруашылыѕы
маћсатындаѕы жерлер берiледi;
ќ) жерi аз шаруаѕа оныѓ жер телiмiне ћосымша оныѓ
жер љлесi, жалпы алѕанда, ћџнарлыѕына байланысты 8 гек-
тардан аспайтын жыртылатын жер немесе 12 гектардан
ауыл шаруашылыѕы маћсатындаѕы жер болатындай жер
берiледi;
б) адам саны к&п шаруа отбасына оныѓ жер телiмiне
ћосымша оныѓ жер љлесi, жалпы алѕанда, ћџнарлыѕына
байланысты 10 гектардан аспайтын жыртылатын жер
немесе 13 гектардан ауыл шаруашылыѕы маћсатындаѕы
жер болатындай жер берiледi. <...>
(6) Жер љлесiн алуѕа марапатталѕан жќне џлт-азаттыћ
кљресiнде к&зге тљскен адамдардыѓ, ќсiресе жауынгерлер
мен партизандардыѓ, бџрынѕы саяси тџтћындардыѓ жќне
жер аударылѕандардыѓ, олардыѓ отбасы мљшелерiнiѓ жќне
заѓды мџрагерлерiнiѓ, сондай-аћ соѕыс ќрекетiнен залал
тигендердiѓ басым ћџћыѕы бар.
Основные законодательные акты по аграрным преобразованиям
зарубежных социалистических странах, вып. II. М., 1978. С.79, 81.
17. ПРАГА К'КТЕМI
Жџмысшыларѕа, шаруаларѕа, ћызметшiлерге,
ѕалымдарѕа, Nнер ћызметкерлерiне жќне де
басћалардыѓ барлыѕына арналѕан "2000 сNз"
Манифесi.
Чехословок оппозициясыныѓ баѕдарламалыћ мќлiмдемесi
(Љзiндi)
...Халыћтыѓ к&пшiлiк б&лiгi социализм баѕдарламасын
љмiтпен ћабылдады. Алайда оны жљзеге асыруды басћа
адамдар ћолѕа алды... Соѕыстан кейiн халыћтыѓ љлкен
сенiмiне ие болѕан Коммунистiк партия оны бiртiндеп
лауазымдарѕа алмастыра бастады, олардыѓ бќрiн алып

140
болѕан кезде, онда ештеѓе де ћалмады... Басшылыћтыѓ ћате
баѕыты партияны саяси партиядан билiк органындаѕы
идеялыћ одаћћа айналдырды, ол билiкћџмар &зiмшiлдер,
ћорћаћтар мен ар-џжданы таза емес адамдар љшiн тартушы
кљшке айналды. Олардыѓ аѕылып келуi патияныѓ сипаты
мен мiнез-ћџлћынан к&рiндi; онда заманауи мiндеттердi биiк
џстап тџра алатын адамдар болѕан жоћ. К&птеген комму-
нистер бџл ћџлдырауѕа ћарсы кљрестi, бiраћ оларѕа жаѕ-
дайѕа б&гет жасаудыѓ сќтi тљспедi.
Коммунистiк партияныѓ ќдеттерi мемлекеттегi сондай
ћылыћтардыѓ себебi мен љлгiсiне айналды. Оныѓ мемлекет-
пен одаѕы атћарушы билiкке сырттан ћарау басымдыѕыныѓ
жоѕалуына ќкеп соћты. Мемлекет пен шаруашылыћ џйым-
дарыныѓ ћызметi сыналмады. Парламент талћылауды,
љкiмет басћаруды џмытты. Сайлаулар маѕынасын, заѓдар
салмаѕын жоѕалтты...
Бiздiѓ ћазiргi жай-кљйiмiзге бќрiмiз, ќсiресе бiздiѓ ара-
мыздаѕы коммунистер жауапты. Алайда, еѓ басты жауап-
кершiлiк баћыланбайтын билiктiѓ ћџралы немесе ћатысу-
шылары болѕандарда жатыр. Бџл ћатал топтыѓ ерекше
аппараты арћылы Прагадан ќрбiр аудан мен ауылѕа тараты-
латын билiгi болды. Бџл аппарат кiмнiѓ не iстей алатынын
немесе iстей алмайтынын шештi, ол шаруалардыѓ орнына
кооперативтердi, жџмысшылардыѓ орнына — фабрикалар-
ды жќне азаматтардыѓ орнына — халыћтыћ комитеттердi
басћарды. Бiрде бiр, тiптi коммунистiк џйым да iс жљзiнде
оныѓ мљшелерiне тиiстi емес едi. Бџл билеушiлердiѓ басты
кiнќсi мен неѕџрлым љлкен алдауы олардыѓ &з жљгенсiздiк-
терiн жџмысшылардыѓ еркi ретiнде к&рсеткенi болып
табылады.
Биылѕы жылдыѓ басынан бастап бiз демократиялан-
дырудыѓ ћайта &рлеуiн бастан кешiрудемiз. Бџл љдерiс Комму-
нистiк партияда басталды... Сондыћтан Демократиялыћ
коммунистердiѓ бастамасы мен кљш-жiгерi бљкiл партияныѓ,
ол теѓ емес жаѕдайда џстап келген партияда жоћтардыѓ
алдындаѕы борышын &теудегi т&лемнен басћа ештеѓе де емес.
Бiз сiздерге ќзiрше ќлi де ћауiп т&нiп тџрѕан љмiттiѓ осы
сќтiнде талдау жасап отырмыз. Бiздiѓ к&пшiлiгiмiзге, пiкi-
рiмiздi бiлдiре алатынымызѕа сену љшiн бiрнеше ай ћажет
болды, к&пшiлiгi ќлi кљнге дейiн сене алар емес. Бiз бќрiнен
бџрын осы уаћытћа дейiн тек аѓысын аѓдып отырѕандарѕа
жолдау жасаймыз.

141
Басталып келе жатћан уаћыт бiздiѓ к&п жылѕы таѕ-
дырымызды шешетiн болады...
Соѓѕы уаћытта шетелдiк кљштердiѓ мљмкiн болатын
араласуы љлкен алаѓдаушылыћ туѕызады.
Басым кљштермен бетпе-бет ћалѕан бiз, арандатушы-
лыћћа берiлмей, тек &з дегенiмiзде тџруѕа тиiспiз...
Осы жылдыѓ к&ктемiнде... бiзде таѕы да жџмысшы
атауы — социализм делiнетiн ортаћ iстi &з ћолымызѕа алу
жќне бiздiѓ &зiмiз туралы салыстырмалы тљрдегi жаћсы
пiкiрiмiзге жауап беретiндей форма беру мљмкiндiгi бар...
АЋШ мемлекеттiк хатшысы Д.Раскiнiѓ
мќлiмдемесiнен
Вашингтон, 22 шiлде, 1968 ж.
АЋШ љкiметi Чехославакиядаѕы оћиѕаларѕа байланысты
&з тљсiнiктемелерiнде &те байыпты болуѕа тырысады. Бiздiѓ
белгiлi бiр дќрежеде бџл оћиѕаларѕа араласћан немесе
тартылѕан болѕымыз келмейдi...
АЋШ еѓ басынан бастап-аћ Чехославакия iстерiне
араласуѕа ниеттi емес-тi. Бџл бќрiнен бџрын Чехтардыѓ &з
iсi. Бџѕан ћоса бџл iс чехтар мен Варшава Шартыныѓ басћа
да елдерiнiѓ iсi.
Е.Ю.Сергеев. Подробности. М., 2000. С. 154
Болгария, Венгрия, ГДР, Польша мен Кеѓестер
Одаѕы басшыларыныѓ мќлiмдемесi
Осы жылдыѓ 4 желтоћсанында Мќскеу ћаласындаѕы
кездесуге жиналѕан Болгария, Венгрия, ГДР, Польша мен
Кеѓестер Одаѕыныѓ басшылары 1968 жылы олардыѓ
ќскерлерiн ЧССР-ге енгiзу егемендi Чехословакияныѓ iшкi
iстерiне араласушылыћ болып табылатынын жќне
айыпталуы тиiс екендiгiн мќлiмдедi.
ЧССР-дегi демократиялыћ жаѓару љдерiсiн љзе отырып,
бџл ћџћыћћа ћарсы ќрекеттердiѓ џзаћ мерзiмдiк керi
салдарлары болды. Тарих тiптi еѓ кљрделi халыћаралыћ
жаѕдайдыѓ &зiнде де кез келген проблемаларды реттеу љшiн
саяси ћџралдарды пайдаланудыѓ, мемлекеттер арасындаѕы
ћатынастарда егемендiк, тќуелсiздiк жќне iшкi iстерiне
араласпау џстанымдарын ћатаѓ саћтаудыѓ ћаншалыћты

142
маѓызды екендiгiн растады, бџл Варшава Шартыныѓ
ережелерiне жауап бередi.
«Правда» 1989 жыл, 5 желтоћсан //Хрестоматия по отечественной
истории (1946—1995 гг.), М., 1996, С. 229.
18. ЧЕХОСЛОВАК КОММУНИСТЕРIНIЃ IС-ЋИМЫЛ
БАЅДАРЛАМАСЫНАН
Сќуiр, 1968 жыл.
Бiз жолымызды беймќлiмдiлiк арћылы одан ќрi жаулас-
тыруѕа, эксперимент жасауѕа; шыѕармашылыћ маркстiк
ойѕа жќне халыћаралыћ жџмысшы ћозѕалысыныѓ
тќжiрибесiне сљйене отырып, Чехословакияныѓ жоѕары
дамыѕан материалдыћ базасыныѓ, халыћтыѓ жоѕары бiлiм
деѓгейi мен мќдениетiнiѓ жќне даусыз демократиялыћ
дќстљрлерiнiѓ социализм мен коммунизм мљдделерiне
пайдаланылуы љшiн халыћаралыћ коммунистiк ћозѕалыс
алдында жауаптымыз, елдiѓ социалистiк даму жаѕдай-
ларын дџрыс пайдалана алатынымызѕа сене отырып
социалистiк дамуѕа жаѓа cипат беруге тиiспiз.
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности. М., 2000. С. 153.
«ЧЕХОСЛОВАКИЯДАЅЫ ЖАЅДАЙ ТУРАЛЫ МЌСЕЛЕ
Ж'НIНДЕ» КОКП ОК-i САЯСИ БЮРОСЫ ОТЫРЫСЫНЫЃ
ХАТТАМАСЫНАН ЉЗIНДI
Мќскеу. 17 тамыз, 1968 жыл.
Ћџпия
Чехословакиядаѕы жаѕдайѕа жќне соѓѕы кљндердегi
оћиѕаларѕа жан-жаћты талдау жасап, сондай-аћ ЧКП ОК-i
Президиумы мен ЧСР љкiметi мљшелерiнiѓ контрреволю-
циялыћ кљштерiне ћарсы кљресте &здерiне ќскери к&мек
к&рсету туралы КСРО-ѕа, ПХР-ѕа, БХР-ѕа, ВХР-ѕа жќне
ГДР-ге жолдаѕан &тiнiшiн талћылап, КОКП ОК-нiѓ Саяси
бюросы Чехословакиядаѕы оћиѕалардыѓ дамуы соѓѕы
кљндерде &те ћауiптi сипат алды деп бiрауыздан санайды.
Оѓшыл элементтер империалистiк реакцияныѓ ашыћ жќне
жасырын ћолдауына сљйене отырып, контрреволюциялыћ
т&ѓкерiске ќзiрлiк жљргiзуде...

143
КОКП мен басћа да туысћан партиялар тарапынан ЧКП
басшылыѕын оѓшыл антисоциалистiк кљштерге тойтарыс
беруге итермелеу љшiн оѕан ќсер етудiѓ барлыћ саяси
ћџралдары таусылѕанын ескерiп, КОКП Орталыћ Комите-
тiнiѓ Саяси бюросы ЧСР-де социализмдi ћорѕаудыѓ белсендi
шараларын ћолданатын сќт туды деп санайды жќне бiр-
ауыздан шешiм ћабылдайды: Чехословакия коммунистiк
партиясы мен халћына ћарулы кљштермен к&мек жќне
ћолдау к&рсетiлсiн. <...>
Пихоя Р.Г. Чехословакия 1968 г. Взгляд из Москвы// Новая и
новейшая история. 1995. №1. С.44.
ТАСС МЌЛIМДЕМЕСIНЕН
21 тамыз, 1968 жыл.
ТАСС Чехословак Социалистiк Республикасы партия
жќне мемлекет ћайраткерлерiне Кеѓес Одаѕынан жќне басћа
Одаћтас мемлекеттерден туысћан Чехословак халћына
шџѕыл к&мек, соныѓ iшiнде ћарулы кљштермен к&мек
к&рсетудi сџраѕанын мќлiмдеуге уќкiлеттi.
Правда, 21 августа 1968 года.
ТАСС ХАБАРЫНАН
22 тамыз, 1968 жыл
. .. .
.
Социалистiк елдердiѓ ќскери б&лiмдерi 21 тамызда
Чехословакияѕа — барлыћ облыстарѕа, соныѓ iшiнде Прага
мен Братиславаѕа кiрдi. Туысћан елдердiѓ ќскерлерi кедер-
гiсiз алѕа жылжыды... Халыћ сабырлылыћ саћтауда. К&пте-
ген Чехословак азаматтары кеѓес армиясыныѓ жауынгер-
лерiне Чехословакияѕа дер кезiнде келгенi — контрреволю-
циялыћ кљштерге ћарсы кљресте к&мек к&рсеткенi љшiн &з
алѕысын бiлдiруде.
Правда, 22 августа, 1968 г.,

14419. ЧЕХ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ КОНСТИТУЦИЯСЫ
(Љзiндi)
16 желтоћсан, 1992 ж.
Бiрiншi бNлiм. Негiзгi ережелер
1-бап.
Чех Республикасы адам мен азаматтыѓ ћџћыћтары мен
бостандыћтарын ћџрметтеуге негiзделген егемендi, бiрыѓѕай
демократиялыћ ћџћыћтыћ мемлекет болып табылады.
2-бап
Халыћ бљкiл мемлекеттiк билiктiѓ ћайнар к&зi болып
табылады, ол оны заѓ шыѕарушы, атћарушы жќне сот
билiгiнiѓ органдары арћылы жљзеге асырады.
5-Бап
Саяси жљйе негiзгi демократиялыћ џстанымдарды
ћџрметтейтiн ќрi &з мљдделерiн ћорѕау ћџралы ретiнде кљш
к&рсетудi жоћћа шыѕаратын ерiктi тљрде ћџрылѕан саяси
партиялардыѓ ерiктi бќсекелестiгiне негiзделген.
http://worldconstitutions.ru/archives/106
20. «ПОЛЬШАДАЅЫ ЖАЅДАЙДЫЃ 'РШУI ЖЌНЕ БIЗДIЃ
ТАРАПЫМЫЗДАН ЖАСАЛЅАН КЕЙБIР ЋАДАМДАР ТУРАЛЫ»
КОКП ОК САЯСИ БЮРОСЫ ОТЫРЫСЫНЫЃ ХАТТАМАСЫНАН
ЉЗIНДI
23 сќуiр, 1981 жыл.
'те ћџпия
Ерекше папка
Польшадаѕы iшкi саяси даѕдарыс созылмалы тџраћты
сипат алды. ПБЖП ћоѕамда болып жатћан љдерiстерге
баћылауын едќуiр дќрежеде жоѕалтты. Сонымен бiрге
«Солидарность» партия жќне мемлекет органдарыныѓ
ћызметiн тоћтатуѕа жќне билiктi iс жљзiнде &з ћолына алуѕа
ћабiлеттi, џйымдасћан саяси кљшке айналды. Оппозиция-
ныѓ ќзiрше бџѕан бармай отырѕан себебi, еѓ алдымен, кеѓес
ќскерлерiнiѓ енгiзiлуiнен ћауiптенедi жќне &з маћсаттарына
ћант&гiссiз, контрреволюция жолымен жетуге љмiттенедi.
Сеймнiѓ осы жылѕы 10 сќуiрде болып &ткен отырысында
Поляк басшылыѕы антисоциалистiк кљштерге ћарсы батыл

145
iс-ћимылдар туралы мќселе ћоюѕа тќуекелдiк етпедi. Ол
даѕдарысты саяси ћџралдардыѓ к&мегiмен жоюѕа &зi алѕан
баѕыттан алшаћтай алмайды, ал iс жљзiнде алшаћтаѕысы
келмейдi де. <...>
«Солидарность» тљгелдей алѕанда жќне оныѓ жекелеген
буындары ќртљрлi саяси сипаттаѕы талаптар ћою ж&нiмен
билiк орындарына кезектi бопса жасауѕа ќзiрленуде. Осы
кќсiподаћ бiрлестiгiнiѓ басшылыѕында жiкке б&лiнудiѓ
пайда болѕан белгiлерi оныѓ жалпы баѕдарында елеулi
&згерiстер болатынына љмiттену љшiн ќзiрге негiз бермейдi.
Егер iс тiптi Валенса мен КОР—КОС-таѕы экстремистер
арасындаѕы жiкке жетсе де, Валенсаныѓ &зi жќне оныѓ ту
сыртында тџрѕан католиктiк дiн ПБЖП-на ћысым жасауды
тiптi бќсеѓдетпек болып отырѕан жоћ. Экстремистердiѓ
«Солидарность» џйымына баћылауды басып алуын, оныѓ
зардаптары ауыр болатынын да жоћћа шыѕаруѕа болмайды.
Соѓѕы кезде жаѓа тактикалыћ ћондырѕы барѕан сайын
айћын байћалуда, оныѓ т&ѓiрегiне iс жљзiнде ала-ћџла
оппозиция бiрiгуде. Польшаныѓ геосаяси жаѕдайы жќне
компартияныѓ басшылыћ р&лiнiѓ принципi &здерiн
Варшава Шарты Џйымына елдiѓ ћатысуына ћол сџѕу
мљмкiндiгiнен айыратынын тљсiне отырып, бџл кљштер
ПБЖП-ны iштен ыдыратуѕа, оны &згертуге жќне сол
арћылы «заѓды негiзде» билiктi басып алуѕа џйѕарѕан
секiлдi. <...>
Бџл жаѕдайларда Поляк басшылыѕыныѓ саясатына &з
ћатынасымызды таѕы да салмаћтау, Польшада социализм
жемiстерiн сайып келгенде ћорѕап ћалу љшiн ћандай
кљштерге сљйенуге болатынын айћын аныћтау ћажеттiгi
туып отыр. <...>
Каня жќне Ярузельский жолдастар, iс-жљзiнде центрис-
тiк џстанымда болып отыр. >ткен жылѕы тамыздан кейiнгi
кљрделi жаѕдайда олар партияда жќне елде пайда болѕан
&ткiр проблемаларды «Солидарность» џйымымен келiсе
отырып шешудiѓ пайдасын к&здейтiн басым к&ѓiл кљйдi
бiлдiрушiлер болды. >ткен кезеѓ Каня мен Ярузельский
Польшада социализм жеѓiстерiн ћорѕап ћалу ћажет екенi
туралы мќлiмдей отырып, бџл баѕытты енжар, жалтаћтай
жќне «Солидарность» пайдасына жиi икемдiктер жасай
отырып жљзеге асыруда. Олар контрреволюциялыћ кљш-
терге ћарсы кљресте жеткiлiксiз табандылыћ пен шыѓдал-

146
ѕандыћ к&рсетуде. Олардыѓ к&зћарастарында социализмге
адалдыћ ћазiргi кезде кеѓ тараѕан «поляк полякпен
ќрћашан келiсе алады» деген џлтшылдыћ идеялармен
жалѕасћан. «Солидарность» талаптарына аћталмаѕан икем-
дiлiк жасау ѕана емес, сондай-аћ онымен егесу алдындаѕы
љрей, кеѓес ќскерлерiнiѓ енгiзiлуiнен ћорћу осыдан.
Сонымен бiрге Каня мен Ярузельский Кеѓес Одаѕымен
достыћ, Польшаныѓ Варшава Шарты бойынша мiндетте-
мелерiне адалдыћ џстанымдарында тџр. Олардыѓ екеуi де,
ќсiресе Ярузельский елде беделдi. Ћазiргi кезде партиялыћ-
мемлекеттiк басшылыћты жљзеге асыра алатын басты
ћайраткерлер iс жљзiнде жоћ.
Жоѕарыда айтылѕандарды ескере отырып, таяудаѕы
кезеѓде мыналарды негiзге алу орынды:
Белгiлi бiр кљмќндануларѕа ћарамастан, социализмдi
жаћтап отырѕан Каня мен Ярузельский жолдастарѕа саяси
ћолдауды одан ќрi к&рсету керек. Сонымен бiрге олардан
Польшаны Кеѓес Одаѕымен достас саяси ел ретiнде саћтау
негiзiнде даѕдарысты жою мљдделерiнде неѕџрлым деректi
де батыл iс-ћимылдар жасауды љнемi талап ету керек. <...>
Iшкi реакция мен халыћаралыћ империализмнiѓ Поль-
шаѕа Кеѓес Одаѕыныѓ &з ќскерлерiн енгiзуi мљмкiн екенi
ж&нiндегi ћауiптенуге байланысты контрреволюцияны те-
жеушi факторды барынша пайдалану керек. Сыртћы саяси
мќлiмдемелерде Л.И.Брежнев жолдас КОКП ХХVI съезiнде
айтћан бiздiѓ Польшаны ћиыншылыћта ћалдырмау жќне
оныѓ зќбiрленуiне жол бермеу ж&нiндегi бекемдiгiмiздi атап
к&рсету керек.
ПХР-дiѓ ерекше ауыр экономикалыћ жаѕдайын ескере
отырып оѕан шама келетiн к&мектi одан ќрi к&рсету, соны-
мен бiрге елдiѓ кеѓес к&мегi мен ћолдауына ћаншалыћты
байланысты екенiн ќрбiр поляктыѓ бiлуi љшiн осы мќсе-
лелер бойынша насихатты барынша кљшейту керек. <...>
Новые документы по новейшей истории. Хрестоматия/ Под. ред.
Г.Н. Севостьянова.М., 1996. С. 318—321.
21. ШЫЅЫС ЕУРОПА ЕЛДЕРIНДЕ КОММУНИЗМНIЃ КЉЙРЕУI
1988 жылѕы жазда Польшада жаппай ереуiл басталды.
Билiк орындары «Солидарность» џйымымен келiсс&здер
жљргiзуге мќжбљр болды. 1989 жылѕы к&ктемде болѕан

147
кездесулер барысында «Солидарность» пен коммунистер
билiк &кiлеттiлiгiн еркiн парламент сайлауы &ткiзiлгенге
дейiн &зара б&лiсетiнi туралы уаѕдаластыћћа ћол жеттi.
Польшадаѕы 40 жылдан астам уаћыттан бергi алѕашћы
демократиялыћ сайлауда «Солидарность» с&зсiз жеѓiске
жеттi. Тадеуш Мазовецкий бљкiл шыѕыс блогындаѕы тџѓ-
ѕыш коммунистiк емес премьер-министр болды. 1990 жы-
лы Лех Валенса Польша президентi болып сайланды.
Горбачев бастаѕан кеѓес басшылыѕы оћиѕалардыѓ осылай
&рбуiне кедергi келтiруге ешћандай ќрекеттер жасаѕан жоћ.
Венгр коммунистiк партиясы капитализмге апаратын
жолымен 1970 жылдардыѓ орта тџсынан бастап iлгерi
жылжыды [елбасшысы Янош Кадардыѓ бастамасымен
жљргiзiлген экономикалыћ реформалар жайында айтылып
отыр], алайда горбачевтiк реформалар бџл љдерiстi едќуiр
жеделдеттi. 1988 жылы Венгрияда либералдыћ к&ѓiл
кљйдегi жас саясатшылар басћаратын жаѓа љкiмет
ћџрылды.
1989 жылѕы мамырда Венгрия мен Австрия арасындаѕы
шекараны б&лiп тџрѕан тiкенек сым темiрлер алып
тасталды. Елде жаѓа саяси партиялар пайда болды, 1990
жылѕы наурызда алѕашћы еркiн сайлау &ткiзiлдi. Пар-
ламенттегi к&пшiлiк орынѕа «Демократический форм» тобы
ие болды, оныѓ басшысы Йозеф Анталл ел љкiметiн ћџрды.
1968 жылѕы реформаныѓ сќтсiз аяћталуынан кейiн
Чехословакияныѓ билiк орындары берiк коммунистiк
џстанымда болды. Алайда режiмге ћарсылыћ тоћтаусыз
кљшейе тљстi. 1977 жылы елде «Хартия-77» деп аталатын
ћџћыћ ћорѕау џйымы ћалыптасты, оны белгiлi драматург
Вацлав Гавел
басћарды.
1988 жылы премьер-министр Ладислав Адамец кейбiр
реформаларды жљзеге асыруѕа ќрекеттендi, алайда
к&птеген чехтар мен словактардыѓ коммунистiк басшы-
лыћтан толыћ ћџтылѕысы келдi. Германиядаѕы оћиѕалар
жiгерлендiрген жастар тобы 1989 жылѕы 17 ћарашада
Прагада демократиялыћ џрандар мен шерулер џйым-
дастырды. Шеру бейбiт сипатта болѕанымен, полиция кљш
ћолданды. 20 ћарашада Прагадаѕы Вацлав алаѓына 200
мыѓнан астам манифестанттар жиналды, наразылыћ
ћозѕалысы бљкiл елге тез тарады. Чехословакияныѓ екi
негiзгi аймаћтарында: Чехияда «Азаматтыћ форумы» жќне

148
Славакияда «жџртшылыћ зорлыћ-зомбылыћћа ћарсы»
деген оппозициялыћ ћозѕалыстар ћџрылды. 27 ћарашада,
бiрћатар демонстрациялардан жќне екi саѕаттыћ жаппай
ереуiлден кейiн, Чехословакия љкiметi орнынан тљсуге
мќжбљр болды. Бiр ай &ткен соѓ демократиялыћ кљштер
коалициясы мемлекет басшысы ћызметiне Вацлав Гавелдi
сайлады. Келесi жылы маусым айында еркiн парламент
сайлауы &ткiзiлдi. Бџл оћиѕалар «барћыт революциясы» деп
аталды. >йткенi билiк оппозиция ћолына бейбiт жолмен
к&штi.
Болгариядаѕы «революция» билiк басындаѕы коммунис-
тiк партияныѓ Шыѕыс блоктаѕы басћа елдердегi оћиѕаларѕа
к&зћарасыныѓ салдары болды. 1989 жылы Болгар
коммунистерiнiѓ басшысы Тодор Живков орнынан алынды,
ал оныѓ орнына келген Петр Младенов елде басћарудыѓ
демократиялыћ нысанын енгiзуге уќде еттi. Жылдыѓ cоѓына
таман компартия басшылыѕы билiкке монополиядан бас
тартуѕа жќне демократиялыћ сайлау &ткiзуге келiстi.
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности.
М., 2000. С. 474—475.
22. КЕЃЕС ЉКIМЕТIНIЃ МЌЛIМДЕМЕСIНЕН
Мќскеу. 2 тамыз, 1991 жыл.
ЮСФР љкiметiнiѓ шараларына, жалпыеуропалыћ деѓ-
гейде ћабылданѕан џсыныстарѕа, Еуропалыћ ћауымдастыћ
кљш-жiгерлерiне ћарамастан Югославиядаѕы жаѕдай
шиеленiсе тљсуде. Ел бiрте-бiрте кљрделi азаматтыћ
жанжалѕа килiктiрiлуде, сербтер мен хорваттар арасында
ћазiрдiѓ &зiнде ћарулы ћаћтыѕыстар болып жатыр.
Югославия мен Еуропа халыћтары љшiн осы ауыр сќтте
Кеѓес Одаѕы ЮСФР Президиумына, ел љкiметi мен
парламентiне Югославия республикаларыныѓ жоѕары
дќрежелi &кiлдерiне даѕдарыстыѓ љдеуiн тоћтатуѕа, атыс
пен ћант&гiстi тоћтатуѕа келiсс&з жљргiзу арћылы жќне
ћалыптасћан жаѕдайдан шыѕудыѓ жолын демократиялыћ
реформалардан жќне Югославияныѓ барлыћ халыћтары
бостандыѕы жолындаѕы бiрлескен кљрделi де ауыр кљресте
жеткен, елдi ћџтћару жолындаѕы мљдделердi ерiктi тљрде
џштастырудан iздеуге шаћырады. <...>

149
Югославияда федеративтiк мемлекеттiк реформалау
жоспарлары бар. Словения мен Хорватия ж&нiндегi љш
айлыћ мораторий кезеѓiндегi бiрлескен iс-ћимылдардыѓ
љкiмет баѕдарламасы бар. Сайып келгенде, Бриони аралында
ќзiрленген алысты к&здейтiн мќмiле бар. Сондыћтан
келiсс&здерден бас тартып, жљзеге асћан фактiлер саясатын
одан ќрi жљргiзiп жатћандарды, «бќрi немесе ештеѓе»
принципi бойынша iс-ћимыл жасап елдi б&лшектеп
жатћандарды тљсiну ћиын. <...>
Словения мен Хорватияныѓ б&лiнуiн мойындау шешiмге
жеткiзген болар едi деп ойлайтындардыѓ оныѓ &зi жалпы
џлттыћ ћадiр-ћасиеттi џзаћћа созып ћана ћоймай, тереѓдете
тљсетiнiн к&рмеуiне болмайды, &йткенi ќѓгiме словениялыћ-
тар мен хорваттар туралы ѕана болып отырѕан жоћ. Бџл
республикада басћа халыћтар да тџрады. Ћазiр Югосла-
вияѕа халыћаралыћ ћарулы кљштер жiберудi џсынып
отырѕандай, сiрќ, оныѓ соѓы не болатынын нашар ойлаѕан
болар. <...>
Югославский кризис и Россия. Документы, факты, комментарии
(1990—1993). /Под. ред. Е.Ю. Гусковой. М., 1993. С. 60.
23. ЮГОСЛАВИЯДАЅЫ ДАЅДАРЫСТЫ БЕЙБIТ ЖОЛМЕН
ШЕШУДIЃ БЕЛГРАДТЫЋ БАСТАМАСЫНАН
Белград. 12 тамыз, 1999 жыл.
1. Югославия теѓ ћџћылы республикалар халыћтары-
ныѓ бiртџтас мемлекетi ретiнде саћталуы жќне џйымдас-
тырылуы тиiс... Осындай бастама к&терушiлер Югосла-
вияныѓ саћталуы — даѕдарысты бейбiт жќне демокра-
тиялыћ жолмен шешудiѓ шарты екенiне сенедi.
2. Республикалардаѕы халыћтар мен азаматтар &з мљдде-
лерiн дербес жљзеге асыруда, ал ортаћ мљдделер ортаћ мем-
лекет ретiнде Югославияда теѓ ћџћылы жљзеге асырылуда.
3. Югославияда халыћтар мен республикалардыѓ &зара
ћарым-ћатынастары Югославия конституциясында белгi-
ленетiн болады, ол республикалар мен халыћтардыѓ, еѓ кеѓ
к&лемдi саяси жќне ќлеуметтiк бостандыћтардыѓ теѓ
ћџћылыѕын жќне азаматтардыѓ ћџћыларын, к&ппартиялы
парламенттiк жљйенi, нарыћтыћ экономиканы жќне барлыћ
меншiк нысандарын, бостандыѕы мен теѓ ћџћылыѕыныѓ
кепiлдiктерiн негiзге алуѕа тиiс.

150
Югославияныѓ теѓ ћџћы мен халыћтарыныѓ ортаћ
мљдделерi мынадай салаларда бар: 1) адамныѓ бостандыѕы
мен ћџћыћтары; 2) нарыћтыћ жќне монетарлыћ жљйелердiѓ
бiрлiгi; 3) сыртћы саясат; 4) ел ћорѕанысы мен ћауiпсiздiгi...
4. Осындай бастама к&терушiлер Югославияныѓ барлыћ
халыћтары... бiртџтас мемлекет болып табылатын Югосла-
вияда одан ќрi &мiр сљре беретiн болады...
Югославия в огне. Документы, факты, комментарии (1990—1992)./
Под.ред.Е.Ю.Гусковой. М., 1992. С. 91—92.
24. ДЕЙТОН КЕЛIСIМДЕРIНЕ ЋОЛ ЋОЮ
21 ћараша, 1995 жыл.
Сейсенбiде Босния, Хорватия жќне Сербия президенттерi
АЋШ-та ћол ћойѕан бейбiт келiсiм Босния халыћтарына
ќкелетiн, 21 кљнге созылѕан осы келiсс&здерге АЋШ
президентi Клинтон «Бейбiт Рождество мен бейбiт болашаћ
ћана» деген баѕа бердi.
Келiсс&здердiѓ ойдаѕыдай аяћталѕаны туралы сейсенбiде
АЋШ ЌЌК-нiѓ Райт-Паттерсон базасында мќлiмделдi.
Келiсс&здердiѓ соѓѕы кезеѓi жабыћ есiк жаѕдайында
48 саѕ-ћа созылды. Оныѓ барысында џзаћ уаћыт бойы
келiсiмге ћол жетпей келген еѓ шиеленiстi мќселе: Босния
мен Герцеговинаны аумаћтыћ б&лу проблемасы тљпкiлiктi
шешiлдi... <...>
Босния ж&нiндегi келiсiмнiѓ &зiне жанжалдасушы
барлыћ тараптардыѓ ћатысуымен таяудаѕы кљндерде
Парижде ресми тљрде ћол ћойылуѕа тиiс. Алайда ћол
жеткен мќмiленiѓ алѕашћы нысандарды АЋШ президентi
келiсс&зге ћол жеткенi туралы жарияланѕаннан кейiн дереу
с&йлеген с&зiнде бiлдiредi. Клинтон, атап айтћанда, Боснияѕа
НАТО ќскерлерiнiѓ ћџрамын, соныѓ iшiнде 20 мыѓ американ
ќскери ћызметкерiн ж&нелту &з шарттарыныѓ бiрi болып
табылатыны туралы мќлiмдедi. <...>
Сонымен ћатар ћол жеткен... келiсiмде атћаратын саяси
ћызметкерлерiнен алынуѕа тиiстi ќскери ћылмыскерлердi
жазалау к&зделгенi мќлiм болды. <...>
Гусейнов Э. Боснию наконец поделили // Известия, 22 ноября 1995 года.

151
VIII тарау. АЗИЯ ЕЛДЕРI
1. ЋЫТАЙДЫЃ ОРТАЛЫЋ ХАЛЫЋ ЉКIМЕТIНIЃ
ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
(Љзiндi)
1 ћазан, 1949 жыл.
Чан Кай-шидiѓ реакцияшыл љкiметi отанына опасыздыћ
жасап, империалистермен с&з байласћан жќне контр-
революциялыћ соѕыс бастаѕан кезден берi бљкiл Ћытай
халћы аяусыз азап пен баћытсыздыћћа душар болды...
Алайда бiздiѓ халыћ-азаттыћ армиямыз бљкiл елiмiздегi
халыћтыѓ ћолдауымен реакцияшыл ќскерлердi жойды
жќне гоминьдандыћ љкiметтiѓ реакцияшыл љстемдiгiн
ћџлатты.
Ћазiргi кезде халыћ-азаттыћ соѕысы, негiзiнен, жеѓiске
жеттi жќне бiздiѓ елiмiздегi халыћтыѓ к&пшiлiгi азат етiлдi.
Осыныѓ негiзiнде Ћытайдыѓ халыћтыћ саяси консульта-
тивтiк конференциясы ћџрылып, онда барлыћ демократия-
лыћ партиялар мен топтардыѓ, халыћтыћ џйымдардыѓ,
халыћ-азаттыћ армиясыныѓ, тљрлi аудандардыѓ, тљрлi
џлттыћ топтардыѓ, шетелдерде тџратын ћытайлыћтардыѓ
жќне бљкiл елдегi патриоттыћ демократиялыћ элементтер-
дiѓ &кiлдерi болды. Бљкiл ел халћыныѓ еркiн бiлдiре отырып,
Ћытай халыћтыћ саяси консультативтiк конференциясы
Ћытай Халыћ Республикасы Орталыћ Халыћ љкiметiнiѓ
негiзгi заѓын бекiттi... Ћытай Халыћ Республикасын
жариялады...
Ћытай Халыћ Республикасы Орталыћ Халыћ љкiметiнiѓ
кеѓесi бљгiн &з мiндеттерiн орындауѕа кiрiстi жќне бiрауыз-
дан мынадай шешiмдер ћабылдады: Ћытай Халыћ Респуб-
ликасы Орталыћ Халыћ љкiметiнiѓ ћџрылуы жариялансын;
Ћытайдыѓ халыћтыћ саяси консультативтiк кеѓесiнiѓ
жалпы баѕдарламасы љкiметтiѓ саяси баѕдарламасы ретiнде
ћабылдансын... љкiмет жџмысын жљргiзу љшiн љкiмет
органдары ћџрылсын.
Сонымен бiрге Орталыћ Халыћ љкiметi кеѓесi барлыћ
басћа елдердiѓ љкiметтерiне бџл љкiмет Ћытай Халыћ
Республикасыныѓ бљкiл халћыныѓ &кiлi болып табылатын
бiрден-бiр заѓды љкiметi болып есептеледi.
Хрестоматия по новейшей истории. Ч. 2 (1945—1974).
Пособие для учителей. М., 1976. С. 82—83.

1522. ДЭН СЯОПИННIЃ ЋЫТАЙ КОММУНИСТIК ПАРТИЯСЫНЫЃ
ХII СЪЕЗIНДЕ С'ЙЛЕГЕН С'ЗIНЕН
Пекин. 1 ћыркљйек, 1982 жыл.
80-жылдар — бiздiѓ партиямыз бен мемлекетiмiздiѓ
тарихи дамуындаѕы аса маѓызды кезеѓ. Социалистiк
жаѓѕырту ћарћынын жеделдету, Отанды бiрiктiру, соныѓ
iшiнде Тайваньмен бiрiгу, гегемонизмге, дљниежљзiнде
бейбiтшiлiктi саћтау жолында кљресу — 80-жылдары Ћытай
халћы алдында тџрѕан негiзгi љш мiндет, мiне осындай. Осы
љш мiндеттiѓ негiзiне экономикалыћ ћџрылыс алынѕан, ол
елдiѓ сыртћы жќне iшкi мќселелерiн шешудiѓ кепiлi. Џзаћ
уаћыт iшiнде, кем дегенде осы ѕасырдыѓ соѓѕы 20 жылы
iшiнде, кљш-жiгердi бќсеѓдетпестен т&рт iстi: басшылыћ
аппаратты ћайта ћџруды жќне шаруашылыћ жљйесiн
реформалауды, тџраћты ћызметкерлер ћатарларын
революцияландыруды жаћсартуды жќне жалпы арнаулы
бiлiмдермен ћаруландыруды, социалистiк рухани мќдениет
орнатуды тындыруымыз; экономикалыћ жќне басћа сала-
лардаѕы социализмдi ќлсiрететiн ћылмысты ћызметтi тыюы-
мыз партияныѓ жаѓа Жарѕысын тереѓ оћып-љйрену
негiзiнде партиялыћ стильдi жќне партия џйымдарын ретке
келтiруiмiз керек. Социалистiк жолды ћорѕаудыѓ жќне
барлыћ кљштi жаѓѕырту iсiн жљзеге асыруѕа жџмылды-
рудыѓ аса маѓызды кепiлi, мiне осылар.
Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая.
М., 1988. С. 6—7.
3. ДЭН СЯОПИННIЃ ЋЫТАЙ МЕН ШЕТЕЛДЕРДIЃ
ЭКОНОМИКАЛЫЋ ЫНТЫМАЋТАСТЫЅЫНЫЃ МЌСЕЛЕЛЕРI
БОЙЫНША КЕЃЕСКЕ ЋАТЫСУШЫЛАРМЕН ЌЃГIМЕСIНЕН
Пекин. 6 ћазан, 1984 жыл.
Ел iшiнде экономиканы жандандыруды бiз, еѓ алдымен,
ауылдан бастадыћ. >йткенi онда Ћытай халћыныѓ 80%-ы
тџрады. Ћытай ћоѕамыныѓ тџраћтылыѕы жќне Ћытай
экономикасыныѓ дамуы, еѓ алдымен, ауылдыѓ дамыты-
луына жќне шаруалар &мiрiнiѓ жаћсартылуына бай-
ланысты. Бiр жылда &ндiрiлетiн &нiмнiѓ т&рт есе џлѕай-
тылуы, еѓ алдымен, халыћтыѓ сол 80%-ы сондай џлѕайтуѕа
жете алатынына байланысты. Ендi к&рiнiп отырѕанындай,

153
ауыл ж&нiндегi бiрћатар жаѓа џстанымдар табысћа
жеткiздi, олар тез пайда беруде, нќтижелер елеулi. Бџрын
ауылдыѓ жаѕдайы т&мен едi. Ал ендi ауыл халћыныѓ басым
к&пшiлiгi тоћ екенiн жќне жаћсы киiнетiнiн, тџрѕын љй
жаѕдайларыныѓ айтарлыћтай жаћсарѕанын айтуѕа болады.
Ауыл ж&нiндегi саясатымыздыѓ тиiмдiлiгi бiздi
жалпыџлттыћ &нiмдi т&рт есе џлѕайтуѕа жiгерлендiрдi,
бiздiѓ сенiмiмiздi ныѕайтты.
Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая.
М., 1988. С. 85.
4. ДЭН СЯОПИННIЃ ЗИМБАБВЕ РЕСПУБЛИКАСЫ ЉКIМЕТ
'КIЛДIГIНIЃ САПАРЫ ЋЏРМЕТIНЕ ЋАБЫЛДАУДА
С'ЙЛЕГЕН С'ЗIНЕН
Пекин. 28 тамыз, 1985 жыл.
<...> 1965 жылы партияда ћолында билiгi бар жќне
капиталистiк жолмен жљрiп келе жатћан адамдардыѓ бар
екенi туралы мќселе к&терiлдi. Содан соѓ «Џлы мќдени
революция» &рiстетiлдi, оныѓ &зi, ќсiре солаћайлыћ болды.
«Мќдени революция» iс жљзiнде 1965 жылы басталды,
бiраћ ресми тљрде 1966 жылы жарияланды. Ол 1966
жылдан 1976 жылѕа дейiн тџп-тура он жылѕа созылды,
партияныѓ бљкiл дерлiк џйытћысы ћџлатылды. Сол «Рево-
люция» объектiсi ескi кадрлар болды. Бiз мџндай љдерiстi
ќсiре солшыл идеялыћ аѕым деп атаймыз.
Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая.
М., 1988. С. 150.
5. ДЭН СЯОПИННIЃ ИСПАНИЯ ЉКIМЕТ 'КIЛДIГIНIЃ САПАРЫ
ЋЏРМЕТIНЕ ЋАБЫЛДАУДА С'ЙЛЕГЕН С'ЗIНЕН
Пекин. 30 сќуiр, 1987 жыл.
<...> 1949 жылы билiктi ћолымызѕа алып, бiз &ндiргiш
кљштердiѓ дамытылуын тежеп келген бџѕауларды ћират-
тыћ, аграрлыћ реформа ел халћыныѓ 80%-ы болып отырѕан
шаруалардыѓ &ндiргiш кљштерiн босаттыћ. Бiраћ еркiндiк
алѕан &ндiргiш кљштердi ћалай дамыту керек туралы
мќселенi бiз оншалыћты сќттi шешкен жоћпыз. Мџныѓ &зi,
негiзiнен, асыѕыстыћтан, солѕа ћарай саяси ойысудан к&рiнiс
тапты. Нќтижесiнде &ндiргiш кљштердi ойдаѕыдай дамыту-
дыѓ орнына олардыѓ дамуы тежелдi. Саясатта 1957

154
жылдыѓ басынан бастап жол берiлген солшыл ћателiктер
1958 жылы экономикадаѕы «Љлкен секiрiске» ќкелiп соћты,
оныѓ &зi &ндiрiске жќне халыћтыѓ &мiрiне орасан зор нџћсан
келтiрдi. 1959, 1960 жќне 1961 жылдар ерекше ауыр
болды. Халыћ бџћарасы ашћџрсаћ кљн кештi, ал басћалар
туралы айтпаса да болатын едi.
1962 жылы жаћсару байћалып, бџрынѕы деѓгей бiрте-
бiрте ћалпына келтiрiлдi. Бiраћ идеологиялыћ тџрѕыдан
мќселе шешiлмей, нќтижесiнде 1966 жылы он жылѕа
созылѕан «Џлы мќдени революция» &рiстетiлдi. Оныѓ &зi
бџрын-соѓды болып к&рмеген апат едi. К&птеген ћарт
кадрлар ћудалау мен байбалам салу объектiсiне айналды.
Олардыѓ iшiнде мен де бар едiм. Лю Шаоци «ћолында билiгi
бар жќне капиталистiк жолмен жљрiп келе жатћан» бiрiншi
адам болды, ал мен екiншi болдым. Лю Шаоци «бас
ћолбасшы» болды, ал мен «бас ћолбасшыныѓ орынбасары»
болдым. Сол жылдары к&птеген оѕаш пайымдаулар пайда
болды. Кедейлiкке жќне мешеулiкке т&зуге шаћырды, бай
жќне аѕыл-тегiл капитализмнен кедей жќне жџпыны
социализм мен коммунизм артыћ дестi.<...>
Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая.
М., 1988. С. 218—219.
6. ЋКП ОК-НIЃ БАС ХАТШЫСЫ, ЋХР-НЫЃ Т'РАЅАСЫ, ЋПК
ОРТАЛЫЋ ЌСКЕРИ КЕЃЕСIНIЃ Т'РАЅАСЫ, ЋХР БОК
Т'РАЅАСЫ ХУ ЦЗИНЬТАОНЫЃ ЋКП ХVII СЪЕЗIНДЕ
С'ЙЛЕНГЕН С'ЗIНЕН
15 ћазан, 2007 ж.
ХVI съезден кейiн &ткен бес жыл, ерекше бесжылдыћ...
Партия ел халћын соѓынан ерте отырып, ћытайлыћ ерек-
шелiгi бар социализм iсiнде жаѓа жаѕдаят жасады...
Экономикалыћ ћуат айтарлыћтай &стi...
IЖ>-нiѓ жылдыћ орташа &сiмi 10 пайыздан артты,
экономикалыћ тиiмдiлiк елеулi &стi, жылдан жылѕа ћар-
жылыћ кiрiстер елеулi артты, баѕалар негiзiнен тџраћты
кљйiнде ћалып отыр. Жаѓа социалистiк ауыл ћџрылысы
сенiммен алѕа басып келедi, &ѓiрлiк дамудыѓ љйлесiмдiлiгi
кљшейе тљстi. Жаѓашыл љлгiдегi мемлекет ћџру алѕа жаћсы
жылжып келедi, бiздiѓ дербес инновациядаѕы мљмкiндiк-
терiмiз анаѕџрлым &стi. Энергетика, к&лiк, байланыс, т.б.

155
инфраћџрылым салаларында да елеулi нќтижелер бар...
Џшћышпен басћарылатын ѕарышћа џшу да табысты жљзеге
асырылды...
10-бесжылдыћ жоспар табысты орындалды, 11-бесжыл-
дыћ баѕдарламасы да табыспен алѕа жылжуда...
Бiртiндеп тереѓдету баѕыты бойынша ауылѕа кешендi
реформа жасау жљргiзiлдi. Ауылшаруашылыћ салыѕы, мал
шаруашылыѕына салынатын салыћ пен арнаулы &нiмдерге
салынатын салыћ толыћтай жойылды.
Ауыл шаруашылыѕына, ауыл мен шаруаларѕа арналѕан
ћолдау жќне жеѓiлдiктер беру саясаты љздiксiз кљшейтiлдi.
Мемлекеттiк меншiктi басћару жљйесiндегi реформада,
мемлекеттiк кќсiпорындар, сондай-аћ банк iсi, ћаржылар
мен салыћтар, инвестициялау, баѕалар, ѕылым мен техника
жќне т.б. салаларда да елеулi алѕа жылжулар болып &ттi.
Ћоѕамдыћ емес меншiк секторы одан ќрi дами тљстi.
Нарыћтыћ жљйе жетiлдiрiлдi, микрореттеушiлiк пен микро-
баћылаудыѓ жаћсаруы жалѕасты, љкiмет функцияларыныѓ
&згеруi жеделдедi. Импорт пен экспорттыѓ жалпы к&лемi
анаѕџрлым &стi, шетелге шыѕу стратегиясы алѕа ћарай
сенiмдi ћадам басты, ашыћ љлгiдегi экономика жаѓа сатыѕа
к&терiлдi.
Халыћ &мiрi елеулi жаћсарды. Ћала мен ауыл халћыныѓ
кiрiстерi бiршама артты... Кедейшiлiк к&рген адамдардыѓ
негiзгi &мiрлiк жаѕдайларына кепiлдiк беретiн ћала жќне
ауыл халћыныѓ еѓ т&менгi кљнк&рiс шегiн ћамтамасыз ету
жљйесiнiѓ негiздерi салынды...
Демократия мен ћџћыћтыћ тќртiп ћџрылысы саласында
да жаѓа ћозѕалу болып &ттi. Саяси жљйе реформасы алѕа
ћарай сенiмдi жылжыды. Халыћ &кiлдерi жиналыстарыныѓ
ћџрылымы, Ћытай Коммунистiк партиясыныѓ басшы-
лыѕымен жџмыс iстейтiн кооппартиялыћ ынтымаћтастыћ
пен саяси кеѓестер беру ћџрылымы, сондай-аћ џлттыћ
аудандыћ автономия ћџрылымы да љздiксiз жетiлдiрiлдi...
Негiзiнен социализмнiѓ ћытайлыћ ерекшелiгi бар ћџћыћ-
тыћ жљйесi ћалыптасты...
Ќлеуметтiк ћџрылыс толыћ &рiстедi. Барлыћ деѓгейлер
мен љлгiлердегi бiлiм беру ћызу ћарћынмен дамыды,
деревняда тегiн мiндеттi бiлiм беру жљзеге асырылды.
Жџмыспен ћамту бiртiндеп &стi. Ќлеуметтiк ћамсыздандыру
жљйесiн жасау едќуiр жылдамдатылды. Партиялыћ
ћџрылысты жљзеге асыруда сенiмдi ћадамдар жасалды...

156
Ол билiк етушi жќне оныѓ алдыѓѕы ћатарлы сипатын
саћтайтын партия мљмкiндiктерiн арттыру маћсатын к&здей
отырып, тереѓдету баѕыты бойынша жљрдi... Партия
iшiндегi демократия љздiксiз кеѓейдi...
Бiз &з жџмысымызда халыћ кљтiп отырѕан нќрселерден
ќлi де болса артта ћалып келемiз, алѕа жылжу жолындаѕы
ћиындыћтар мен проблемалар ќлi де к&п. Олардыѓ iшiндегi
неѕџрлым елеулiсi — экономиканыѓ &суi љшiн ресурстар
мен экологияны шамадан тыс к&п шыѕындау, ћала мен
ауылдыѓ бџрынѕыша бiркелкi ћарћынмен дамымауы,
сондай-аћ ќлеуметтiк экономикалыћ дамудыѓ бiркелкi
еместiгiн саћтаѕан аймаћтар. Бџл ауыл шаруашылыѕыныѓ
тџраћты дамуы мен шаруалар табыстарыныѓ тџраћты &суi
жолындаѕы ћиындыћтардыѓ артуы. Бџл бџрынѕыдаѕыдай
жџмысћа орналастыру, ќлеуметтiк ћамсыздандыру,
кiрiстердi б&лу, бiлiм беру мен денсаулыћ саћтау, тџрѕын
љй, &ндiрiс ћауiпсiздiгi, ќдiл сот, ћоѕамдыћ тќртiп жќне т.б.
салалардаѕы толып жатћан проблемалар, бџлар халыћтыѓ
табиѕи мљдделерiн, сондай-аћ табыстары т&мен адамдардыѓ
жеткiлiктi дќрежеде ћиын &мiр сљретiнiн ћозѕайды...
Партияныѓ басћарушылыћ шеберлiгi жаѓа жаѕдай
талаптары мен мiндеттерiне толыћтай жауап бермейдi...
Партиялыћ кадрлардыѓ шаѕын тобы дџрыс стильден ћол
љзуде. Олардыѓ арасынан формализм мен бюрократизм, сќн-
салтанаттылыћ пен ысырапшылыћ жеткiлiктi дќрежеде бой
к&рсетуде, ћџлдырау мен ыдырау бџрынѕыдай орын алуда...
Жаѓа кезеѓнiѓ еѓ жарћын ерекшелiгi — реформа мен
ашыћтыћ. Жан-жаћты реформа љдерiсi... ауылдан ћалаѕа,
экономика саласынан барлыћ басћа салаларѕа ћарай баѕыт
алды. Теѓiз жаѕалауларындаѕы, &зен жаѕалауларындаѕы
жќне шекаралыћ аймаћтар шыѕыс, орталыћ жќне батыс
&ѓiрлер сыртћы дљние љшiн есiктерiн сенiмдi жќне айћара
ашты.
Тарихта болмаѕан осыншама џлы реформа мен ашыћ есiк
саясаты бiзге ћатаѓ орталыћтандырылѕан жоспарлыћ
экономикадан &те &мiршеѓ социалистiк нарыћтыћ экономи-
каѕа iшiнара немесе толыћ &тудi табысты жљзеге асыруѕа
мљмкiндiк бердi... Бiздiѓ экономика... Ћазiр жалпы сандыћ
к&рсеткiштерi бойынша дљниежљзiнде т&ртiншi, ал импорт
пен экспорт к&лемi бойынша љшiншi орында. Халыћ ...
тџтастай алѕанда орта дќрежелi тџрмысћа ћол жеткiздi...

157
Реформалар мен ашыћ есiк саясатын жљзеге асыру
басталѕаннан бергi бiздiѓ барлыћ табыстарымыз бен оѓды
алѕа басуларымыздыѓ тљбегейлi себептерi ћытайлыћ
ерекшелiгi бар социализм жолыныѓ салынуы мен тиiстi
теориялыћ жљйенiѓ ћџрылѕанына байланысты.
...Ћытайлыћ ерекшелiгi бар социализм жолы — бџл
Ћытай Коммунистiк партиясыныѓ басшылыѕымен жќне
елдiѓ негiзгi шындыћ &мiрi негiзiнде басты назарѕа
экономикалыћ ћџрылыс ћойылатын, т&рт негiзгi џстаным
ћорѕалатын... социалистiк нарыћтыћ экономика, саяси
ћџрылым, алдыѓѕы ћатарлы мќдениет, љйлесiмдi социалис-
тiк ћоѕам ћалыптасатын, бай, ћуатты, демократиялыћ,
&ркениеттi жќне љйлесiмдi жаѓарѕан социалистiк мемлекет
ћџрылатын жол...
Заманауи Ћытайда ћытайлыћ ерекшелiгi бар социализм
жолын ћорѕау социализмдi шынайы ћорѕауды бiлдiредi...
Елдiѓ жаѓа ѕасыр мен даму љдерiсiнiѓ жаѓа кезеѓiне
енуiмен бiзде жаѓа сатылыћ &згерiстердiѓ тџтастай бiр
ћатары бой к&рсеттi. Олар к&бiнесе мынадан к&рiнедi. Бiздiѓ
экономикалыћ ћуатымыз айтарлыћтай &стi, алайда &ндiр-
гiш кљштердiѓ деѓгейi тџтастай алѕанда ќлi де т&мен кљйiнде
ћалып отыр, дербес жаѓашылдыћтаѕы мљмкiндiктер ќзiрше
шамалы, жылдар бойы жиналѕан ћџрылымдыћ ћайшылыћ-
тар мен &судiѓ экстенсивтi љлгiсi тљбегейлi &згерiске џшырай
ћойѕан жоћ. Бастапћы формада ћџрылѕан социалистiк
нарыћтыћ экономика жљйесiмен ћатар бџрынѕыша дамуѕа
б&гет жасайтын ћџрылымдыћ кедергiлер &мiр сљрiп отыр,
реформаныѓ алдында тереѓ ћарама-ћайшылыћтар мен
проблемаларды тiке шабуылмен баѕындыру мiндетi тџр.
Тџтастай алѕанда халыћ орта дќрежелi &мiр сљруде,
бiраћ мџнымен ћатар табыстардаѕы айырмашылыћтар
алшаћтыѕыныѓ арту љрдiсi тљбiрiмен тоћтатылѕан жоћ,
ћала мен ауылда кедей жќне табысы аз халыћ ќлi де аз емес,
ќртљрлi тараптардыѓ мљдделерiн бiрыѓѕай есепке алудаѕы
ћиындыћтар к&бейiп келедi. Дамудыѓ љйлесуi елеулi
нќтижелер бердi, алайда ќлсiз аграрлыћ база мен ауыл
дамуыныѓ артта ћалуындаѕы жаѕдаят &згерiстерсiз ћалды,
ћала мен ауыл, сондай-аћ ћандай да бiр аймаћтардыѓ
дамуындаѕы алшаћтыћты ћысћарту ж&нiндегi, љйлесiмдi
ќлеуметтiк-экономикалыћ дамуды ынталандыру ж&нiндегi
мiндеттер к&п еѓбектi талап етедi.

158
Социалистiк демократияныѓ саяси ћџрылысы љздiксiз
дамуда, елдi ћџћыћтыћ негiзде басћарудыѓ негiзгi страте-
гиясы &мiрде iскерлiкпен жљзеге асырылуда, алайда,
сонымен бiрге демократия мен ћџћыћтыћ тќртiп саласын-
даѕы ћџрылыс ќлi де болса халыћтыћ демократия мен
ќлеуметтiк-экономикалыћ дамудыѓ кеѓею талаптарына
толыћтай жауап бермейдi, саяси жљйенiѓ реформасы одан
ќрi тереѓдетудi ћажетсiнуде...
Сыртћы дљниеге ашыћтыћ бџрынѕыдан да кеѓейе тљсуде,
бiраћ мџнымен бiрге кљннен кљнге халыћаралыћ бќсеке-
лестiк &сiп келедi, дамыѕан елдердiѓ ѕылыми-техникалыћ
жќне экономикалыћ ћысымы џзаћ &мiр сљретiн болады,
алдын ала болжамдалѕан жќне болжамдалмаѕан тќуекелдер
к&бейедi, ал бџлардыѓ бќрiн ћосћанда елдiѓ iшкi дамуын
бiрыѓѕай жоспарлауѕа жќне сыртћы байланыстарды
кеѓейтуге неѕџрлым жоѕары талаптар џсынылады...
Љйлескен социалистiк ћоѕам ћџру — ћытайлыћ ерекше-
лiгi бар социализм iсi дамуыныѓ бљкiл љдерiсiнен &тетiн
џзаћћа созылатын тарихи мiндет, тарихи љдерiс жќне даму
негiзiнде барлыћ ќлеуметтiк ћайшылыћтарды дџрыс
шешудiѓ ќлеуметтiк нќтижесi... Ќлеуметтiк турашылдыћ
пен ќдiлеттiлiктi жљзеге асыру — ћытай коммунистерiнiѓ
&згермейтiн платформасы, ћытайлыћ ерекшелiгi бар
социализм дамуыныѓ маѓызды мiндетi...
2020 жылы, тџрмыс дќрежесi орташа ћоѕамды толыћ
орнату мiндеттерi орындалѕан кезде бiздiѓ ел..., негiзiнен,
индустрияландыруды жљзеге асырѕан, &зiнiѓ жиынтыћ
ћуатын елеулi арттырѕан жќне iшкi нарыћтыѓ жалпы
к&лемдерi бойынша дљниежљзiнде к&ш бастайтын елге айна-
лады. Халыћтыѓ тџрмыс дќрежесi барлыћ жерде к&терiлген,
&мiр сљру сапасы айтарлыћтай жаћсарѕан ел болады...
Келесi бесжылдыћ — тџрмыс дќрежесi орташа ћоѕамныѓ
жан-жаћты ћџрылысындаѕы шешушi кезеѓ болмаћ...
http://russian.china.org.cn/china/archive/shiqida/2007-10/25
7. ЋКП ХVII БЉКIЛЋЫТАЙЛЫЋ СЪЕЗIНIЃ ЋКП-ныѓ ЋАЙТА
ЋАРАСТЫРЫЛЅАН ЖАРЅЫСЫ Ж'НIНДЕГI ЋАРАРЫ
(Љзiндi)
Съезд 2007 жылѕы 21 ћазанда ћабылдаѕан.
Ћытай Коммунистiк партиясыныѓ ХVII Бљкiлћытайлыћ
съезi ЋКП-ныѓ ћайта ћарастырылѕан Жарѕысыныѓ Жоба-

159
сын ћарап, бiрауыздан ћабылдады... жќне оны ћабылданѕан
кљнiнен бастап кљшiне енгiзу ж&нiнде ћаулы еттi.
Съезд дамудыѓ ѕылыми тџжырымдамасыныѓ партия
Жарѕысына енгiзiлуiн бiрауыздан ћуаттады..
Съезд бџл Жарѕыдаѕы партияныѓ негiзгi баѕытыныѓ
ћџрамында бар кљрес маћсатыныѓ тџжырымын бiрауыздан
ћолдайды. Ол: «бiздiѓ елдi бай, ћуатты, демократиялыћ,
&ркениеттi жќне љйлесiмдi жаѓартылѕан социалистiк
мемлекетке айналдыру»...
Съезд экономикалыћ, саяси, мќдени жќне ќлеуметтiк
ћџрылысты бiрiктiретiн ћытайлыћ ерекшелiгi бар со-
циализм сџлбасыныѓ партия Жарѕысына енгiзiлуi тџрмыс
дќрежесi орташа ћоѕамды ћалыптастыру iсiнде жаѓа
жеѓiстерге жету... жетiстiктерге жету љшiн маѓызы зор
болады деп есептейдi. Ешћандай тоћуларсыз экономиканыѓ
ћоѕамдыћ секторын ныѕайту мен дамыту, экономиканыѓ
ћоѕамдыћ емес секторын ћолдау мен баѕыттау, нарыћтыћ
ресурстар орналастырудаѕы негiзгi р&лiн айћындай,
макрореттеу мен макробаћылаудыѓ жетiлдiрiлген жљйесiн
жасау, ћала мен ауылдыѓ, аймаћтардыѓ, ќлеуметтiк-
экономикалыћ саланыѓ дамуын бiрыѓѕай тќртiппен
жоспарлау, адам мен табиѕаттыѓ љйлесiмдi дамуы, елдiѓ
iшкi дамуы мен сыртћы дљние љшiн ашыћтыѕы, ћытайлыћ
ерекшелiгi бар жаѓа љлгiдегi индустрияландыру жолымен
жљру, ресурстарды саћтайтын жќне ћоршаѕан ортаѕа бейбiт
ниетпен ћарайтын ћоѕам ћџру маѓызды. Оларѕа партиялыћ
басшылыћтыѓ халыћ шаруашылыѕы жќне мемлекеттi заѓ
бойынша басћару мен табиѕи бiрлiгiн ћамтамасыз ету,
ћытайлыћ ерекшелiгi бар социализмнiѓ саяси ћџрылымын
дамыту жолымен жљру, халыћтыѓ т&менгi &зiн-&зi басћару
ћџрылымын саћтау жќне жетiлдiру, адам ћџћыћтарын
ћџрметтеу мен кепiлдiк беру, демократиялыћ сайлаулар мен
шешiмдер, демократиялыћ басћару мен баћылау жљйесi, т.б.
жатады. Басшылыћ жасайтын идеология ретiнде марксизм-
дi ныћ џстану, ћытайлыћ ерекшелiгi бар социализмдi бiздiѓ
ортаћ мџрат ретiнде бекiту, &зегi отаншылдыћ пен реформа
жќне жаѓашылдыћ болатын џлттыћ рухты мадаћтау...
Демократия мен заѓдылыћтыѓ жалпы талаптарына сќйкес
... бљкiл халыћ «ќркiмнен — ћабiлетiне ћарай, ќркiмге — &з
орны» џстанымын саћтайтын, сонымен бiрге ынтымаћты
&мiр сљретiн жаѕдаят жасау...

160
Съезд ... демократиялыћ жќне ћџћыћтыћ негiзде
басћаруды жљзеге асыратын партия болып ћалу љшiн
реформа мен жаѓашылдыћ рухындаѕы жаѓа џлы инже-
нерия ретiндегi партиялыћ ћџрылымды жан-жаћты алѕа
жылжыту ћажет деп есептейдi.
(Китайский информационный Интернет-центр.) 21.10.2007.
8. ЋЫТАЙ ХАЛЫЋ РЕСПУБЛИКАСЫ МЕН ЋАЗАЋСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ БIРЛЕСКЕН КОММЮНИКЕСIНЕН
18 тамыз, 2007 ж.
Ћазаћстан Республикасыныѓ Президентi Нџрсџлтан
Назарбаевтыѓ шаћыруы бойынша Ћытай Халыћ Республи-
касыныѓ Т&раѕасы Ху Цзиньтао 2007 жылдыѓ 17—18 та-
мыз кљндерi Ћазаћстан Республикасында мемлекеттiк
сапарда болды. Екi елдiѓ басшылары Астанада ресми
келiсс&здер &ткiздi.
1. Екi мемлекеттiѓ басшылары стратегиялыћ ќрiптестiк
ћатынастар орнатылѕаннан кейiнгi екi жыл iшiнде екi елдiѓ
ынтымаћтастыѕы барлыћ салаларда ћызу ћарћынмен
дамыѕандыѕын ћанаѕаттанѕандыћпен атап &ттi... >ткен
жылдар iшiнде &зара мљдденi бiлдiретiн барлыћ &зектi
мќселелер ж&нiнде тџраћты сџхбаттыѓ тиiмдi тетiгi жолѕа
ћойылды.
Тараптар алдаѕы уаћытта да екiжаћтыћ ћатынастар мен
халыћаралыћ жаѕдайдыѓ маѓызды мќселелерiн талћылау
љшiн жоѕары жќне биiк деѓгейдегi сапарлармен тџраћты
алмасуды ћуаттайтындарын атап &ттi.
3. Тараптар екi елдiѓ ћауiпсiздiк саласындаѕы ынты-
маћтастыѕы љшiншi елдерге баѕытталмайтынын атап
к&рсетедi. Сонымен бiрге тараптар алдаѕы уаћытта да екi
мемлекеттiѓ мемлекеттiк ћауiпсiздiктi ћамтамасыз ету,
лаѓкестiкпен, жiкшiлдiкпен, экстремизммен, трансџлттыћ
ћылмыскерлiкпен жќне есiрткiлердiѓ заѓсыз айналымымен
кљрес саласындаѕы жоѕары деѓгей мен оѓды серпiндi
ћолдауѕа ынтымаћтастыћтыѓ Шанхай џйымы шеѓберiнде
«љш кесiрге» ћарсы кљрес пен бiрiгiп саћтандыру љшiн
пќрмендi шаралар ћабылдауѕа ниеттi.
4. Ћазаћстан љкiметi &зiнiѓ бiр Ћытай саясатыныѓ
Тайвань мќселесi ж&нiндегi позициясынан айнымайтынын
растайды. Ћазаћстан тарабы Тайвань мќселесiн Ћытайдыѓ

161
iшкi iсi деп есептей отырып, Ћытай љкiметiнiѓ ел бiрлiгiн
ћамтамасыз етуге баѕытталѕан кљш-жiгерiн ћолдайды.
5. Тараптар екi ел азаматтарыныѓ &зара сапарлары љшiн
ћажеттi жаѕдайлар жасауды жалѕастырады жќне оларды
реттеу ж&нiнде тиiстi шаралар ћабылдайды...
Тараптар џлттыћ заѓнамаларѕа сќйкес екi ел аумаћ-
тарында инвестициялыћ, сауда ћызметi љшiн ћолайлы жаѕ-
дайлар жасайтын, екi мемлекеттiѓ де азаматтарыныѓ &мiрiн,
дљние-мљлкi мен заѓды мљдделерiн ћорѕау љшiн тиiмдi
шаралар ћабылдайтын болады.
6. Тараптар трансшекаралыћ &зендердi пайдалану мен
ћорѕау ж&нiндегi Ћытай-Ћазаћстан Бiрлескен комиссиясы
тетiгi шеѓберiнде трансшекаралыћ су ресурстарын игеру
мен пайдалану кезiнде ќдiлеттiлiк пен џтымдылыћ џстаным-
дарын џстана отырып, екi мемлекет арасындаѕы транс-
џлттыћ &зендер саласындаѕы алмасу мен ынтымаћтастыћты
ныѕайтуды жалѕастырады.
7. Тараптар болашаћта да екi елдiѓ дамуы љшiн ћолайлы
халыћаралыћ жаѕдай жасау маћсатымен халыћаралыћ
жќне аймаћтыћ iстерде стратегиялыћ &зара ќрекеттестiктi
љйлестiру мен тереѓдету баѕытын џстанатын болады.
8. Тараптар Шанхай џйымы шеѓберiндегi к&пжаћты
&зара ќрекеттестiктi дамыту Ћытай мен Ћазаћстанныѓ
сыртћы саясатыныѓ басымдыѕы бар баѕыттарыныѓ бiрi
болып табылатынын атап к&рсетедi. Тараптар аймаћтыћ
жќне халыћаралыћ саясаттыѓ ыћпалды факторына айнал-
ѕан ШЫЏ ћызметiнiѓ мќселелерi бойынша ќртљрлi
деѓгейлердегi љйлестiру мен кеѓестер беру iс-тќжiрибесiн
жалѕастыратын болады...
Тараптар ШЫЏ-на мљше мемлекеттер ћауiпсiздiк сала-
сында, сондай-аћ џйым кеѓiстiгiнде тџратын халыћтардыѓ
экономикалыћ жќне ќлеуметтiк-гуманитарлыћ сала-
лардаѕы игiлiгi љшiн iс-тќжiрибелiк ынтымаћтастыћты
&рiстетуге баса к&ѓiл аударулары тиiс деп есептейдi.
9. Тараптар &зара сауданыѓ ћызу ћарћынмен &суiн
ћанаѕаттанушылыћпен тџжырымдап, 2015 жылы екi жаћ-
тыћ тауар айналымыныѓ к&лемiн 15 миллиард долларѕа
дейiн арттыруѕа кљш салады, экспорт пен импорттыѓ ара-
сындаѕы теѓгермелiлiкке, екi жаћтыћ саудада жоѕары ћо-
сымша ћџнды &нiмнiѓ меншiктi салмаѕын арттыруѕа,
тауарлыћ ћџрылымды тљрлендiруге ћол жеткiзетiн болады.

162
10. Ћазаћстан мен Ћытай екi жаћтыћ &зара ќрекеттес-
тiктiѓ басымдыћћа ие баѕыттарыныѓ бiрi болып табылатын
инвестициялыћ ынтымаћтастыћты ныѕайтуѕа кљш салады.
11. Тараптар мџнай-газ секторындаѕы iрi жобаларды
жљзеге асырудан, ќсiресе мџнай-газдыћ мќшинежасау, та-
ѕам жќне тоћыма &неркќсiбi, к&лiктiк-логистикалыћ ћыз-
меттер к&рсету, металлургия, ћџрылыс материалдарын
&ндiру мен туризм сияћты шикiзаттыћ емес салаларѕа, &тудi
жалѕастырады. Ћытай жаѕы Ћытай аумаѕында ћазаћстан-
дыћ капиталдыѓ ћатысуымен бiрлескен кќсiпорындар салу
мен дамытуды ћолдайды.
http://russian.china.org.cn/international/txt/2007—08/20/
content_8710937.htm
9. КОРЕЯ ЕЃБЕК ПАРТИЯСЫ ОК-нiѓ ПАРТИЯНЫЃ V СЪЕЗIНЕ
ЕСЕПТI БАЯНДАМАСЫНАН
2 ћараша, 1970 жыл.
>неркќсiп саласындаѕы жетiжылдыћ жоспарды ойда-
ѕыдай орындаудыѓ нќтижесiнде оныѓ жалпы &нiмi биыл
1956 жылмен салыстырѕанда 11,6 есе, соныѓ iшiнде &ндiрiс
ћџралдарын &ндiру — 13,3 есе, тџтыну заттарын &ндiру —
9,3 есе артады. Мџныѓ &зi 1957 жылдан 1970 жылѕа дейiнгi
индустрияландыру кезеѓiнiѓ &н бойында &неркќсiп &ндiрi-
сiнiѓ жоѕары ћарћынмен &скенiн бiлдiредi: жылдыћ орташа
&сiм 19,1% болды. Ћазiргi кезде бiздiѓ &неркќсiбiмiз
азаттыћћа дейiн бљкiл 1944 жылы ћаншама &нiм &ндiрiлсе,
сонша &нiмдi 12 кљннiѓ iшiнде ѕана шыѕарады...
Ауыр &неркќсiп ћџрылысындаѕы еѓ iрi жетiстiк — халыћ
шаруашылыѕын дамыту мен техникалыћ прогресс љшiн
негiз болып табылатын отандыћ мќшинежасау саласыныѓ
ћџрылуы.
Партияныѓ жетiжылдыћ кезеѓiнде мќшинежасау сала-
сын дамытуѕа к&п кљш-жiгер жџмсауыныѓ нќтижесiнде
азаттыћ алынѕанѕа дейiн тiптi ћарапайым ауылшаруа-
шылыћ сайманы жасап шыѕарылмаѕан бiздiѓ елiмiзде
бљгiнгi таѓда ћуаты 6000 тонналыћ престер, ауыр жљк
таситын автомобильдер, iрi тракторлар, экскаваторлар,
бульдозерлер, сондай-аћ электровоздар мен тепловоздар,
судаѕы сыйымдылыѕы 5000 тонналыћ iрi кемелер жќне
басћа да жќне љлкен мќшинелер шыѕарыла бастады...

163
>неркќсiптiѓ жедел дамуына жќне оныѓ к&лемiнiѓ
џлѕаюына ћарай индустрия жиынтыћ ћоѕамдыћ &нiм мен
џлттыћ кiрiс &ндiрiсiнде барѕан сайын шешушi р&л
атћаруда. >неркќсiп пен ауыл шаруашылыѕыныѓ жалпы
&нiмiнде бiрiншiсiнiѓ љлесi 1956 жылѕы 34%-дан 1969
жылѕы 74%-ѕа дейiн џлѕайды, ал &неркќсiп пен ауыл
шаруашылыѕы жасаѕан џлттыћ кiрiсте &неркќсiп љлесi осы
кезеѓде 25%-дан 65%-ѕа дейiн &стi...
Ауылдаѕы техникалыћ революцияда есептi кезеѓде ћол
жеткен еѓ iрi жеѓiс — суландыруды аяћтау... Партия
ауылдаѕы техникалыћ революцияныѓ жетiжылдыћ жоспар
кезеѓiндегi еѓ тљбегейлi мiндетi деп механикаландыруды
белгiледi...
Жетiжылдыћ кезеѓiнде ауылды электрлендiру мiндетi
де ойдаѕыдай жљзеге асырылды... Бљгiнде бiздiѓ елiмiзде
ќрбiр ауылѕа электр жарыѕы берiлген, барлыћ шаруалар
љйлерiнде электр шамы жанады.<...>
Бiздiѓ елiмiзде социалистiк индустрияландырудыѓ
тарихи мiндетi тамаша жљзеге асырылѕан...
Есептi кезеѓде халыћћа бiлiм беру iсiнде ћол жеткен еѓ
љздiк табыс — жалпыѕа бiрдей мiндеттi 9 жылдыћ
техникалыћ оћудыѓ енгiзiлуi [1967 жылдан]...
Есептi кезеѓде жоѕары оћу орындарыныѓ саны 78-ден
129-ѕа дейiн к&бейдi, 376 жоѕарылау техникалыћ учили-
щелер жаѓадан ашылды...
Ћазiргi кезде халыћ шаруашылыѕыныѓ тљрлi салала-
рында 497 мыѓнан астам инженерлер, техниктер жќне
мамандар жџмыс iстейдi, мџныѓ &зi 1960 жылдаѕымен
салыстырѕанда 4,3 есе к&п.<...>
Социалистiк экономика орнату саласындаѕы алты-
жылдыћ жоспардыѓ негiзгi мiндетi — индустрияландыру
табыстарын баянды ету мен еселеу, техникалыћ революция-
лыћ дамудыѓ жаѓа, неѕџрлым биiк сатысына к&теру жќне
сол арћылы социализмнiѓ материалдыћ-техникалыћ
базасын бџрынѕыдан бетер ныѕайту, еѓбекшiлердi халыћ
шаруашылыѕыныѓ барлыћ салаларындаѕы ауыр жџмыс-
тардан арылту.
Хрестоматия по новейшей истории. Ч. 2. (1945—1974).
Пособие для учителей. М., 1976. С. 102—103.

16410. КОРЕЙ ХАЛЫЋТЫЋ-ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ
РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ КОНСТИТУТЦИЯСЫ
(Љзiндi)
1972 жылѕы 27 желтоћсанда ћабылданѕан.
I бNлiм. Саясат
1-бап
Корей Халыћтыћ-демократиялыћ Республикасы бљкiл
корей халћыныѓ мљдделерiн бiлдiретiн егемендi социалистiк
мемлекет.
3-бап
КХДР &з ћызметiнде орталыѕына адам ћойылатын дљ-
ниеге к&зћарас чучхе идеяларын жќне халыћ бџћарасыныѓ
дербестiгiн жљзеге асыруды к&здейтiн революциялыћ
идеяларды басшылыћћа алады.
4-бап.
КХДР-дегi билiк жџмысшыларѕа, шаруаларѕа, еѓбек
зиялыларына, бљкiл еѓбекшi халыћћа тиесiлi.
Еѓбекшi халыћ билiктi &здерiнiѓ &кiлдiк органдары —
Жоѕарѕы халыћтыћ жиналыс пен барлыћ сатылардаѕы
Жергiлiктi Халыћтыћ жиналыстар арћылы жљзеге асы-
рады.
8-бап.
КХДР-дегi ћоѕамдыћ ћџрылыс — адам мљдделерiне ћыз-
мет ететiн, барлыѕыныѓ ћожайындары еѓбекшi бџћара
болып табылатын жќне ћоѕамдаѕыныѓ бќрi халыћ мљде-
лерiне ћызмет етуге ћойылѕан ћџрылыс.
Мемлекет ћанау мен езгiден азат етiлген жќне мемлекет
пен ћоѕамныѓ ћожайындарына айналѕан жџмысшылардыѓ,
шаруалар мен еѓбекшi зиялылардыѓ мљдделерiн ћорѕайды.
9-бап.
КХДР елдiѓ солтљстiк б&лiгiндегi халыћтыћ билiктi
ныѕайта жќне идеологиялыћ, техникалыћ, мќдени револю-
цияны белсендi &рiстете отырып, социализмнiѓ толыћ жеѓi-
сiне ћол жеткiзу, Отанды дербестiк, бейбiт бiрiгу жќне џлы
џлттыћ шоѕырлану џстанымдары негiзiнде ћосу љшiн
кљреседi.
10-бап
КХДР жџмысшы табы басшылыћ жасайтын, жџмыс-

165
шылар мен шаруалардыѓ одаѕына негiзделген бљкiл халыћ-
тыѓ идеялыћ-саяси бiрлiгiне сљйенедi...
11-бап
КХДР &зiнiѓ бљкiл ћызметiн Корея Еѓбек партиясыныѓ
басшылыѕымен жљзеге асырады.
12-бап
Мемлекет таптыћ баѕыт џстанады, халыћтыћ демократия
диктатурасын ныѕайтады жќне осылайша халыћтыћ
билiктi, социалистiк ћџрылысты iшкi жќне сыртћы дџшпан
элементтерiнiѓ арандату ќрекеттерiнен ныћ ћорѕайды.
II бNлiм. Экономика
19-бап
КХДР социалистiк &ндiрiстiк ћатынастар мен дербес
џлттыћ экономикалыћ базаѕа сљйенедi.
20-бап
КХДР-да &ндiрiс ћџралдары тек мемлекет пен коопера-
тивтiк џйымдарѕа тиесiлi.
21-бап
Мемлекеттiк меншiк бљкiл халыћ меншiгi болып табы-
лады...
Елдiѓ бљкiл табиѕи байлыѕы, жетекшi зауыттары мен
фабрикалары, порттары мен аймаћтары, банктерi, к&лiгi
мен байланыс ћџралдары тек ћана мемлекетке тиесiлi.
22-бап
Кооперативтiк меншiк еѓбекшiлердiѓ кооперативтiк
шаруашылыћтарынан ћџралатын џжымдыћ меншiгi болып
табылады.
Кооперативтiк џйымдар &з меншiгiне жердi, жџмыс
малын, ауылшаруашылыћ дљние-мљлiктердi, балыћ аулау
кемелерiн, ћџрылыстарды, сондай-аћ орташа жќне џсаћ
зауыттар мен фабрикаларды иелене алады.
23-бап
Мемлекет шаруалардыѓ санасын, олардыѓ техникалыћ
жќне мќдени деѓгейiн арттырады, меншiктiѓ екi формасын,
жалпыхалыћтыћ меншiктiѓ кооперативтiк меншiкке ћара-
ѕандаѕы жетекшi р&лiн кљшейту баѕытында табиѕи љйлес-
тiредi, кооперативтiк шаруашылыћты басћару мен басшы-
лыћ жасауды жаћсартады жќне осылайша кооперативтiк
шаруашылыћтыѓ социалистiк жљйесiн ныѕайтады жќне

166
дамытады, кооперативтiк џйымдарда тџрѕан барлыћ мљше-
лердiѓ ерiк бiлдiруiне сќйкес кооперативтiк меншiктi
бiртiндеп жалпыхалыћтыћ меншiкке айналдырады.
26-бап
Мемлекет социалистiк дербес џлтыћ экономика ћџры-
лысы баѕытын ныћ џстана жќне бiздiѓ шынайы жаѕдайларѕа
сќйкес келетiн базаны халыћ шаруашылыѕына ћосу, оны
жаѓалау мен ѕылыми негiзге к&шiру љдерiсiн жылдамдата
отырып, халыћ шаруашылыѕын бiздiѓ жаѕдайларѕа жауап
беретiн жоѕары дамыѕан шаруашылыћћа айналдыру,
социалистiк ћоѕамѕа толыћ сќйкес келетiн материалдыћ-
техникалыћ база ћџру љшiн кљреседi.
V бNлiм. Азаматтардыѓ негiзгi ћџћыћтары мен
мiндеттерi
63-бап
КХДР азаматтарыныѓ ћџћыћтары мен мiндеттерi џжым-
шылдыћ џстанымына негiзделедi: «Бiреуi барлыѕы љшiн,
барлыѕы бiреуi љшiн».
65-бап
Барлыћ азаматтар мемлекеттiк жќне ћоѕамдыћ &мiрдiѓ
барлыћ салаларында теѓ ћџћыћтарды иеленедi.
72-бап
Азаматтарда тегiн медициналыћ жќрдем алу ћџћыѕы
бар.
73-бап
Азаматтарда бiлiм алу ћџћыѕы бар.
82-бап
Џжымшылдыћ социалистiк ћоѕам &мiрiнiѓ негiзi болып
табылады.
11. ЉНДIЋЫТАЙ КОММУНИСТIК ПАРТИЯСЫ СЪЕЗIНIЃ
ЋАРАРЫНАН
Тамыз, 1945 жыл.
1. К&п кешiкпей тќуелсiздiк жеѓiп алу љшiн &те ћолайлы
жаѕдай болады.
2. Уаћыт кљтпейдi. >з ћызметiмiзде бiз мынадай љш ћаѕи-
даны негiзге алуѕа тиiспiз:
а) &з кљшiмiздi негiзгi мiндеттердi орындауѕа жџмылдыру;

167
ќ) саяси жќне ќскери салаларда iс-ћимыл бiрлiгi мен ћол-
басшылыћ бiрлiгiне жету;
б) ћолайлы сќттердi жiберiп алмай, дер кезiнде iс-ћимыл
жасау.
3. Бiздiѓ кљресiмiздiѓ ћазiргi сќттегi маћсаты — толыћ
тќуелсiздiктi жеѓiп алу.
4. Кљрестiѓ басты џрандары:
Басћыншылар жойылсын!
Толыћ тќуелсiздiк!
Халыћ билiгi!
5. Бiз &зiмiз жеѓiске наћты жете алатын аудандарды,
ћала немесе ауылдыћ жер болсын, дереу меѓгеруге тиiспiз.
Жаѕдайды &з баћылауымызда џстап отырѕан жерлердiѓ
бќрiнде Халыћ комитеттерiн ћџруѕа тиiспiз.
6. Вьет-минь саясатын жљзеге асыруымыз керек, оны
т&мендегi 10 тармаћпен к&рсетуге болады:
а) кез келген шетелдiк басћыншыларѕа ћарсы кљресу,
сатћындардыѓ к&зiн ћџрту. Республикалыћ, демокра-
тиялыћ жќне толыћ тќуелсiз Вьетнам ћџру;
ќ) Жапондарѕа ћарсы кљресу љшiн халыћты ћаруландыру,
Вьетнам Азаттыћ армиясыныѓ ћатарын к&бейту;
б) Басћыншылар мен сатћындардыѓ мљлкiн тќркiлеу жќ-
не жаѕдайѕа байланысты оны џлт меншiгiне алу немесе
кедейлер арасында б&лу;
в) Империалистер белгiлеген барлыћ салыћтар мен алым-
дарды жою, ќдiл жќне аћылѕа ћонымды салыћ жљйесiн
енгiзу;
г) Демократиялыћ бостандыћтарды жљзеге асыру жќне
жалпыѕа бiрдей сайлау ћџћыѕын енгiзу. Џлттар теѓдiгi
мен жыныстар теѓдiгiн тану;
ѕ) Ћауымдыћ жерлердi кедей шаруаларда да жер телiмi
бар болатындай етiп б&лу. Жалгерлiк аћыны жќне
&сiмћорлыћ пайыздарды т&мендету, ћарыздарды т&леу
мерзiмiн џзарту;
д) 8 саѕ-тыћ жџмыс кљнiн енгiзу — ќлеуметтiк ћамсыз-
дандыру туралы заѓды халыћћа жария ету, ќлеуметтiк
к&мек џйымдастыру;
е) Џлттыћ экономиканы ћџру мен дамыту. >неркќсiптiѓ,
ауыл шаруашылыѕыныѓ жќне сауданыѓ дамытылуын
к&термелеу жќне оѕан жќрдемдесу. Џлттыћ банк негiзiн
ћалау;

168
ж) Сауатсыздыћћа ћарсы кљрес жљргiзу. Мiндеттi баста-
уыш оћуды енгiзу. Тљрлi ћызмет салалары љшiн ћабiлеттi
кадрлар даярлау;
з) Вьетнамныѓ тќуелсiздiгiн ћџрметтейтiн елдермен жаћсы
ћатынастарда болу.
Хрестоматия по новейшей истории. Ч. 2 (1945—1974).
Пособие для учителей. М., 1976. С. 104—105.
12. ВЬЕТНАМ ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ
ТЌУЕЛСIЗДIК ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
(Љзiндi)
2 ћыркљйек, 1945 жыл.
Бiздiѓ халћымыз тџтас жљз жыл бойы &зiн езiп келген
бџѕаудыѓ кљл-талћанын шыѕарып, тќуелсiз Вьетнам ћџрды.
Бiздiѓ халћымыз сонымен бiрге ондаѕан ѕасырлар бойы &мiр
сљрiп келген монархиялыћ режiмдi ћџлатты жќне респуб-
лика орнатты.
Осы себептер бойынша бiздер — бљкiл Вьетнам халћыныѓ
&кiлi болып табылатын Уаћытша љкiмет мљшелерi, бџдан
былай бiз империалистiк Франциямен ћарым-ћатынасты
батыл тљрде љзетiнiмiздi мќлiмдеймiз, бiз Вьетнам атынан
Франция ћол ћойѕан шарттарды жарамсыз деп жария-
лаймыз жќне осы арћылы француздар бiздiѓ аумаћта
иемденген барлыћ артыћшылыћтардыѓ кљшiн жоямыз.
Бљкiл Вьетнам халћы, еѓбектеген баладан еѓкейген кќрiге
дейiн, француз империалистерiнiѓ басћыншылыћ пиѕыл-
дарына бiрауыздан жќне батыл тљрде ћарсы шыѕып отыр...
80 жылдан астам уаћыт бойы француз љстемдiгiне ћарсы
табанды тљрде кљрескен халыћ, бiрнеше жыл бойы
одаћтастар жаѕында фашизмге ћарсы ерлiкпен шайћасћан
халыћ — мџндай халыћ азат болуѕа ћџћылы. Мџндай халыћ
тќуелсiз болуы тиiс!
Осы себептермен бiздер, Вьетнам Демократиялыћ Респуб-
ликасы Уаћытша љкiметiнiѓ мљшелерi, дљниежљзiне салта-
натты тљрде мќлiмдеймiз:
Вьетнам азат жќне тќуелсiз болуѕа ћџћылы жќне iс жљзiнде
азат жќне тќуелсiз мемлекетке айналды. Вьетнам халћы
бостандыћћа жќне тќуелсiздiкке &з ћџћыѕын батыл тљрде

169
ћорѕау љшiн &зiнiѓ рухани жќне материалдыћ кљштерiн,
мљлкiн де, тiптi &мiрiн де аямастан жџмылдыруѕа џйѕарды.
Хрестоматия по новейшей истории. Ч. 2. (1945—1974).
Пособие для учителей. М., 1976. С. 105—106.
13. ВЬЕТНАМ СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ
КОНСТИТУЦИЯСЫ
(Љзiндi)
ВСР Џлттыћ Жиналысы 1992 жылдыѓ 15 сќуiрiнде
ћабылдаѕан.
I бNлiм. Вьетнам Социалистiк Республикасы Саяси
жљйесi
2-бап
Вьетнам Социалистiк Республикасы — халыћ мемлекетi,
халыћћа арналѕан жќне халыћ атынан ќрекет ететiн
мемлекет. Бљкiл мемлекеттiк билiк негiзiн жџмысшы
табыныѓ, шаруалар мен зиялылардыѓ одаѕы ћџрайтын
халыћћа тиесiлi.
4-бап
Вьетнам Коммунистiк партиясы — жџмысшы табыныѓ
авангарды, марксизм-ленинизм жќне Хо Ши Мин идея-
ларыныѓ соѓынан жљретiн жџмысшы табы, барлыћ еѓбек-
шiлер мен барлыћ џлттар мљдделерiнiѓ берiлген &кiлi,
мемлекет пен ћоѕамныѓ басћарушы кљшi болып табылады.
5-бап
Вьетнам Социалистiк Республикасы — Вьетнам жерiнде
бiрге &мiр сљретiн барлыћ џлттардыѓ бiртџтас мемлекетi.
Мемлекет џлттардыѓ теѓ ћџћыћтыѕы, оларды шо-
ѕыраландыру мен &зара жќрдем саясатын жљзеге асырады,
џлттарды кемсiтетiн жќне оларды жiкке б&луге ќкелетiн
кез келген ќрекеттерге ћатаѓ тыйым салады.
Ќрбiр џлт ана тiлiнде с&йлеуге жќне жазуѕа, &здерiнiѓ
тамаша ќдет-ѕџрыптарын, дќстљрлерi мен мќдениетiн саћ-
тауѕа жќне дамытуѕа ћџћылы.
9-бап
Вьетнам Отандыћ майданы мен оныѓ ћџрамына кiретiн
џйымдар халыћтыћ билiктiѓ саяси негiзi болып табылады...

170
II бNлiм. Экономикалыћ жљйе
15-бап
Мемлекет тауарлыћ &ндiрiстiѓ к&п салалы экономикасын
нарыћтыћ тетiк пен социалистiк бейiмделу негiзiнде
басћарады жќне дамытады.
>ндiрiстi жќне кќсiпкерлiктi џйымдастырудыѓ ќртљрлi
формалары бар к&п салалы экономика жалпыхалыћтыћ,
џжымдыћ, жекеменшiкке негiзделедi, олардыѓ iшiндегi
бастылары жалпыхалыћтыћ жќне џжымдыћ меншiк болып
табылады.
23-бап
Жекетџлѕаныѓ, џйымныѓ заѓды дљние-мљлкi мемлекет
меншiгiне &ткiзуге жатпайды.
25-бап
Мемлекет Вьетнамѕа шетелдiк џйымдардыѓ, жекетџлѕа-
лардыѓ капитал салуы мен технологияны ендiруiн к&тер-
мелейдi... Шетелдiк капиталѕа негiзделген шаруашылыћ
мемлекеттiк меншiкке алынбайды.
V бNлiм. Азаматтардыѓ негiзгi ћџћыћтары мен
мiндеттерi
53-бап
Азаматтар мемлекет пен ћоѕам iстерiн басћаруѕа, жалпы-
мемлекеттiк жќне жергiлiктi проблемаларды талћылауѕа
ћатысуѕа, мемлекеттiк органдарѕа џсыныс енгiзуге,
мемлекет халыћтыћ референдум &ткiзген кезде &з пiкiрiн
бiлдiруге ћџћылы.
57-бап
Азаматтар заѓѕа сќйкес ерiктi кќсiпкерлiкпен айна-
лысуѕа ћџћылы.
59-бап
Оћу азаматтардыѓ ћџћыѕы жќне мiндетi болып табылады.
Бастауыш бiлiм беру мiндеттi жќне тегiн болып табы-
лады.
Азаматтар ќртљрлi формалардаѕы бiлiмдiк жќне кќсiптiк
оћуѕа ћџћылы. Мемлекет оћу жќне шќкiртаћы љшiн т&лем
белгiлейдi.

171 14. КАМПУЧИЯ ПАТРИОТТЫЋ КЉШТЕРIНIЃ ЉНДЕУI
11 ћараша, 1979 жыл
. .. .
.
Байырѕы ћызметкерлерге, жауынгерлерге, жастарѕа,
шыѕыс аудандарыныѓ жќне бљкiл елдiѓ халћына!
Американ империалистерi мен олардыѓ ћолжаулыћ-
тарын ћуып шыѕу жолындаѕы кљресте, Кампучия халћы
џлт-азаттыћ жолында, џлттыѓ ћасиеттi ой-арманы —
шынайы тќуелсiздiк, бостандыћ, демократия, бейбiтшiлiк,
баћытты &мiр жолында &з ћаны мен &мiрiн ћџрбандыћћа
шалды.
Бiраћ 1975 жылѕы 17 сќуiрден кейiн Кампучия халћы
&зiнiѓ бљкiл тарихы iшiндегi еѓ ауыр жџтауѕа џшырауѕа
мќжбљр болды. Пол Пот — Иенг Сари бастаѕан сатћындар
тобы шыѕыс аудандарда жќне бљкiл елде халыћты, байырѕы
ћызметкерлердi, жауынгерлердi, жiгiттер мен ћыздарды
азаптау, басып-жаншу, ћџрту љшiн фашистiк заѓдар
шыѕарды. Љш жарым жыл iшiнде бiздiѓ халыћ с&збен айтып
жеткiзуге болмайтын азап шектi.
Пекиндегi билiк орындары айдап салѕан Пол Пот — Иенг
Сари режiмi бiздiѓ к&ршiмiзге — Вьетнам халћына ћарсы
ќдiлетсiз басћыншылыћ соѕысты &ршiттi. Ћытай билiк орын-
дарыныѓ ћолдауымен жќне к&мек к&рсетуiмен реакцияшыл
баѕыт жљргiзе отырып, режiм Кампучия џлтын ћџртып
жiберу ниетiмен «жазалау, &лтiру, &ртеу, ћирату» жоспарын
жљзеге асырды. Пол Пот — Иенг Сари бастаѕан сатћындар
iс жљзiнде — диктаторлар мен милитаристердiѓ отбасылыћ
жќне сектанттыћ принциптерiн уаѕыздайтын тобыры.
Олардыѓ «орталыћ комитетi» жќне «љкiметi» ћџрамында
туысћандары ѕана бар. Ћалѕандарыныѓ бќрiн олар жойып
жiберген.
Ел љшiн осындай ауыр жаѕдайларда бiз байырѕы ћыз-
меткерлердi, Пол Пот — Иенг Сари армиясыныѓ солдат-
тарын, жастарды, бљкiл халыћты режiмге ћарсы мљмкiн
болатын барлыћ ќдiстермен кљресуге шаћырамыз. Олардыѓ
сатћыншылыћ ќрекеттерiне к&мектеспеуге, бiздiѓ џлтымыз-
дыѓ ћџртып жiберiлуiн тоћтатып, Вьетнамѕа ћарсы ќскери
ќрекеттердi жоюѕа шаћырамыз. Бiз жџрттыѓ бќрiн жаѓа,
шынайы патриоттыћ революциялыћ кљштермен бiрге
кљрестi толыћ жеѓiске жеткенге дейiн одан ќрi жалѕастыру
љшiн ну орманѕа кетуге шаћырамыз!

172
Аналар, ќйелдер! Бiздiѓ елiмiздi, бiздiѓ халћымызды азат
ету, жаѓа, тамаша жќне шын мќнiнде ќдiл ћоѕам орнату
љшiн &з џлдарыѓызды, кљйеулерiѓiздi, бауырларыѓызды ну
орманѕа кетуге, шынайы халыћтыћ, жаѓа революциялыћ
ћозѕалысћа ћосылуѕа, Пол Пот — Иенг Сари басћаратын
сатћындар тобырыныѓ милитаристiк диктатурасына ћарсы
кљресуге шаћырыѓыздар! Бiздiѓ џран: «Кљрес — &мiр,
ћарекетсiздiк — &лiм!»
Шыѕыс ауданы комитетiнiѓ мљшесi,
4-дивизия командирi Самрин
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности.
М., 2000. С. 377—378.
15. ИРАН ИСЛАМ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ КОНСТИТУЦИЯСЫНАН
1979 жыл.
Бiздiѓ революцияныѓ Ирандаѕы соѓѕы жљз жыл iшiндегi
басћа революциялыћ ћозѕалыстармен салыстырѕандаѕы
ерекшелiгi — оныѓ дiни, исламдыћ сипаты...
Соѓѕы жылдардаѕы ћозѕалыстарда дiни ислам ойы мен
кљрес жљргiзушi дiн ћызметкерлерiнiѓ к&шбасшылыѕы
негiзгi р&л атћарѕанымен, ол ћозѕалыстар шынайы ислам-
дыћ џстанымдардан алшаћтады жќне к&п кешiкпей даму
серпiнiнен айырылды. Сондыћтан халыћ џлы аятолла
Хомейнидiѓ басшылыѕымен шынайы ислам ћозѕалысын одан
ќрi жалѕастыру ћажет екенiн тљсiндi. Кљрес жљргiзушi,
ќрћашанда кљрескерлердiѓ алдыѓѕы ћатарында болѕан дiн
ћызметкерлерi, сондай-аћ шыѕармашылыћ зиялы ћауым
солардыѓ басшылыѕымен бџл жолы жаѓа серпiн алды...
2-бап. Ислам республикасы — басћарудыѓ:
Бiр Ћџдайѕа, Ол шариѕат заѓдарын белгiлейтiнiне жќне
адам Оныѓ еркiне баѕынуѕа тиiс екенiне;
Ћџдайдыѓ &сиеттерiне жќне заѓдарды тљсiндiрудегi
олардыѓ негiз ћалаушы р&лiне;
Тозаћ Сотына жќне Ћџдайѕа барар жолдаѕы адамныѓ
жетiле тљсуiндегi оныѓ сындарлы р&лiне;
Шариѕат заѓдарын жазу мен орнатудаѕы Ћџдайдыѓ
ќдiлдiгiне;
имамдардыѓ мирасћорлыѕына (имамат) жќне олардыѓ
ћоѕамѕа ћамћорлыѕына жќне ислам революциясын одан ќрi
жалѕастырудаѕы бџл принциптiѓ негiз ћалаушы р&лiне;

173
адамныѓ жќне бостандыћтыѓ тектiлiгi мен жоѕары
ћџндылыѕына, оныѓ Ћџдай алдындаѕы жауапкершiлiгiне
сенуге негiзделген жљйесi, мџныѓ &зi теѓдiктi, ќдiлдiктi жќне
саяси, экономикалыћ, ќлеуметтiк жќне мќдени тќуелсiздiктi,
сондай-аћ џлттыћ бiрлiк пен ынтымаћты:
а) Киелi кiтап негiзiнде шариѕаттыѓ факихами талап-
тарыныѓ бќрiне сай келетiн заѓдарын љздiксiз орындау...
ќ) адамныѓ соларды дамытуѕа баѕытталѕан озыћ бiлiмiн,
тќжiрибесiн жќне кљш-жiгерiн пайдалану;
б) бiреулердiѓ басћалар тарапынан езгiге салынуын,
сондай-аћ &зi мен басћалар ж&нiндегi љстемдiктен бас тарту
жолымен ћамтамасыз етедi.
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности. М., 2000. С. 409—410.
16. ИРАН ПРЕЗИДЕНТI М. АХМЕДИНЕЖАДТЫЃ АЋШ
ПРЕЗИДЕНТI ДЖ. БУШЋА ЖАЗЅАН ХАТЫНАН
(2006 ЖЫЛЅЫ МАМЫР)
Мен бiрћатар уаћыттан берi дљниежљзiндегi жањандыћ
ћайшылыћтардыѓ &мiр сљруiн ћалайша аћтауѕа болатыны
туралы ойланып жљрмiн... Бџл менi оларды шешу мљмкiн-
дiгiнен љмiттенiп, орын алып отырѕан ћайшылыћтарды
талћылауѕа ћорѕау салды...
Мiне бiрнеше жыл бойы сiздiѓ ел де, тџраћсыздыћтыѓ
дљниежљзiлiк орталыћтарымен шектесетiн елдердiѓ
тџрѕындары да алаѓсыз &мiр сљре алмауда. 11 ћыркљйектен
кейiн... кейбiр батыстыћ БАЋ љнемi жаѓа лаѓкестiк шабуыл-
дардыѓ мљмкiндiгi туралы айтып, тек ћана ћорћыныш пен
ћауiптену сезiмiн кљшейтуде...
Нелiктен БАЋ љнемi жаѓа лаѓкестiк шабуылдардыѓ
мљмкiндiгi туралы айтып, тек ћана ћорћыныш пен ћауiп-
тену сезiмiн кљшейтуде...
Нелiктен БАЋ адамдарда тыныштыћ орнатудыѓ орнына
олардыѓ љрейленуiн ћоздырады?
Кейбiреулер бџны соѕысћа жол салды, Ауѕанстанѕа
шабуыл жасау љшiн аћталу болды деп есептейдi.
Мен таѕы да БАЋ р&лiн атап к&рсетуге тиiстiмiн. Аћпа-
ратты ќдiл беру, шынайы репортаждар журналистиканыѓ
џстанымдарына айналуы тиiс. Алайда мен кейбiр батыстыћ
БАЋ-ныѓ бџл џстанымдарды кџрметтемеуiне байланысты
тереѓ &кiнiшiмдi бiлдiруге мќжбљр боламын.
Иракћа шабуыл жасау љшiн негiзгi сылтау ретiнде онда
жаппай ћырып-жою ћаруыныѓ болуы аталды. Бџл

174
тыѓдарман мен к&рерменнiѓ еѓ соѓында баса-к&ктеп кiруге
негiзi пайда болѕанына сенгенге дейiн љнемi ћайталана
бердi...
Мынандай сџраћ туындайды: «АЋШ азаматтары жыл
сайын ирак наућанына кетiп жатћан жљздеген миллиард
доллардан не алды екен?». >зiѓiз бiлетiндей, сiздiѓ елдегi
кейбiр штаттарда адамдар кедейшiлiкте &мiр сљредi.
Мыѓдаѕан адам љйсiз болып табылады, жџмыссыздыћ алып
проблемаѕа айналѕан. Осы ж&нiнде бiле тџрып ќскери
наућанѕа кеткен адам сенгiсiз шыѕындарды ћалай тљсiн-
дiруге болады?..
Адамдар бiздiѓ ћызметiмiздi президенттер ретiнде егжей-
тегжейлi зерделейтiн болады. Тыныштыћ, ћауiпсiздiкке
жќне тџрмыс дќрежесiне ћол жеткiзудi орындай алдыћ па,
немесе адамдарѕа тек ћорѕансыздыћ пен жџмыссыздыћ
ќкелдiк пе?
Бiз ќдiлеттiлiк орнатуѕа ниеттендiк пе немесе кедей-
шiлiкке џшырауѕа мќжбљр болѕан бџћараныѓ есебiнен
азын-аулаћ адамды бай жќне ыћпалды ете отырып, тек ћана
белгiлi бiр топтардыѓ мљдделерiн ћолдадыћ па? Бiз артыћ-
шылыћтары жоћ топтардыѓ ћџћыћтары љшiн кљрестiк пе
немесе оларды жоћћа шыѕардыћ па? Бiз бљкiл дљние-
жљзiндегi барлыћ адамдардыѓ ћџћыћтарын ћорѕадыћ па
немесе олардыѓ iстерiне заѓсыз баса-к&ктеп кiрiп, олар љшiн
ћорћынышты тљрмелер салдыћ па, оларѕа ћарсы соѕыс
жљргiздiк пе? Бiз бейбiтшiлiк ќкелдiк пе немесе ћорћыту
мен ћатер т&ндiру елесiн орнаттыћ па? Бiз &з халћымызѕа
жќне бљкiл дљниеге шындыћты айттыћ па немесе оларѕа
шындыћты бџрмаланѕан тљрiнде бердiк пе? Бiз езiлген
халыћты немесе оны басып алушылар мен ћанаушыларын
ћолдадыћ па? Бiз џтымды мiнез-ћџлыћ, логика, этика,
бейбiтшiлiк, &з мiндеттемелерiн орындау, ќдiлеттiлiк, адам-
дарѕа ћызмет ету, есендiк, прогресс жќне адамдыћ ћадiр-
ћасиеттi ћџрметтеу џстанымдарын џстануѕа џмтылдыћ па
немесе адамдарды есепке алмастан, прогресс пен басћа
џлттардыѓ дамуына кедергi жасап, адам ћџћыѕын аяћћа
баса отырып, ћарудыѓ, ћорћытып-љркiтудiѓ кљшiмен ќрекет
жасадыћ па?
Президент мырза, дљние бџѕан ћаншаѕа дейiн шыдауѕа
мќжбљр болмаћ? Оныѓ ћазiргi дамуы ћайда ќкелмек? Дљние-
жљзi халыћтары жекелеген к&шбасшылардыѓ ћате
шешiмдерi љшiн ћаншалыћты џзаћ зардап шекпек? Жаппай

175
ћырып-жою ћаруларыныѓ бџћаралыћ ћорларына ћатысты
ћауiптiлiк елесi адамзатты ћай уаћытћа дейiн ћуаламаћ?
Бейкљнќ еркектердiѓ, ќйелдер мен балалардыѓ ћандары
к&шелерде ћаншалыћты аћпаћ, љйлер &з ћожайындарыныѓ
басына ћаншалыћты ћџлай бермек? Сiздi бейбiтшiлiктiѓ
ћазiргi жай-кљйi ћанаѕаттандыра ма? Сiз заманауи
жаѕдаятћа ќкелген саясат жалѕас беруi тиiс деп есептейсiз
бе?
Егер ћауiпсiздiк, ќскери наућандар мен ќскерлердiѓ
жљрiп-тџруына жџмсалѕан миллиардталѕан долларды кедей
елдерге, денсаулыћ саћтауѕа, аурулармен кљрес, адамдардыѓ
бiлiм алуы мен зияткерлiк жќне тќн жай-кљйлерiн жаћ-
сартуѕа, табиѕи апат ћџрбандарын ћолдауѕа, &ндiрiс пен
жџмыс орындарын ћџруѕа, кедейшiлiктi жою жќне даму
жобаларына, бейбiтшiлiк орнатуѕа, дџшпан ниеттi мем-
лекеттер арасындаѕы делдалдыћ пен нќсiлдiк, этникалыћ
жќне де басћа ћаћтыѕыстарды басуѕа жџмсалса, онда ћазiргi
дљние ћандай болар едi?
Сiздiѓ љкiмет пен сiздiѓ халыћ шынымен-аћ ќдiлеттi
маћтанышты сезiне алмас па едi? Сiздiѓ љкiметте, саясатта,
сондай-аћ экономикада анаѕџрлым кљштi позициялар
болмап па едi? Жќне де, бџл ж&нiнде еске алу мен љшiн
&кiнiштi болса да, бљкiл дљниежљзiнде америка љкiметiне
деген жекк&рiнiш &сер ме едi? Президент мырза, ќлдебiреудi
апатћа итермелеу — бџл менiѓ пиѕылым емес.
Менiѓ негiзгi сџраѕым мынадай: барлыћ басћа дљниемен
&зара ќрекеттесу љшiн шынымен-аћ бџдан љздiк тќсiл жоћ
па? Бљгiнгi кљнi дљниежљзiнде жљздеген миллион христиан-
дар мен мџсылмандар, сондай-аћ Моисей iлiмiн џстанатын
миллиондаѕан адамдар бар. Барлыћ дiндер монотеизмдi
немесе бiр ѕана жќне бiрден-бiр Ћџдайѕа сенудi жаћтайды
жќне ћџрметтейдi...
Егер бiздiѓ бќрiмiз: монотеизм Ћџдайды ћџрметтеу,
ќдiлеттiлiк, адамныѓ ћадiр-ћасиетiн ћџрметтеу, жаза тар-
татын кљнге сенiм џстанымдарына жетсе, онда ћџдiретi
кљштiге жќне пайѕамбар iлiмдерiне баѕынбаудан туындаѕан
дљниежљзiлiк проблемаларды жоя алатынымыз туралы
ойланбайсыз ба? Бџл џстанымдарѕа сенiмнiѓ бейбiтшiлiкке,
достыћ пен ќдiлеттiлiкке кепiлдiк беретiнi туралы ойлан-
байсыз ба? Бџл џстанымдардыѓ ќмбебап екендiгi жќне бљкiл
дљниежљзiнде ћџрметтелетiнi туралы ойланбайсыз ба?

176
Дљниежљзiнiѓ халыћтары ћолда бар статус-квоѕа ћана-
ѕаттанбайды жќне дљниежљзiлiк жетекшi к&шбасшылардыѓ
уќделерiне сенбейдi. Адамдардыѓ к&пшiлiгi &здерiн
ћауiпсiздiктемiз деп сезiнбейдi жќне соѕыстарды таратуѕа
ћарсыласады, олар кљдiктi саясатты ћабылдамайды жќне
ћолдамайды. Адамдар байлар мен кедейлердiѓ, бай жќне
кедей елдердiѓ арасындаѕы &сiп отырѕан алшаћтыћћа ћарсы
наразылыћ бiлдiредi. Адамдар &сiп келе жатћан сыбайлас
жемћорлыћћа наразы. К&птеген елдердiѓ халыћтары
олардыѓ мќдени мџрасына шабуыл жасалѕанда, отбасылыћ
ћџндылыћтар талћандалѕанда ашу-ызаны бастарынан
&ткередi. Олар, сондай-аћ жанашушылыћтар мен ћамћор-
лыћћа бџрынѕыдан да аз орын ћалатынына наразы. Дљние-
жљзiнiѓ халыћтарында &здерiнiѓ ћџћыћтарын ћорѕамайтын
халыћаралыћ џйымдарѕа деген сенiм жоћ.
Батыс љлгiсiндегi ырыћтандыру мен демократия адамзат
мџраттарын iске асыра алмады. Бљгiнгi кљнi бџл екi идея
да кљйредi.
Болашаћћа к&з сала алатындар ћазiрдiѓ &зiнде либерал-
дыћ демократиялыћ жљйелер идеологиясыныѓ кљйреу
дыбыстарын естiп тџр.
Президент мырза, бџл бiзге џнай ма, џнамай ма, дљние
Ћџдiретi кљштiге жќне ќдiлеттiлiкке ћарай келе жатыр
жќне де Ћџдай еркi барлыѕынан да жоѕары болмаћ.
http://constitutions.ru/article/475
17. АУЅАНСТАН БАСШЫЛЫЅЫНЫЃ РЕСПУБЛИКА
АУМАЅЫНА КЕЃЕС ЌСКЕРЛЕРНIЃ ЋЏРАМЫН ЕНГIЗУ
ТУРАЛЫ КСРО-ѕа 'ТIНIШТЕРIНIЃ ТIЗБЕСI
1979 жыл
. .. .
.
14 сќуiр. Ауѕанстан Демократиялыћ Республикасына
(АДР) 15—20 жауынгерлiк кеѓес тiкџшаћтары жiберiлсiн.
16 маусым. АДР-ѕа љкiметтi, Баграм жќне Шиндант
аэродромдарын кљзету љшiн танктермен БМП-ћа кеѓес
экипаждары жiберiлсiн.
11 шiлде. Кабулѕа ќрћайсысыныѓ саны бiр батальонѕа
дейiнгi бiрнеше кеѓестiк арнаулы топтар кiргiзiлсiн.
19 шiлде. Кабулѕа екi дивизияѕа дейiн кiргiзiлсiн.
21 тамыз. Кабулѕа 1,5—2 мыѓ кеѓес десантшылары
жiберiлсiн. Зенит ћаруларыныѓ ауѕандыћ ћџрамы кеѓестiк
ћџрамдардан аударылсын.

177
2 ћазан, 17 ћараша, 20 ћараша. Аминдi тiкелей кљзету
љшiн арнаулы батальон жiберiлсiн.
2 желтоћсан. Бадахшан провинциясына кљшейтiлген
полк кiргiзiлсiн.
12 желтоћсан. Ауѕанстанныѓ солтљстiгiнде кеѓес гарни-
зондары орналастырылсын.
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности. М., 2000. С. 414.
18. КОКП ОК-нiѓ БАС ХАТШЫСЫ, КСРО ЖОЅАРЅЫ КЕЃЕСI
ПРЕЗИДИУМЫНЫЃ Т'РАЅАСЫ Л.И.БРЕЖНЕВТIЃ «ПРАВДА»
ГАЗЕТI ТIЛШIСIНIЃ АУЅАНСТАНЅА 1979 ЖЫЛЅЫ
ЖЕЛТОЋСАНДА КЕЃЕС ЌСКЕРЛЕРIНIЃ ЕНГIЗIЛГЕНI ТУРАЛЫ
СЏРАЋТАРЫНА ЖАУАПТАРЫНАН
13 ћаѓтар, 1980 жыл.
Бљгiнде бейбiтшiлiк пен бќсеѓдiк ћарсыластары Ауѕан-
стандаѕы оћиѕаларды саудаѕа салуѕа ќрекеттенуде. Осы
оћиѕалар т&ѓiрегiндегi &тiрiк &сек-аяѓ, арсыз антикеѓестiк
наућан &ршiтiлуде. Ауѕанстанда iс жљзiнде не болып едi?
1978 жылѕы сќуiрде онда революция болды. Ауѕан халћы
таѕдырын &з ћолына алды, тќуелсiздiк пен бостандыћ
жолына тљстi. Тарихта бџрында болѕанындай, &ткен уаћыт
кљштерi революцияѕа ћарсы к&терiлдi. Ќлбетте, Ауѕанстан
халћыныѓ оларѕа &з шамасы жетер едi. Алайда революция-
ныѓ алѕашћы кљндерiнен бастап ол сыртћы басћыншылар-
ѕа, &здерiнiѓ iшкi iстерiне сырттан &рескел араласуѕа тап
болды.
Ауѕанстан аумаѕына ћаруланѕан жќне шетелдерде
љйретiлген мыѓдаѕан жќне он мыѓдаѕан бљлiкшiлер, тџтас
ћарулы ћџрамалар жеткiзiлдi. Имперализм &здерiнiѓ сыбай-
ластарымен бiрге iс жљзiнде революциялыћ Ауѕанстанѕа
ћарсы жарияланбаѕан соѕыс бастады. Ауѕанстан басћыншы-
лыћты тоћтатып, тыныш жаѕдайда жаѓа &мiр орнатуѕа
мљмкiндiк берудi талап еттi. Сыртћы басћыншылыћћа ћарсы
тџра отырып, ауѕан басшылыѕы президент Тараки кезiнде,
содан соѓ, кейiнiрек Кеѓес Одаѕынан талай рет к&мек сџрады.
Бiз &з тарапымыздан егер басћыншылыћ тоћталмайтын
болса, ауѕан халћын ћиындыћта ћалдырмайтынымызды
ескерткен болатынбыз...
Басћыншылардыѓ Ауѕанстанѕа ћарсы ќрекеттерiне
Амин жќрдемдестi, ол билiктi басып алып, ауѕан ћоѕамыныѓ
ћалыѓ топтарына, партия жќне ќскери кадрларѕа зиялы

178
ћауым, мџсылман дiни ћызметкерлерiне — яѕни сќуiр
революциясы сљйенген топтардыѓ &кiлдерiне ћарсы аяусыз
жазалау ќрекеттерiн &ршiттi. Бабрак Кармал бастаѕан
халыћ-демократиялыћ партиясыныѓ басшылыѕы мен халыћ
сол Аминдiк озбырлыћћа ћарсы к&терiлiп оны жойды...
Тоћтатылмай отырѕан ћарулы интервенция, сыртћы
реакция кљштерiнiѓ &ршiтiлген ћаскљнемдiгi Ауѕанстанныѓ
&з тќуелсiздiгiнен айырылуын, оныѓ бiздiѓ елiмiздiѓ
оѓтљстiк шекарасында империалистiк ќскери плацдармѕа
айналуыныѓ наћты ћатерiн т&ндiрдi. Басћаша айтћанда,
&зiмiзге достас Ауѕанстан љкiметiнiѓ &тiнiшiне бiздiѓ жауап
ћайтармауымызѕа болмайтындай сќт туды. Басћаша iстеу
Ауѕанстанды империализмнiѓ талауына берудi, басћыншыл
кљштерге, мысалы, халыћ бостандыѕы ћанѕа б&ктiрiлген
Чилиде iстей алѕанын осында ћайталауына мљмкiндiк
берудi бiлдiрген болар едi. Басћаша iстеу бiздiѓ Оѓтљстiк
шекарамызда Кеѓес мемлекеттiнiѓ ћауiпсiздiгiне елеулi
ћатер ошаѕы пайда болып келе жатћанына енжар ћарауды
бiлдiрген болар едi.
Бiзден &тiнiш сџрай отырып, Ауѕанстан 1978 жылѕы
желтоћсанда КСРО-мен жасалѕан Достыћ, тату к&ршiлiк
жќне ынтымаћтастыћ туралы шарттыѓ айћын ережелерiне,
БЏЏ Жарѕысына сќйкес ќрбiр мемлекеттiѓ жеке немесе
џжымдыћ &зiн-&зi ћорѕау ћџћыѕына, басћа мемлекеттер
талай рет пайдаланѕан ћџћыћћа сљйендi.
Ауѕанстанѕа кеѓестiк ќскери ћџрамалар жiберу бiз љшiн
оѓай шешiм болѕан жоћ. Бiраћ партияныѓ ОК жќне Кеѓес
љкiметi &з жауапкершiлiгiн толыћ тљсiне отырып iс-ќрекет
жасады, жаѕдайлардыѓ бљкiл жиынтыѕын ескердi. Кеѓес
ћџрамаларыныѓ алдына ћойѕан жалѕыз мiндет — ауѕан-
дардыѓ сырттан жасалып жатћан басћыншылыћћа
тойтарыс беруiне жќрдемдесу. Ауѕан басшылыѕын оларды
кiргiзу туралы &тiнiш жасауѕа итермелеген себептер
жойылѕан кезде олар Ауѕанстаннан толыћ шыѕарылады...
Ешћандай Кеѓес «интервенциясы» немесе «басћын-
шылыѕы» болѕан емес. Басћасы бар: бiз жаѓа Ауѕанстанѕа
оныѓ љкiметiнiѓ &з елiнiѓ џлттыћ тќуелсiздiгiн, бостандыѕын
жќне ар-намысын сырттан жасалып жатћан ћарулы бас-
ћыншылыћ ќрекеттерден ћорѕау ж&нiндегi &тiнiшi бойынша
к&мектесiп жатырмыз.
Внешняя политика Советского Союза и международные отношения.
Сб. док., 1980 год. М., 1981. С. 5—10.

179 19. КСРО ЖОЅАРЅЫ КЕЃЕСIНIЃ ХАЛЫЋАРАЛЫЋ IСТЕР
Ж'НIНДЕГI КОМИТЕТIНIЃ АУЅАНСТАНЅА КЕЃЕС
ЌСКЕРЛЕРIН КIРГIЗУ ТУРАЛЫ ШЕШIМIНIЃ САЯСИ БАЅАСЫ
ТУРАЛЫ ХАБАРЫНАН
25 желтоћсан, 1989 жыл.
Ћолда бар деректерге егжей-тегжейлi талдау жасаудыѓ
нќтижесiнде комитет Ауѕанстанѕа кеѓес ќскерлерiн кiргiзу
туралы шешiмдi моральдыћ жќне саяси айыптауѕа лайыћ
деген ћорытындыѕа келдi. Шешiм ћабылданѕан кездегi
жалпы халыћаралыћ жаѕдай, с&з жоћ, кљрделi болды, оѕан
кљштi саяси егес тќн болды. Сол жаѕдайда Америка Ћџрама
Штаттарыныѓ белгiлi бiр топтарыныѓ Иранда Шах режiмi
ћџлаѕаннан кейiн џстанымдарынан айырылып ћалѕаны
љшiн Ауѕанстанда ћарымта ћайтару ниетiндегi к&зћарастар
орын алды. Оћиѕалардыѓ солай &рбу мљмкiндiгiн деректер
к&рсетiп бердi.
Ќскерлер кiргiзiлгеннен кейiнгi ресми мќлiмдемелерде
жасалѕан акция себептерiнiѓ бiрi деп Кеѓес Одаѕыныѓ
оѓтљстiк шекараларѕа жаћын жердегi ћауiпсiздiгiн ныѕай-
туѕа, сол арћылы сол кезде Ауѕанстанда ћалыптасћан
шиеленiске байланысты аймаћтаѕы џстанымын ћорѕауѕа
џмтылысы аталды. Сырттан ћарулы жолмен араласу
элементтерi љдедi. Ауѕан љкiметi кеѓес басшылыѕынан к&мек
сџрады. Ауѕанстан љкiметiнiѓ 1979 жылѕы наурыздан
бастап елге кеѓес ќскери б&лiмдерiн жiберудi сџраѕан
&тiнiшi 10 реттен астам болѕаны ћџжаттардан аныћталды.
Оѕан жауап ретiнде Кеѓес тарапы Ауѕан революциясы &зiн-
&зi ћорѕауѕа тиiс екенiн мќлiмдей отырып, к&мек к&рсетудiѓ
мџндай тљрiнен бас тартты. Алайда бџл џстаным кейiн,
турасын айтсаћ, ћайѕылы тљрде &згердi. <...>
Комитет ќскер кiргiзу туралы шешiм КСРО Конститу-
циясын бџза отырып ћабылданѕанын атап к&рсетедi...
Осыѕан орай КСРО Жоѕарѕы Кеѓесi мен оныѓ Прези-
диумы Ауѕанстанѕа ќскер кiргiзу туралы мќселенi ћарас-
тырмаѕанын хабарлаймыз. Шешiмдi шаѕын ѕана топ ћабыл-
даѕан. Халыћаралыћ iстер ж&нiндегi комитеттiѓ аныћ-
таѕанындай, осы мќселенi талћылай отырып, ол бойынша
шешiм ћабылдау љшiн Саяси бюро тiптi толыћ ћџрамында
жиналмаѕан...

18020. АУЅАНСТАН ИСЛАМ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ
КОНСТИТУЦИЯСЫ
(Љзiндi)
2003 ж.
I бNлiм. Мемлекет
4-бап. Егемендiк, этникалыћ топтар, азаматтылыћ.
(1) Ауѕанстанныѓ џлттыћ егемендiгi оны тiкелей немесе
&з &кiлдерi арћылы пайдаланатын џлтћа тиесiлi.
(3) Ауѕанстан џлтына мынадай этникалыћ топтар
жатады: пуштундар, тќжiктер, &збектер, тљрiкмендер,
белуджалар, нашайлар, нуристандыћтар, аймаћтар,
арабтар, ћырѕыздар, ћызылбастар, брахвуилер жќне
басћалары.
6-бап. Маћсаттар.
Мемлекет ќлеуметтiк ќдiлеттiлiк, адам ћадiр-ћасиетiн
ћорѕауѕа, демократияны iске асыруѕа, сондай-аћ џлттыћ
бiрлiк пен барлыћ этникалыћ топтар мен тайпалардыѓ
арасындаѕы теѓдiкке жќне елдiѓ барлыћ облыстарыныѓ
бiрдей дамуын ћарастыруѕа негiздеген гљлденушi жќне
прогресшiл ћоѕам ћџруѕа мiндеттi.
16-бап. Тiлдер.
(1) Елде таралѕан: пушту, дари, &збек, тљрiкмен, балучи,
пашай, нуристан, памир, араб жќне басћа тiлдердiѓ iшiнде
пушту мен дари мемлекеттiѓ ресми тiлдерi болып табылады.
(2) Пушту жќне даримен ћатар оларды халыћтыѓ
к&пшiлiгi пайдаланатын аудандарда тљркi тiлдерi (&збек
жќне тљрiкмен), балучи, пашай, нуристан жќне памир
тiлдерi љшiншi ресми тiл болып табылады.
(3) Мемлекет Ауѕанстанныѓ барлыћ тiлдерiн ныѕайту
жќне дамыту љшiн тиiмдi жоспарлар ћабылдап, iске
асырады.
17-бап. Бiлiм беру.
Мемлекет барлыћ деѓгейлердегi бiлiм берудi алѕа бас-
тыру, дiни бiлiм берудi дамыту, мешiттер, медреселер мен
дiни орталыћтардыѓ жай-кљйiн жаћсарту љшiн ћажеттi
шаралар ћабылдауы тиiс.

181
II бNлiм
Азаматтардыѓ негiзгi ћџћыћтары мен мiндеттерi
35-бап. Џйымдар, партиялар.
(1) Ауѕанстан азаматтары заѓѕа сќйкес материалдыћ
немесе рухани ћџндылыћтарын ћорѕау маћсатымен ћоѕам-
дыћ џйымдар ћџруѕа ћџћылы.
(2) Ауѕанстан азаматтары заѓ ережелерiне сќйкес саяси
партиялар ћџруѕа ћџћылы, олар мыналарды ћарастырады:
— партияныѓ баѕдарламасы мен жарѕысы ћасиеттi ислам
дiнiнiѓ џстанымдарына, сондай-аћ осы Конституцияныѓ
ережелерi мен ћџндылыћтарына ћарама-ћайшы келмеуi
тиiс;
— партияныѓ џйымдыћ ћџрылымы мен ћаржылыћ
ресурстарыныѓ к&пшiлiкке белгiлi болуы ћажет;
— партияда ќскери немесе жартылай ќскери ћџрылымдар
мен џйымдардыѓ болмауы тиiс;
— партиялар шетелдiк саяси партиялармен бiрiкпеуi
немесе олардан ћаржылай к&мек алмауы керек.
(3) Этникалыћ жќне тiлдiк ћатыстылыћћа, ойлаудыѓ
исламдыћ мектебi (мажаб-и-фиги) мен дiни идеяларѕа
негiзделген партияныѓ ћџрылуы мен жџмыс iстеуiне жол
берiлмейдi.
43-бап. Бiлiм беру.
(1) Оћу — бџл Ауѕанстан азаматтарыныѓ барлыѕы
иеленетiн ћџћыћ. Мемлекеттiк бiлiм беру ... тегiн болып
есептеледi.
(2) Мемлекет ... мiндеттi орта бiлiм берудi ћамтамасыз
етуге мiндеттi.
(3) Сондай-аћ мемлекеттен белгiлi бiр аймаћтыѓ тџрѕын-
дары с&йлесетiн тiлде сабаћ беру мљмкiндiгiне кепiлдiк беру
талап етiледi.
131-бап. Шиизм туралы Заѓ.
(1) Соттар iсi осы баѕытты џстанушыларѕа ћатысты
болѕан жаѕдайларда шиизм туралы заѓды ћолдануы тиiс.
(2) Егер бџл мќселе бойынша Конституцияда, басћа да
заѓдарда наћты нџсћаулыћтар жоћ болѕан жќне сот iсiнiѓ
екi тарабы да шиит баѕытын џстанушылар болѕан жаѕ-
дайларда соттар осы дiни сенiм заѓдарына сќйкес шешiм
шыѕарады.

18221. КЕЃЕС ЉКIМЕТIНIЃ БIРIККЕН АРАБ РЕСПУБЛИКАСЫНА
ЋАРСЫ ИЗРАИЛЬ БАСЋЫНШЫЛЫЅЫНА БАЙЛАНЫСТЫ
МЌЛIМДЕМЕСIНЕН
5 маусым, 1967 жыл.
Бљгiн, 1967 жылѕы 5 маусымда Израиль Бiрiккен Араб
Республикасына ћарсы соѕыс ќрекеттерiн бастап, сол
арћылы басћыншылыћ жасады... Екi жаћтан ќскери iс-
ќрекеттерге танктердiѓ жќне авиацияныѓ ћџрамалары
ћатысуда.
Сирия Араб Республикасы БАР жанында болып, оныѓ
басћыншылыћћа тойтарыс беруiне ћарулы к&мек к&рсетуде.
Иордания Израильмен соѕыс жаѕдайында болып отырѕаны
жќне Бiрiккен Араб Республикасына ќскери ћолдау
к&рсететiнi туралы мќлiмдедi. Ирак, Алжир жќне басћа
Араб мемлекеттерi де БАР-ѕа &здерiнiѓ ћарулы кљштерi мен
ресурстарымен ћолдау к&рсететiнiн мќлiмдедi.
Осылайша, белгiлi бiр империалистiк топтардыѓ жасы-
рын жќне ашыћ ќрекеттерiмен ћолпашталѕан бiр елдiѓ —
Израиль басшыларыныѓ авантюризмi салдарынан Таяу
Шыѕыста ќскери жанжал бџрћ ете тљстi.
Внешняя политика Советского Союза и международные отношения.
Сборник документов. 1967 год. М., 1968. С.146—156.
22. ПАЛЕСТИНАНЫ АЗАТ ЕТУ ЏЙЫМЫНЫЃ ЖАРЅЫСЫНАН
1968 жылы 17 шiлдеде палестиналыћтардыѓ
Џлттыћ конгресi ћабылдаѕан.
II бNлiм. Џлттыћ конгресс
6-бап
2) Џлттыћ конгресс азат ету џйымыныѓ жоѕары органы
болып табылады. Ол џйым саясаты мен баѕдарламасыныѓ
негiзгi баѕыттарын белгiлейдi.
9-бап
Џлттыћ Конгрестi оѕан 2 вице-президент пен хатшы
к&мектесетiн президент басћарады. Оларды џлттыћ
конгресс сайлайды.
III бNлiм. Атћарушы комитет
13-бап
Атћарушы комитеттiѓ барлыћ мљшелерiн Џлттыћ кон-
гресс сайлайды. Олар Џлттыћ Конгресс мљшелерi болып
табылады.

183
15-бап
Атћарушы комитет џйымныѓ жоѕары атћарушы органы
болып табылады. Ол тџраћты жџмыс iстейдi. Оныѓ мљше-
лерi тек ћана комитеттегi жџмыспен ћамтылады. Ол Џлттыћ
конгресс ћабылдаѕан саяси баѕыт пен баѕдарламаларды
жљзеге асыруѕа жауап бередi. Атћарушы комитет Џлттыћ
конгреске есеп бередi.
18-бап
Атћарушы комитет џйым мен палестиналыћтардыѓ
маћсаттарын мойындайтын немесе бџл маћсаттарды жљзеге
асыру кезiнде к&мектесетiн барлыћ араб мемлекеттерi, џйым-
дары жќне топтары арасында ћарым-ћатынас орнатады.
Атћарушы комитет, сондай-аћ халыћаралыћ ћарым-
ћатынастар љшiн де жауапты.
IV бNлiм. Жалпы ережелер
22-бап
Палестинаны азат ету Џйымы палестиналыћтардан
армия ћџрады. Ол Палестиналыћ азат ету армиясы деп ата-
лады жќне онда атћарушы комитеттiѓ баћылауында
болатын жќне оныѓ нџсћауларын орындайтын тќуелсiз
жоѕары басшылыћ болады.
24-бап
Палестиналыћ џлттыћ ћор џйым ћызметiн ћаржылан-
дыру љшiн ћџрылѕан...
25-бап
Палестиналыћ џлттыћ ћор мынадай к&здерден ћалып-
тасады:
а) палестиналыћтарѕа арналѕан салыћ;
ќ) араб љкiметтерi мен араб џлтыныѓ ћаржылай к&мегi;
б) араб мемлекеттерi љшiн шыѕарылатын «бостандыћ
маркаларын» сату.
в) ерiктi жарна;
г) араб елдерi жќне достас халыћтардыѓ несиелерi мен
ћаржылары.
26-бап
Достас жќне араб елдерiнде џйымды ћолдау жќне жарна-
лар жинау љшiн «Палестинаны ћолдау комитеттерi» ћџры-
лады.
http://constitutions.ru/article/637

18423. ПАЛЕСТИНАЛЫЋ ЏЛТТЫЋ ХАРТИЯ. ПАЛЕСТИНА
ЏЛТТЫЋ КЕЃЕСI 1968 ЖЫЛЫ ЋАБЫЛДАЅАН
(Љзiндi)
1. Палестина арабтыћ палестина халћыныѓ отаны жќне
ол араб отаныныѓ б&лiнбейтiн б&лiгi болып табылады, ал
палестина халћы — араб џлтыныѓ б&лiнбес б&лiгi.
2. Палестина Британ мандаты кезеѓi шекараларындаѕы
б&лiнбейтiн аумаћтыћ бiрлiк болып табылады.
5. 1947 жылѕа дейiн Палестинада &мiр сљрген жќне ол
жерден ћуылѕан немесе сол жерде ћалѕанына ћарамастан,
арабтар палестиналыћтар болып табылады. Осы мерзiмнен
кейiн палестиналыћ ќкеден Палестинада немесе одан тыс
жерлерде туѕан кез келген адам да палестиналыћ болып
табылады.
6. Сионистiк баса-к&ктеп кiруге дейiн Палестинада
ћалыптаѕыдай &мiр сљрген еврейлер де палестиналыћтар
болып есептеледi.
7. ...Палестиналыћ ћарулы кљреске жќне &зiнiѓ тџрмыс
дќрежесi мен &мiрiн &з Отанын жеѓiп алу мен оны азат ету
љшiн ћџрбан етуге дайын болуы тиiс.
• Бљгiнгi кљнi Палестина халћы басынан &ткерiп жатћан
тарихи кезеѓ Палестинаны азат ету жолындаѕы џлттыћ
кљрес кезеѓi болып табылады...
• Ћарулы кљрес Палестинаны азат етудiѓ бiрден-бiр
жолы...
• Диверсиялыћ ќрекеттер палестиналыћ џлт-азаттыћ
кљрестiѓ &зегi болып табылады... Сондай-аћ џлттыћ кљрес
атынан революцияны жалѕастыруды, оны &рiстету мен
жеѓуiн ћамтамасыз ету маћсатымен палестина халћыныѓ
ќртљрлi топтары мен палестина халћы жќне араб бџћарасы
арасындаѕы бљлiкке ћол жеткiзу талап етiледi.
• Палестиналыћтарда љш: џлттыћ бiрлiк, џлттыћ џйым-
дастыру мен азат ету бар џран.
• Араб бiрлiгi мен Палестинаны азат ету бiр-бiрiн толыћ-
тыратын маћсаттар болып табылады, олардыѓ бiреуiне ћол
жеткiзу басћасына ћол жеткiзуге жаѕдай жасайды...
• Араб џлты &зiнiѓ барлыћ ќскери, адами, моральдыћ
жќне рухани ќлеуетiн палестина халћымен бiрге Палести-
наны азат етуге белсене ћатысуѕа шоѕырландыруы тиiс...

185
• >ткен уаћытћа ћарамастан 1947 жылѕы Палестинаны
б&лу мен Израиль мемлекетiнiѓ ћџрылуы толыћтай заѓсыз
болып табылады, &йткенi ол БЏЏ Жарѕысында баяндалѕан
џстанымдармен, ќсiресе &зiн &зi билеу ћџћыѕына бай-
ланысты џстаныммен, Палестина халћыныѓ еркi жќне оныѓ
отанына деген табиѕи ћџћыѕына ћарама-ћайшы...
• Палестиналыћ араб халћы &зiн ћарулы палестина
революциясы арћылы бiлдiре отырып, Палестинаны толыћ
азат етудi алмастыратын барлыћ шешiмдердi жќне палес-
тина проблемасын немесе оныѓ халыћаралыћ дќрежеде
таралуын жоюды к&здеген барлыћ џсыныстарды жоћћа
шыѕарады...
• Палестина халћы ќдiлеттiлiк, еркiндiк, егемендiк, &зiн-
&зi билеу, адамдыћ ћадiр-ћасиет џстанымдарына жќне
барлыћ халыћтардыѓ бџл џстанымдарды жљзеге асыру
ћџћыѕына сенедi...
• Палестиналыћ революциялыћ кљштердiѓ &кiлi — ПАЏ
палестиналыћ араб халћыныѓ &з отанына ие болу, азат ету
мен ол жерге ћайтып оралу жќне ол жерде &зiн &зi билеу
ћџћыћтарын — ќскери, саяси жќне ћаржылыћ салаларда
жљзеге асыру љшiн жауапты...
• Палестина халћында &з отанын азат ету мен ћалпына
келтiрудiѓ iргелi жќне шынайы заѓды ћџћыѕы бар. Па-
лестина халћы барлыћ мемлекеттер мен кљштерiне ћатысты
&з позициясын олардыѓ палестиналыћ iске ћалай ћарай-
тындыѕы жќне олар палестина халћы маћсаттарыныѓ
орындалуы љшiн палестина революциясына ненi џсына
алатындыѕы негiзiнде аныћтайды.
http://constitutions.ru/article/636
24. БАС ХАТШЫНЫЃ ЋАУIПСIЗДIК КЕЃЕСIНIЃ Т'РАЅАСЫНА
БАЅЫТТАЛЅАН ХАТЫ
(Љзiндi)
7 мамыр, 2003 жыл.
Екi мемлекеттiѓ — Израиль мен Палестинаныѓ бейбiт-
шiлiк пен ћауiпсiздiкте бейбiт ћатар &мiр сљруiне жетуi
туралы идеяны жљзеге асыруѕа баѕытталѕан «жол карта-
сыныѓ» мќтiнiн осы арћылы Сiзге жолдау ћџрметiне ие
болып отырмын.

186
Бџл мќтiндi Америка Ћџрама Штаттарыныѓ, Еуропалыћ
Одаћтыѓ, Ресей Федерациясыныѓ жќне Бiрiккен Џлттар
Џйымыныѓ &кiлдерiнен ћџралѕан «т&рттiк» ќзiрледi жќне
Израиль љкiметi мен Палестина џлттыћ ќкiмшiлiгiне 2003
жылѕы 30 сќуiрде тапсырылды...
(Ћолы) Кофи А.Аннан
Тараптардыѓ Nз мiндеттемелерiн орындауын баѕалау
негiзiнде екi мемлекеттiѓ бейбiт ћатар Nмiр сљру прин-
ципiне сќйкес Палестина-Израиль жанжалын тџраћты
реттей отырып iлгерiлеудiѓ «Жол картасы»
Т&мендегi — тараптардыѓ мiндеттемелерiн орындауын
жќне белгiленген маћсаттарѕа жетуiн баѕалау негiзiнде,
саяси салада, ћауiпсiздiк, экономикалыћ, гуманитарлыћ
салаларда, сондай-аћ «т&рттiк» басшылыѕы мен инсти-
туциялыћ ћџрылыс саласында iлгерi басуѕа баѕытталѕан
наћты кезеѓдерi, уаћыт кестелерi жќне &лшемдерi бар «жол
картасы». Жоспардыѓ маћсаты — Палестина-Израиль
жанжалын 2005 жылѕа таман тљпкiлiктi жќне жан-жаћты
ћамтитын етiп реттеу...
Палестина-Израиль жанжалыныѓ екi мемлекеттiѓ бейбiт
ћатар &мiр сљруi принципiне негiзделген шешiмiне тек
зорлыћ-зомбылыћ пен терроризмдi тоћтату арћылы,
Палестина халћыныѓ террорѕа ћарсы батыл тљрде iс-ћимыл
жасайтын шыдамдылыћ пен бостандыћћа негiзделген,
демократияны iс-жљзiнде орнатћысы келетiн жќне орнатуѕа
ћабiлеттi басшылыѕы болѕан кезде ѕана, демократиялыћ
Палестина мемлекетiн ћџру љшiн ћажет нќрсенiѓ бќрiн
iстеуге Израиль ќзiр болѕан кезде, сондай-аћ келiсс&з жолы-
мен реттеудiѓ осы маћсатын екi тарап наћты да айћын
ћабылдаѕан кезде ћол жететiн болады...
Тараптар арасындаѕы келiсс&з жолымен ћол жететiн
шешiм, Израильмен жќне басћа да к&ршi елдермен
бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiкте бейбiт ћатар &мiр сљретiн,
тќуелсiз демократиялыћ &мiршеѓ Палестина мемлекетiнiѓ
ћџрылуына жеткiзедi...
«Т&рттiк» тараптардыѓ жоспарды жљзеге асыру ж&нiн-
дегi ћызметiнiѓ нќтижелерiн баѕалау љшiн жоѕары
деѓгейдегi тџраћты кездесулер &ткiзетiн болады. Ќр кезеѓ
барысында, басћалай кезектiлiк к&зделмеген болса,

187
тараптардыѓ &з мiндеттемелерiн бiр мезгiлде орындауы
к&зделуде.
I кезеѓ: Террор мен зорлыћ-зомбылыћтыѓ аяћталуы,
палестиналыћтардыѓ тџрмыс жаѕдайларыныѓ ћалыпћа
келтiрiлуi, Палестина институттарыныѓ ћџрылуы (ћазiргi кез —
2003 жылѕы мамыр).
I кезеѓде палестиналыћтар зорлыћ-зомбылыћты дереу
жќне ешћандай шарт ћоймастан тоћтатады... Мџндай ћадам
Израиль тарапынан ћолдау шараларымен џштасуѕа тиiс.
Палестиналыћтар мен израильдiктер зорлыћ-зомбылыћты,
терроризмдi жќне айдап салуды ћџрылымы &згертiлген
жќне пќрмендi жџмыс iстейтiн палестиналыћ арнаулы
ћызметтер арћылы тыю љшiн ћауiпсiздiк саласындаѕы &зара
iс-ћимылын ћайта бастайды... Палестиналыћтар мемлекет-
тiлiктi жасауѕа ќзiрлену љшiн жан-жаћты ћамтитын саяси
реформаларды жљзеге асырады, соныѓ iшiнде Палестина
Конституциясыныѓ жобасын ќзiрлейдi жќне осы шаралар
негiзiнде еркiн, адал жќне ашыћ сайлау &ткiзедi. Израиль
палестиналыћтар &мiрiнiѓ ћалыпћа келтiруiне к&мектесуге
мљмкiн болатын ћадамдардыѓ бќрiн жасайды. Израиль 2000
жылѕы 28 ћыркљйектен кейiн басып алынѕан Палестина
аумаћтарынан ќскерлерiн ќкетедi. Тараптар ћауiпсiздiк пен
осы саладаѕы тараптардыѓ &зара iс-ћимылына ћатысты
мiндеттемелердi олардыѓ орындауында iлгерiлеушiлiк
болуына ћарай, сол кезеѓдегi статус-квоны ћалпына кел-
тiредi. Израиль, сондай-аћ, ћандай да болсын ћоныстану
ќрекетiн тоћтата тџрады...
II кезеѓ: &тпелi 2003 жылѕы маусым — 2003 жылѕы желтоћсан.
Екiншi кезеѓде кљш-жiгер жаѓа конституция негiзiнде
жќне тџраћты реттеу жолындаѕы аралыћ стансы ретiнде
уаћытша шекаралары жќне егемендiк белгiлерi бар тќуелсiз
Палестина мемлекетiн ћџруѕа жџмылдырады...
Осы кезеѓге к&шу «т&рттiктiѓ» екi тараптыѓ &з мiндетте-
мелерiн орындауыныѓ нќтижелерiн негiзге ала отырып,
жаѕдайлардыѓ одан ќрi iлгерi жылжуѕа мљмкiндiк беретiнi
туралы пќтуа шешiмiне байланысты болады. Палести-
налыћтардыѓ тџрмыс-жаѕдайларын ћалыпћа келтiру,
палестиналыћ институттар орнату ж&нiндегi дќйектi кљш-
жiгерлер одан ќрi жалѕастырылатын болады. Екiншi кезеѓ
Палестинада сайлаулар &ткiзiлгеннен кейiн басталады жќне

188
2003 жылы уаћытша шекараларда тќуелсiз Палестина
мемлекетiнiѓ ыћтимал ћџрылуымен аяћталады. Оныѓ
негiзгi маћсаттары — осы саладаѕы ћауiпсiз жќне тиiмдi
ынтымаћтастыћ саласындаѕы мiндеттемелердi тљгелдей
толыћ орындау, палестиналыћтардыѓ тџрмысын дќйектi
тљрде ћалпына келтiру жќне палестиналыћ институттар
ћџру, I кезеѓде тiркелген маћсаттарѕа ћарай одан ќрi
iлгерiлеу, Палестинаныѓ Демократиялыћ Конституциясын
бекiту премьер-министр ћызметiн формалды тљрде
таѕайындау, саяси-реформаларды жалѕастыру жќне
уаћытша шекараларда Палестина мемлекетiн ћџру.
III кезеѓ: Тџраћты мќртебе ж&нiндегi келiсiм жќне 2004—2005
жылдардаѕы Палестина-Израиль жанжалыныѓ аяћталуы.
Љшiншi кезеѓге «т&рттiктiѓ пќтуа шешiмi» негiзiнде
жќне екi тараптыѓ ћызметi мен мониторинг нќтижелерiн
ескере к&шу жатады. Љшiншi кезеѓнiѓ маћсаттары —
реформаларды одан ќрi жалѕастыру, палестиналыћ инсти-
туттарды ныѕайту, палестиналыћ ћауiпсiздiк саласындаѕы
мiндеттемелердiѓ тиiмдi тљрде орындалуы, 2005 жыл iшiнде
тџраћты мќртебе туралы келiсiмге жетуге баѕытталѕан
Израиль-Палестина келiсс&здерi...
• Тараптар тџраћты статус ж&нiнде тљпкiлiктi, жан-
жаћты ћамтитын келiсiмге жетедi, ол палестина-израиль
жанжалын 2005 жылы БЏЏ ЋК 242, 338 жќне 1397
ћарарлары негiзiнде келiсс&з жолымен аяћтайды жќне
1967 жылы басталѕан басћыншылыћты тоћтатады,
босћындар проблемаларыныѓ келiсiлген ќдiл, наћты
шешiмiн жќне Иерусалим мќртебесiн екi тараптыѓ саяси
жќне дiни алаѓдаушылыѕы ескерiлетiндей жќне бљкiл
дљниежљзiндегi еврейлердiѓ, христиандардыѓ жќне
мџсылмандардыѓ дiни мљдделерi ћорѕалатындай,
бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiкте ћатар &мiр сљретiн екi
мемлекет Израиль мен егемендi, тќуелсiз жќне &мiршеѓ
Палестина тџжырымдамасы жљзеге асырылатындай
реттеудi ћамтитын болады.
• Араб мемлекеттерiнiѓ Израильмен толыћ к&лемдi
ћалыпты ћатынастар орнатуѕа жќне аймаћтаѕы барлыћ
елдердiѓ жалпыѕа бiрдей Араб-Израиль бiтiмiне жетуi
маћсатында ћауiпсiз бейбiт ћатар &мiр сљруi.
http://daccess-ods.un.org/

189 25. ИНДОНЕЗИЯДАЅЫ БАЛИ ЋАЛАСЫНДА ДАМУШЫ
ЕЛДЕРДIЃ СЕГIЗДIГI АРАСЫНДА ЖАСАЛЅАН ДЕКЛАРАЦИЯ
2006 жылѕы мамыр.
(Љзiндi)
1. Бiз, Бангладеш Республикасы, Египет Араб Респуб-
ликасы, Индонезия Республикасы, Иран Ислам Респуб-
ликасы, Малайзия, Нигерия Федеративтiк Республикасы,
Пќкiстан Ислам Республикасы мен Тљркия Республикасы
мемлекеттерiнiѓ љкiметтерiнiѓ басшылары Индонезияѕа,
Балиѕа 2006 жылѕы 13 мамырда дамушы Сегiздiк (Р-8)
басшыларыныѓ Бесiншi кездесуiне жиналдыћ...
3. ...Бiз кедейшiлiк негiзiнде жатћан жќне тџраћты
дамуѕа ћол жеткiзудi к&здейтiн проблемаларды жою
ж&нiнде бiздiѓ ортаћ кљш-жiгерлерiмiздiѓ жиынтыѕына
айналатын Р—8 елдерiнiѓ ынтымаћтастыѕын тиiмдi кеѓей-
туге баѕытталѕан жаѓа стратегияны, саясат пен шараларды
ќзiрлеу ћажеттiгiн атап к&рсетемiз...
4. Бiз жањанданудыѓ заманауи дќуiрiнде дамыѕан жќне
дамушы елдер арасында љздiксiз &сiп отырѕан экономи-
калыћ теѓсiздiкке к&п алаѓдаулы екенiмiздi атап к&рсе-
темiз. Бџл айћын сќйкессiздiк даму ж&нiндегi ќрiптестер,
халыћаралыћ даму агенттiктерi, ћаржыландыру ж&нiндегi
к&пжаћты ведомстволар, сондай-аћ неѕџрлым тыѕыз ынты-
маћтастыћтыѓ к&мегiмен жойылуы тиiс. Бџл мќселеде бiз
дамушы елдердiѓ экономикалыћ дамуѕа џмтылысына љлкен
халыћаралыћ ћолдау к&рсетудi талап етемiз. Сондай-аћ,
бiздiѓ елдердегi экономикалыћ теѓсiздiк проблемаларын
шешу бойынша келiсiлген жџмыс жљгiзуге мiндеттенемiз.
5. Бiз халыћаралыћ ћауымдастыћты 2015 жылы даму-
шы елдердегi кедейлiк деѓгейiн екi есе ћысћартуды џйѕарѕан
жаѓа мыѓжылдыћтаѕы экономикалыћ даму маћсаттарына
ћол жеткiзу бойынша келiсiлген iс-ќрекеттер жасауѕа
шаћырамыз.
6. Бiз дамушы елдердiѓ ћаржылыћ ћарыздары пробле-
маларын экономикалыћ даму саласында дамытуѕа бейiм-
делген тиiмдi, кешендi, объективтi, сенiмдi шешiмдер ћабыл-
дау ќдiсiмен шешу ћажеттiгiн атап к&рсетемiз. Мџндай
шешiмдерге ћарызды жою, ћарыз ћџрылымын &згерту...
дамыѕан елдердiѓ дамушы елдер экономикасына ћаржылыћ
салымдары ретiнде жалпы џлттыћ &нiмдерiнiѓ 0,7%-ын

190
беру, сондай-аћ дамушы елдерге келетiн ћаржылыћ аѕын-
дарды арттыру жатады.
8. Бiз БСЏ-ѕа жаппай кiру ћажеттiгiн мойындаймыз жќне
бџл џйым мљшелерiнен дамушы елдердi кемсiтушiлiксiз
џстанымдарѕа негiзделген Дљниежљзiлiк сауда џйымына
ћабылдау мен &тiнiштерiн ћарастыру љдерiсiн жеделдетудi
&тiнiп сџраймыз.
13. Бiз Р—8 елдерi арасындаѕы ынтымаћтастыћ пен
љйлестiрудi жаћсарту ћажеттiгiн мойындаймыз, &йткенi бџл
бiзге жањандану љдерiсiне неѕџрлым белсендi ћатысуѕа жќне
бiздiѓ џлттыћ дамуымызѕа жаѕдай жасауѕа мљмкiндiк
бередi.
18. Бiз Р—8 елдерiнiѓ арасындаѕы сауда к&лемiнiѓ 1999
жылѕы 14,5 биллион доллардан 2004 жылѕы 33 биллион
долларѕа дейiн, яѕни бес жылдыѓ iшiнде 127%-ѕа &скенiн
ћанаѕаттана отырып атап &тпекпiз.
Бџл аталѕан елдердiѓ ћалѕан дљниемен 84%-ды ћџраѕан
сауда к&лемiнен анаѕџрлым асып тљстi. Назарымызѕа 2004
жылы Р—8 елдерi саудасыныѓ ћосындысы к&лемi 730
биллион долларѕа жеткен фактiсiн ала отырып, бiз алды-
мызда сауданы кеѓейту љшiн ќлi де мол мљмкiндiктер
жатћанына сенiм бiлдiремiз...
27. Бiз Сегiздiкке мљше елдердi Р—8 елдерiнiѓ дамуѕа
баѕытталѕан кљш-жiгерлерiн ћолдау љшiн техникалыћ
ынтымаћтастыћ пен &нiмдiлiктi &рiстетудi дамыту ж&нiнде
жаѓа шаралар ћабылауѕа шаћырамыз.
http://constitutions.ru/article/483

191
IХ тарау. АФРИКА ЕЛДЕРI
1. ЕГИПЕТ АРАБ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ ПРЕЗИДЕНТI
Г.А.НАСЕРДIЃ МЌЛIМДЕМЕСI
31 шiлде, 1956 жыл.
1956 жылѕы 26 шiлдеде Суэц каналы компаниясы џлт
меншiгiне алынѕан болатын. Алайда Египет љкiметiнiѓ
мџны жљзеге асыруына бiрнеше љкiметтер, ќсiресе Франция
мен Ћџрама Корольдiк љкiметтерi тарапынан бiршама
ћарсылыћ туѕызды.
Мџндай ћарсылыћћа ешћандай негiз жоћ. Суэц каналы
компаниясы ќрћашан да Египет компаниясы болды, оны
басћа да Египет компаниялары сияћты џлт меншiгiне алуѕа
болатын едi. Осы џлт меншiгiне алу Египеттiѓ халыћаралыћ
мiндеттемелерiне ешбiр дќрежеде ћатысты емес... Суэц
каналы кемелердiѓ еркiн жљзуiне нџћсан келтiрген жоћ
жќне ешбiр дќрежеде оѕан ћатысты болып отырѕан жоћ.
Сонымен ћатар канал арћылы кемелердiѓ еркiн &туiне жќне
ћатынастыѓ дамытылуына Египеттен артыћ ешкiм мљдделi
бола алмайды. Канал арћылы ћатынаудыѓ таяудаѕы
жылдары бiз &з љмiтiмiздi жќне бљкiл дљниежљзiнiѓ љмiтiн
аћтайтынына кќмiл сенемiз. Египет &з iсiнiѓ ќдiл екенiне
сенедi жќне осыѕан ћатысты &зi таѓдап алѕан баѕыттан &зiн
тайдыруѕа жол бермейдi, &з мљдделерi мен џлттардыѓ бљкiл
дљниежљзiлiк ћауымдастарыныѓ мљдделерiне ћызмет ете
отырып, алѕа баса беретiн болады.
Хрестоматия по новейшей истории. Ч. 2 (1945—1974).
Пособие для учителей. М., 1976. С. 212.
2. КЕЃЕС ЉКIМЕТIНIЃ ЕГИПЕТКЕ ЋАРСЫ ЋАРУЛЫ
БАСЋЫНШЫЛЫЋ ТУРАЛЫ МЌЛIМДЕМЕСIНЕН
31 ћазан, 1956 жыл.
Египет басћыншылыћтыѓ ћџрбаны болды. Оныѓ аума-
ѕына Израиль ќскерлерi басып кiрдi жќне аѕылшын,
француз ќскерлерi тљсiрiлуiнiѓ ћатерi т&ндi.
Ћазанныѓ 29-нан 30-ына ћараѕан тљнде Израиль
ќскерлерi Египет шекарасынан &тiп, соѕыс ќрекеттерiн
бастады, Синай тљбегiмен Суэц каналы баѕытында iлгерi
жылжыды.

192
Израиль љкiметiнiѓ ќрекеттерi ћарулы басћыншылыћ
жќне Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ Жарѕысын ашыћтан-
ашыћ бџзу болып табылады. Израиль ќскерлерiнiѓ басып
кiруi мџны батыс державаларыныѓ, еѓ алдымен, Англия
мен Францияныѓ &з ќскерлерiн араб мемлекеттерiнiѓ
аумаѕына, атап айтћанда, Суэц каналы аймаѕына тљсiру
љшiн сылтау ретiнде пайдалануына арналѕанын фактiлер
к&рсетiп отыр. Батыс державалары &здерiнiѓ басћыншылыћ
ќрекеттерiн Америка Ћџрама Штаттарыныѓ Англияныѓ
жќне Францияныѓ 1950 жылѕы, барлыћ араб мемлекеттерi
бiрауыздан ћабылдамай тастаѕан отаршылдыћ Деклара-
циясына сiлтемелермен бљркемелеу. Шыѕыста отарлыћ езгi
режiмiн ћалпына келтiруге џмтылып отырѕан империалис-
тiк топтардыѓ ћџралы ретiнде ќрекет жасай отырып,
Израиль љкiметi отаршылдыћћа ћарсы кљрес жљргiзушi
барлыћ араб халыћтарына, барлыћ Шыѕыс халыћтарына
ћыр к&рсеттi. Израильдiѓ экстремистiк топтары тљскен жол
ћылмысты жќне, еѓ алдымен, Израиль мемлекетiнiѓ &зi
љшiн, оныѓ болашаѕы љшiн ћауiптi болып табылады.
Израильдiѓ ћарулы шабуылыныѓ iзiнше Англия мен
Франция љкiметтерi 30 ћазанда Египетке бейне бiр Израиль
мен Египет арасындаѕы ќскери ќрекеттерге жол бермеу
маћсатында Египет аумаѕында — Суэцте, Порт-Саидта жќне
Исмаилияда &з ќскерлерiне басты позициялар беру ж&нiнде
љзiлдi-кесiлдi талап ћойды. Египет љкiметi елдiѓ егемендiгi
мен аумаѕыныѓ ћол сџѕылмастыѕын ћорѕай отырып, бџл
талапты ћабыл алмаѕынына ћарамастан, Англия мен Фран-
ция &з ќскерлерiн Египет аумаѕына тљсiруге жiбердi. Сол
арћылы Англия мен Франция љкiметтерi егемендi Египет
мемлекетiнiѓ заѓды ћџћыларын &рескел тљрде бџза отырып,
Египетке ћарсы ћарулы интервенция жолына тљстi. <...>
Кеѓес љкiметi БЏЏ Ћауiпсiздiк Кеѓесi Таяу жќне Орта
Шыѕыс ауданында бейбiтшiлiк пен тыныштыћты саћтау
љшiн Англияныѓ, Францияныѓ жќне Израильдiѓ Египетке
ћарсы басћыншылыћ ќрекетiн тоћтату жќне басћыншылар
ќскерлерiн Египет аумаѕынан дереу шыѕару љшiн шџѕыл
шаралар ћолдануѕа тиiс деп санайды.
Кеѓес љкiметi Египетке ћарсы аталѕан басћыншылыћ ќре-
кеттерге баѕытталѕан ћауiптi зардаптар љшiн бљкiл жауап-
кершiлiк бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi бџзу жолына, басћын-
шылыћ жолына тљскен љкiметтерге тљгелдей жљктеледi деп
санайды.
Правда, 1 ноября 1956 года.

193 3. АФРИКА БIРЛIГI ЏЙЫМЫНЫЃ ЖАРЅЫСЫ
(Љзiндi)
Мамыр, 1963 жыл.
Бiздер, Африка мемлекеттерi мен љкiметтерiнiѓ Эфио-
пиядаѕы Аддис-Абеба ћаласында жиналѕан басшылары,
барлыћ халыћтардыѓ &з таѕдырын &зi шешудiѓ ажыра-
тылмас ћџћыѕы бар екенiне сене отырып,
бостандыћ, теѓдiк, ќдiлдiк жќне ћадiр-ћасиет африка халыћ-
тарыныѓ заѓды маћсаттарын жљзеге асырудыѓ аса маѓызды
мiндеттерi екенiн тљсiне отырып,
континенттiѓ табиѕи ресурстары мен адам резервтерiн бiздiѓ
халыћтарымыздыѓ адам ћызметiнiѓ барлыћ салаларындаѕы
ортаћ прогресi iсiне ћою бiздiѓ жауапкершiлiгiмiз болып
табылатынын тљсiне отырып,
бiздiѓ мемлекеттерiмiздiѓ арасындаѕы бiздiѓ халыћтарымыз-
дыѓ туысћандыћћа, ынтымаћтастыћћа, этникалыћ жќне
џлттыћ айырмашылыћтарды жоятын кеѓ аућымды
бiрлестiктегi џмтылысына сай келетiн &зара тљсiнiстiк пен
ынтымаћты ныѕайту ж&нiндегi ортаћ бекемдiкпен
жiгерлене отырып,
бџл бекемдiктi адамзат прогресiнiѓ ћызметiне серпiндi кљшке
айналдыру љшiн бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiк жаѕдайларын
жасау жќне оны саћтау ћажет екенiне сене отырып,
ћымбат баѕа мен ћол жеткен тќуелсiздiк пен егемендiктi,
сондай-аћ бiздiѓ мемлекеттерiмiздiѓ аумаћтыћ тџтастыѕын
ћорѕауѕа жќне барлыћ нысандардаѕы жаѓа отаршылдыћћа
ћарсы кљрес жљргiзуге бекем бел байлай отырып, Африка-
ныѓ жалпылама прогресi iсiне адалдыћ саћтай отырып,
Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ Жарѕысы мен &з принципiне
адалдыѕымызды ћуаттап отырѕан Жалпыѕа бiрдей адам
ћџћыѕыныѓ Декларациясы мемлекеттер арасындаѕы бейбiт
жќне жемiстi ынтымаћтастыћ љшiн берiк негiз ћалайты-
нына сене отырып,
Африкадаѕы барлыћ мемлекеттердiѓ бџдан былай &з
халыћтарыныѓ ќл-аућатын ћамтамасыз ету жолында
бiрiгуiн к&ргiмiз келе отырып,
бiздiѓ мемлекеттерiмiз арасындаѕы байланыстарды ортаћ
институттар ћџру жолымен ныѕайтуѕа бекем бел байлай
отырып, осы Жарѕыны жасауѕа келiстiк.

194
1-бап.
1. Мќртебелi Уаѕдаласушы Тараптар осы Жарѕыныѓ
ћабылдануымен «Африка бiрлiгi џйымы» деп аталатын
џйым ћџрды.
2. Бџл џйымныѓ ћџрамында Африкадаѕы континентальды
мемлекеттер, Мадагаскар жќне Африканы ћоршап тџрѕан
басћа аралдар болады.
МАЋСАТТАР
2-бап.
1. Џйым мынадай маћсаттарды к&здейдi:
а) Африка мемлекеттерiнiѓ бiрлiгi мен ынтымаћтасты-
ѕын ныѕайту;
ќ) олардыѓ арасындаѕы ынтымаћтастыћты жќне Африка
халыћтары љшiн &мiр сљрудiѓ жаћсы жаѕдайларын жа-
сауѕа баѕытталѕан олардыѓ кљш-жiгерлерiн љйлестiру
мен ныѕайту;
б) олардыѓ егемендiгiн, аумаћтыћ тџтастыѕын жќне тќуел-
сiздiгiн ћорѕау;
в) Африкада отаршылдыћтыѓ барлыћ тљрiн жою;
г) Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ Жарѕысына жќне Жал-
пыѕа бiрдей адам ћџћыѕы Декларациясына сќйкес халыћ-
аралыћ ынтымаћтастыћты ћолдау.
2. Осы маћсаттарѕа жету љшiн мемлекеттер — џйым мљше-
лерi &зiнiѓ ортаћ саясатын, ќсiресе мына салаларда: а)
саясат пен дипломатия саласында; ќ) экономика, к&лiк жќне
байланыс саласында; б) бiлiм беру мен мќдениет саласында;
в) денсаулыћ саћтау, санитария жќне тамаћтану саласында;
г) ѕылым мен техника саласында; ѕ) ћорѕаныс пен ћауiпсiздiк
саласында љйлестiретiн жќне келiсетiн болады.
ПРИНЦИПТЕР
3-бап.
2-бапта баяндалѕан маћсаттарѕа жету љшiн мљше мемлекет-
тер мына ћаѕидаларѕа адалдыѕын ћуаттайды жќне жария-
лайды:

195
1) барлыћ мљше мемлекеттердiѓ егемендi теѓдiгi;
2) мемлекеттердiѓ iшкi iстерiне араласпау;
3) ќрбiр мемлекеттiѓ егемендiгi мен аумаћтыћ тџтастыѕын
жќне оныѓ тќуелсiз &мiр сљруге ажыратылмас ћџћыѕын
ћџрметтеу;
4) даулы мќселелердi келiсс&з, делдалдыћ татуласу немесе
т&релiк жолымен бейбiт реттеу;
5) саяси желеулермен кiсi &лтiрудiѓ барлыћ тљрлерiн,
сондай-аћ к&ршi мемлекеттер немесе кез-келген басћа
мемлекетер тарапынан бљлдiру ќрекетiн љзiлдi-кесiлдi
айыптау;
6) осы уаћытћа дейiн тќуелдiлiкте болып отырѕан африка
аумаћтарын толыћ азат ету iсiне адалдыћ;
7) барлыћ блоктарѕа ћосылмау саясатын ћуаттау.
МЉШЕЛЕР
4-бап.
Џйымѕа Африкадаѕы ќрбiр тќуелсiз жќне егемендi мемлекет
мљше бола алады.
МЉШЕ МЕМЛЕКЕТТЕРДIЃ ЋЏЋЫЋТАРЫ МЕН МIНДЕТТЕРI
5-бап.
Барлыћ мљше мемлекеттердiѓ теѓ ћџћыћтары мен теѓ
мiндеттерi бар.
6-бап.
Мљше мемлекеттер осы Жарѕыныѓ 3-бабында к&рсетiлген
ћаѕидаларды мџћият саћтауѕа мiндеттенедi.
ОРГАНДАР
7-бап.
Џйым &з маћсаттарына т&мендегi негiзгi органдар арћылы
жетуге кљш салатын болады:
1. Мемлекеттер мен љкiмет басшыларыныѓ ассамблеясы;
2. Министрлер Кеѓесi;
3. Бас Хатшылыћ;
4. Делдалдыћ, татулыћ жќне т&релiк ж&нiндегi комиссия.
http: //nwapa. spb. ru/ftxt/0379/chapter_81.html

196 4. АНГОЛАНЫ АЗАТ ЕТУ ЖОЛЫНДАЅЫ ХАЛЫЋТЫЋ
ЋОЗЅАЛЫС ПАРТИЯСЫНЫЃ Т'РАЅАСЫ АГОСТИНЬО
НЕТОМЕН СЏХБАТТАН
Ћаѓтар, 1973 жыл.
Ћазiргi кезде Африка џлт-азаттыћ ћозѕалысы жаѓа ке-
зеѓге ћадам басты. >ткен жылдыѓ соѓында БЏЏ Ћауiпсiздiк
Кеѓесi ћарар ћабылдап, онда Португалия отарларындаѕы
халыћтар &зiн-&зi билеудiѓ жќне тќуелсiз болудыѓ ажыра-
тылмас ћџћыѕын, олардыѓ &з џлт-азаттыћ ћозѕалыстарыныѓ
басшылыѕымен жљргiзiп жатћан кљресiнiѓ заѓдылыѕын
таныды. БЏЏ Бас Ассамблеясында осы ћозѕалыстардыѓ
уќкiлдерi баћылаушылар ретiнде тџѓѕыш рет ћатысты,
мџныѓ &зi, с&з жоћ, олардыѓ беделiнiѓ артћанын жќне
халыћаралыћ к&лемде танылѕанын дќлелдейдi...
Португалия отаршылдары шын мќнiнде сџмдыћ мџра
ћалдырып отыр. Халыћтыѓ 98 пайызы сауатсыз, ауыл
шаруашылыѕы &те т&мен деѓгейде. Бiзде мектептер, ауру-
ханалар, бiлiктi кадрлар жетiспеуде. Бiз азат етiлген
аумаћтарда ћазiрдiѓ &зiнде љлкен жасампаз жџмыс жљр-
гiзiп жатырмыз. Онда ћџрылѕан халыћтыћ билiк органдары
шаруашылыћ реформасын жљзеге асыруда, бастауыш
мектептер медицина пункттерiн ашуда. Бiз тiптi балалар
љшiн жаѓа оћулыћтар шыѕару iсiн жолѕа ћойдыћ. Азат
етiлген аудандарда алѕашћы тџтыну-&ткiзу кооперативтерi
ћџрылуда: ћоймаѕа &ткiзiлген жљгерiге, маћтаѕа немесе ћант
ћџраѕына айырбасћа шаруалардыѓ ћант, тџз, сiрiѓке, мата
жќне еѓ ћажеттi басћа да тауарлар алуына болады...
Егер Португалияны НАТО елдерi жќне Африканыѓ
оѓтљстiгiндегi нќсiлшiл режiмдер ћолдамаѕан болса, бiздiѓ
кљресiмiз баяѕыда-аћ жеѓiспен аяћталѕан болар едi. НАТО
елдерi португалдарѕа љнемi ќскери жќне экономикалыћ
к&мек к&рсетуде.
Бiздiѓ iсiмiздiѓ табысы к&п жаѕынан алѕанда барлыћ про-
гресшiл кљштердiѓ жќне, еѓ алдымен, социалистiк елдердiѓ
к&мегiне байланысты. Ангола халћына еѓ к&п к&мек
к&рсетiп отырѕан Кеѓес Одаѕы. Бiз Кеѓестiк достардан ћару,
оћ-дќрi, к&лiк, байланыс ћџралдарын алып отырмыз.
Халыћаралыћ џйымдарда, ќсiресе БЏЏ-да бiзге КСРО
к&рсетiп отырѕан ћолдауды бiз жоѕары баѕалаймыз.
Хрестоматия по новейшей истории. Ч. 2 (1945—1974).
Пособие для учителей. М., 1976. С. 225.

197
5. Халыћтар мен адам ћџћыћтары туралы Африка
хартиясы
1988 жылы ћаѓтарда кљшiне енген
(Ћысћартылѕан)
I БNлiм
Ћџћыћтар жќне мiндеттер
I тарау
Халыћтар мен адам ћџћыћтары
1-бап.
Осы Хартияѕа ћатысушы Африка Бiрлiгi Џйымына
мљше-мемлекеттер хартияда к&рсетiлген еркiндiк пен
мiндеттемелердi, ћџћыћтарды мойындайды жќне олардыѓ
бќрi кљшiне ену љшiн тиiстi заѓнамалар мен басћа да
шаралар ћолдануѕа мiндеттi.
19-бап.
Барлыћ халыћтар теѓ: олардыѓ барлыѕы бiрдей ћџрметте-
ледi жќне ћџћыћтары да бiрдей. Бiр халыћтыѓ басћаларды»
љстiнен љстемдiк ћџруын еш уаћытта аћтауѕа болмайды.
21-бап.
1. Барлыћ халыћтар &здерiнiѓ материалдыћ жќне табиѕи
ресурстарын еркiн пайдалануѕа ћџћылы.
2. Егер халыћтар &здерiне тиесiлi ћџндылыћтарынан
айырылып ћалѕан жаѕдайда оны заѓды тљрде ћайтарып
алуѕа немесе ћџнын т&летуге ћџћылы.
http://constitutions.ru/article/782/2
6. «АФРИКАНЫЃ ДАМУЫ МЉДДЕЛЕРIНДЕГI ЖАЃА
ЌРIПТЕСТIК»
Ћазан, 2001 жыл
(Љзiндi)
1. Бџл ћџжат «Африканыѓ дамуы мљдделерiндегi жаѓа
ќрiптестiк» — деп аталады. Африкалыћ елдер басшы-
ларыныѓ еѓ бiрiншi борышы мен мiндетi кедейшiлiктi жою
жќне олардыѓ елдерiнiѓ бiр мезгiлде дљниежљзiлiк
экономика мен саясатћа белсендi ћатысуын ћамтамасыз
ету.

198
3. Африка дамуыныѓ ћисыны ќрћашанда оныѓ несиелер
мен к&мек алу маћсатында халыћаралыћ ћауымдастыћ
џйымдарына ћатысуымен аныћталып келдi. Несиелер
ћџрлыћты осы уаћытћа дейiн жойылмаѕан ћарыздыћ
тыѕырыћћа тiредi жќне ол африкалыћ елдердiѓ экономи-
калыћ &су жолындаѕы кедергi болып табылады.
Дамудыѓ мџндай жолы &з мљмкiндiгiн сарћыды...
4. Африкада 340 миллиондай адам немесе ћџрлыћ
халћыныѓ жартысы кљнiне 1 АЋШ долларына жетпейтiн
ћаржымен кљнелтедi. Бес жасћа дейiнгi балалардыѓ
арасындаѕы &лiм деѓгейi &те жоѕары, ал &мiрдiѓ орташа
џзаћтыѕы бар-жоѕы 54 жылды ћџрайды. Халыћтыѓ тек
58 пайызы ѕана таза ауызсуѕа ћол жеткiзе алады. Ересек
халыћтыѓ (15 жастан жоѕары) арасындаѕы сауатсыздыћ
деѓгейi 41%-ѕа дейiн жетедi. Африкада ќрбiр 1000 адамѕа
бар-жоѕы 18 телефон н&мiрi келедi, ал табыс деѓгейi жоѕары
елдерде ол 567-ге теѓ.
5. «Африканыѓ дамуы мљдделерiндегi жаѓа ќрiптестiк»
оны аныћтайтын ћатынастарды &згерту жолымен осы
ћалыптан тыс жаѕдаятты жоюѕа баѕытталѕан...
V-бNлiм. Iс-ќрекеттер баѕдарламасы; ХХI ѕасырда
тџраћты дамуды ћамтамасыз ету стратегиясы.
59. «Африканыѓ дамуы мљдделерiндегi жаѓа ќрiптестiк»
&з тќсiлi мен стратегиялары бойынша бџѕанѕа дейiнгi бљкiл
Африканы дамытуды ћолдау жоспарлары мен бастама-
ларынан ерекшеленедi...
60. Ол африкалыћ елдердiѓ &з жауапкершiлiктерi мен
бастамасына сљйенетiн дамудыѓ џзаћ мерзiмдi баѕдарла-
масы ретiнде ойластырылды.
64. Африка елдерiндегi кедейшiлiк к&лемiн ћысћар-
ту маћсатына ћол жеткiзу љшiн бiр ѕана &су ћарћынын
арттыру жеткiлiксiз. Африканыѓ алдына кедейлiк к&лемiн
ћысћарту жќне тџраћты дамуды ћамтамасыз етуге ћажеттi
&су ќлеуетiн жасау мiндетi тџр. Оныѓ шешiмi инфраћџ-
рылым, капиталдыѓ жинаћталуы, адам капиталы, ћџры-
лымдыћ даму, диверсификация, бќсекеге ћабiлеттiлiк, ден-
саулыћ саћтау мен ћоршаѕан ортаѕа џћыпты к&зћарас
сияћты факторларѕа байланысты.
65. «Африканыѓ даму мљдделерiндегi жаѓа ќрiптес-
тiктiѓ» маћсаты ћџрлыћтыѓ дамуына басымдыѕы бар
секторлардаѕы орын алѕан алшаћтыћты жою, с&йтiп,

199
ћџрылыћтыѓ дљниежљзiндегi дамыѕан аймаћтарды ћуып
жетуiне тљрткi жасау болып табылады.
66. Жаѓа џзаћ мерзiмдiк тџжырымдама орын алѕан
алшаћтыћты жою маћсаты кеѓ к&лемдi инвестициялар
салуды талап етедi. Бџл мiндеттi шешу Африканыѓ ћажеттi
ћаржыларды еѓ жоѕары ћолайлы жаѕдайларда жинаћтай
бiлу ћабiлетiне байланысты...
67. Џзаћ мерзiмдiк мiндеттер:
• Африкада кедейшiлiктi жою жќне оны жањандану
љдерiсiнде тџраћты Африка жолына шыѕару;
68. Наћты маћсаттар:
• Келесi 15 жылдыѓ iшiнде iшкi жалпы &нiм (IЖ>)
&суiнiѓ жылдыћ орташа ћарћынын 7 пайыз деѓгейiнде
ћамтамасыз ету;
• ћџрлыћтыѓ даму саласында халыћаралыћ деѓгейде
келiсiлген маћсаттарѕа ћол жеткiзуiн ћамтамасыз ету, оныѓ
iшiнде:
— 2015 жылѕа ћарай &те кедейшiлiк жаѕдайда &мiр
сљретiн халыћ љлесiн (1990 жылмен салыстырѕанда) екi
есе азайту;
— 2015 жылѕа ћарай мектеп жасына дейiнгi балалардыѓ
бќрiн бастауыш бiлiм берумен ћамту;
— љлкен гендерлiк теѓдiктi ћамтамасыз ету жќне ќйел-
дер ћџћыћтарын 2005 жылы халыћты бастауыш жќне
орта бiлiм берумен ћамтудаѕы гендерлiк сќйкессiздiктi жою
жолымен кеѓейту;
— 2015 жылѕа ћарай (1990 жылмен салыстырѕанда)
аналар &лiмi деѓгейiн т&рттен љшке т&мендету;
— 2015 жылѕа ћарай барлыћ мџћтаж адамдар љшiн
денсаулыћ саласындаѕы ћызметтердi ћолжетiмдi ету;
— 2005 жылѕа ћарай 2015 жылы экологиялыћ ре-
сурстарды жоѕалту љрдiсiн мљлдем тыю маћсатында тџраћ-
ты даму саласындаѕы џлттыћ стратегияларды iс жљзiнде
орындауды ћамтамасыз ету.
69. Осы стратегияны жљзеге асырудыѓ нќтижелерi:
• экономикалыћ &су мен жџмыспен ћамтудыѓ дамуы
жќне артуы;
• кедейшiлiк пен теѓсiздiк аућымыныѓ азаюы;
• &ндiрiстiк ћызметтегi диверсификация, халыћаралыћ
бќсекеге ћабiлеттiктiѓ артуы мен экспортыѓ кеѓеюi;
• африкалыћ елдердiѓ љлкен интеграциясы болуы тиiс.
http: //new — africa.pdf

200
Х тарау. ЛАТЫН АМЕРИКАСЫ ЕЛДЕРI
1. АМЕРИКАН МЕМЛЕКЕТТЕРI ЏЙЫМЫНЫЃ ЖАРЅЫСЫ
(Љзiндi)
30 сќуiр, 1948 жыл.
Американ мемлекеттерiнiѓ тоѕызыншы Халыћаралыћ
Конференциясына ћатысћан мемлекеттер &з халыћтарыныѓ
атынан;
Американыѓ тарихи мiндетi — адамѕа бостандыћ жќне &зiнiѓ
дамуы љшiн жќне &зiнiѓ ќдiлеттi ой-армандарын жљзеге
асыру љшiн ћолайлы жаѕдайлар беру екенiне сене отырып;
мџндай мiндет басты ћџндылыѕы Америкадаѕы халыћ-
тардыѓ бiрлесе бейбiтшiлiкте &мiр сљру жќне &зара
тљсiнiстiкпен бiр-бiрiнiѓ егемендiгiн ћџрметтеу к&мегiмен
барлыћ халыћтар жаѕдайыныѓ жаћсартылуын ћамтамасыз
ету ниетi, тќуелсiздiк, теѓдiк жќне заѓдылыћ болып
табылатын к&птеген келiсiмдерге жiгерлендiрiлгенiн тљсiне
отырып;
Американ ынтымаћтастыѕы мен тату к&ршiлестiгiнiѓ
шынайы мќнi адамныѓ негiзгi ћџћыћтарын ћџрметтеуге
негiзделген демократиялыћ институттар жеке бостандыћ
пен ќлеуметтiк ќдiлдiк жљйесi шеѓберiнде осы континенттегi
топтасудан к&рiнiс таба алатынына сене отырып;
&здерiнiѓ ќл-аућаты жќне дљниежљзiнiѓ прогресi мен
&ркениетiне ћосатын љлесi интенсивтi континенттiк ынты-
маћтастыћты барѕан сайын к&п талап ететiне сене отырып;...
заѓдыћ џйым моральдыћ тќртiпке жќне ќдiлдiкке негiз-
делген ћауiпсiздiк пен бейбiтшiлiк љшiн ћажеттi шарт
болып табылатынына сене отырып... Американ мемлекет-
терi џйымыныѓ т&мендегi Жарѕысы туралы уаѕдаластыћ.
Бiрiншi бNлiм. I тарау. Сипат жќне маћсаттар
1-бап.
Осы Жарѕымен американ мемлекеттерi бейбiтшiлiк пен
ќдiлдiкке жету, &здерi арасындаѕы ынтымаћћа жќрдемдесу,
ынтымаћтастыћты кљшейту жќне &здерiнiѓ егемендiгiн,
аумаћтыћ тџтастыѕын жќне тќуелсiздiгiн ћорѕау маћ-
саттарында &зара келiскен халыћаралыћ џйым ћџрады...

201
4-бап.
Американ мемлекеттерiнiѓ џйымы &зi негiзделген
принциптердi жљзеге асыру, Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ
Жарѕысы бойынша аймаћтыћ мiндеттемелердi орындау
љшiн мынадай негiздегi маћсаттарды жариялайды:
а) континентте бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi ныѕайту;
ќ) шиеленiстердiѓ ыћтимал себептерiне жол бермеу жќне
мљше мемлекеттер арасында пайда болуы мљмкiн даулар-
дыѓ бейбiт жолмен реттелуiн ћамтамасыз ету;
б) басћыншылыћ болѕан жаѕдайда осы мемлекеттердiѓ
бiрлескен iс-ћимылдарын ћамтамасыз ету;
в) &здерiнiѓ арасында пайда болуы мљмкiн саяси, заѓдыћ
жќне экономикалыћ мќселелердiѓ шешiлуiне кљш салу;
г) &здерiнiѓ экономикалыћ ќлеуметтiк жќне мќдени дамуына
бiрлескен iс-ћимылдармен жќрдемдесу.
II тарау. Принциптер
5-бап.
Американ мемлекеттерi т&мендегi ћаѕидаларда ћуаттайды:
а) Халыћаралыћ ћџћыћ мемлекеттердiѓ &зара ћарым-
ћатынастарындаѕы олардыѓ тќртiп нормаларын ћалыптас-
тырады;
ќ) Халыћаралыћ тќртiп, негiзiнен, мемлекеттердiѓ дара-
лыѕын, егемендiгiн жќне тќуелсiздiгiн ћџрметтеуден жќне
шарттар мен басћа да халыћаралыћ ћџћыћ к&здерiнен
туындайтын мiндеттердi дќл орындаудан к&рiнiс табады;
б) Мемлекеттер арасындаѕы ћарым-ћатынас iзгi ниетпен
айћындалуѕа тиiс;
в) Американ мемлекеттерiнiѓ ынтымаѕы, ол ћызмет ететiн
жоѕары маћсаттар осы мемлекеттердiѓ &кiлеттi демо-
кратияны пќрмендi жљзеге асыру негiзiнде саяси џйым-
дастыруын талап етедi;
г) Американ мемлекеттерi басћыншылыћ соѕысты айып-
тайды: жеѓiс ћџћыћтар бермейдi;
ѕ) бiр Американ мемлекетiне ћарсы басћыншылыћ актiсi
барлыћ басћа Американ мемлекеттерiне ћарсы басћын-
шылыћ актiсi болып табылады.

202
д) екi немесе одан к&п Американ мемлекеттердiѓ арасында
пайда болатын халыћаралыћ сипаттаѕы алауыздыћтар
бейбiт жолдар к&мегiмен реттелуге тиiс;
е) Ќлеуметтiк ќдiлдiк пен ќлеуметтiк ћауiпсiздiк баянды
бейбiтшiлiктiѓ негiзi болып табылады;
ж) Экономикалыћ ынтымаћтастыћ континент халыћ-
тарыныѓ ортаћ ќл-аућаты мен гљлденуi љшiн елеулi тљрде
маѓызды;
з) Американ мемлекеттерi жеке адамныѓ негiзгi ћџћыћ-
тарын нќсiлiне, џлтына, дiни сенiмiне немесе жынысына
ћарамастан жариялайды.
и) Континенттiѓ рухани бiрлiгi Американ елдерiнiѓ мќдени
ћџндылыћтарын ћџрметтеуге негiзделген жќне &ркениеттiѓ
жоѕары маћсаттары жолында олардыѓ тыѕыз ынтымаћ-
тасуын талап етедi.
к) Халыћтардыѓ бiлiмi ќдiлдiкке, бостандыћћа жќне бей-
бiтшiлiкке баѕышталуѕа тиiс.
http://nwapa. spb. ru/ftxt/0379/chapter_70/html
2. КУБА ХАЛЫЋТЫЋ-СОЦИАЛИСТIК ПАРТИЯСЫНЫЃ
МЌЛIМДЕМЕСIНЕН
Гавана. 1 ћаѓтар, 1959 жыл.
Революция озбырлыћты саяси тџрѕыдан батыл да толыћ
жеѓдi. Озбырлыћтыѓ саяси аћпаратынан жќне билiгiнен еш
нќрсе немесе еш нќрсе дерлiктей ћалѕан жоћ. Армия,
полиция, жергiлiктi билiк органдары, заѓ шыѕару жќне сот
органдары тазартылды...
Уаћытша революциялыћ љкiмет ћџрылды, ол к&те-
рiлiсшiлер кљштерiнiѓ жќне революциялыћ партия мен
џйымдардыѓ ћолдауына сљйенуде. Бџл љкiмет бљгiнде Куба
тарихында бџдан бџрын бiрде-бiр љкiмет пайдаланбаѕан
билiкке жќне жалпы жџрт ћџрметiне жетiп отыр...
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности.
М., 2000. С.233—234.

203 3. АМЕРИКА ЋЏРАМА ШТАТТАРЫНЫЃ ЖЕКЕ ЖЌНЕ ЗАЃДЫ
ТЏЛЅАЛАРЫНЫЃ МЕНШIГI БОЛЫП ТАБЫЛАТЫН
КЌСIПОРЫНДАРДЫ ЏЛТ МЕНШIГIНЕ АЛУ ТУРАЛЫ
№ 1 ЋАУЛЫСЫНАН
(Љзiндi)
6 тамыз, 1960 жыл.
Ћаулы етiледi
Бiрiншi. Џлт аумаѕындаѕы барлыћ мљлiк пен кќсiп-
орындар, сондай-аћ Америка Ћџрама Штаттарыныѓ жеке
жќне заѓды тџлѕаларыныѓ меншiгi болып табылатын
ћџћыћтар мен акциялар жќне, еѓ алдымен, АЋШ азамат-
тары мљдделi болып отырѕан кќсiпорындар кљштеп экспро-
приациялау жолымен џлт меншiгiне алынсын жќне Куба
мемлекетiнiѓ меншiгiне берiлсiн. <...>
Екiншi. Куба мемлекеттi алдаѕы уаћытта мљлiктердiѓ,
ћџћыћтар мен акциялардыѓ, сондай-аћ аталѕан кќсiпорын-
дардыѓ бљкiл активi мен пассивi бiрден-бiр заѓды иесi деп
саналсын.
Хрестоматия по новейшей истории. Ч. 2. (1945—1974).
Пособие для учителей. М., 1976. С. 115.
4. ХАЛЫЋ БIРЛIГI ЉКIМЕТIНIЃ НЕГIЗГI
БАЅДАРЛАМАСЫНАН
Желтоћсан, 1969 жыл.
Бiрден-бiр шынайы халыћтыћ балама, демек, халыћтыћ
љкiметке негiзгi мiндеттi империалистердiѓ, монополия-
лардыѓ љстемдiгiн, помещиктiк олигархияны жою жќне
Чилиде социализм орнату болып табылады. <...>
Ел ћажет етiп отырѕан революциялыћ ћайта &згерiстердi
Чили халћы билiктi &з ћолына алатын жќне оны пќрмендi
де тиiмдi тљрде жљзеге асыратын жаѕдайда ѕана iске асыруѕа
болады. Халыћтыћ жќне революциялыћ кљштер, бiр прези-
денттi басћасымен жай ѕана ауыстыру жолында кљресу
љшiн, билеушi бiр партияныѓ орнына басћасыныѓ келуi
љшiн бiрiккен жоћ деп атап к&рсетiлген баѕдарламада. Олар
елдегi жаѕдай талап етiп отырѕан тљбегейлi ћайта &згерiс-
тердi бџрынѕы билеушi топтардыѓ билiгiн жџмысшыларѕа,
шаруаларѕа, ћала мен ауыл халћыныѓ прогрестi орта
топтарына беру негiзiнде жљзеге асыру маћсатында бiрiктi.

204
Сонымен, халыћтыѓ жеѓiсi елдiѓ бљкiл тарихындаѕы еѓ
демократияшыл саяси ћџрылысћа жол ашады.
Жаѓа саяси конституция бойынша халыћ жиналысын
еѓ жоѕарѕы орган ету белгiленген мемлекеттiк билiк меке-
мелерiне халыћтыѓ жаппай ћатысуын ћамтамасыз етуге
тиiс.
Экономика саласында љлкен &згерiстер к&зделдi. Елде
басым мемлекеттiк сектор ћџру жоспарланды. Еѓ алдымен,
шетелдiк капиталдыѓ жќне жергiлiктi монополиялардыѓ
ћолында болѕан мыс, темiр, целитра жќне басћа да пайдалы
ћазбалар сияћты негiзгi байлыћтарды џлт меншiгiне алу
белгiлендi. Сонымен бiрге, џлт меншiгiне алынѕан салалар
секторына ћаржы жљйесi, ќсiресе жеке банктер мен саћтан-
дыру компаниялары, сыртћы сауда, iрi сауда кќсiпорын-
дары мен монополиялары, стратегиялыћ материалдар &ндi-
ретiн &неркќсiп монополиялары, сондай-аћ елдiѓ экономи-
калыћ жќне ћоѕамдыћ дамуына жаѕдай жасайтын салалар,
мысалы электр энергиясыныѓ &ндiрiлуi мен б&лiнуi,
темiржол, ќуе жќне теѓiз к&лiгi, байланыс ћџралдары, мџнай
&ндiру, тазарту жќне &ткiзу, металлургия, цемент &неркќсiбi,
химия, целлюлоза жќне ћаѕаз &неркќсiбi кiруге тиiс болды.
<...>
Барлыћ чилилiктердi еѓбегi љшiн сыйаћы кепiлдiк
деѓгейде болатын жџмыспен ћамтамасыз ету, жалаћы
саласындаѕы саясатты ќзiрлеу, еѓбекшiлердiѓ ћатысуымен
жалаћыныѓ кљнк&рiстiѓ еѓ т&менгi деѓгейiне сќйкес келетiн
м&лшерлерiн жќне Чилидiѓ тљрлi аудандары љшiн еѓ т&мен
жалаћыны белгiлейтiн органдарды дереу ћџру к&зделдi.
Сондай-аћ валюталардыѓ тџраћтылыѕын ћамтамасыз ету
мен наћты баѕа белгiлеу шараларын ћолдану жоспарланды.
Ауылда кљрделi ћайта &згерiстердi жљзеге асыру белгi-
лендi. Жоспарларда аграрлыћ реформаныѓ ћарћынын
к&лемi жаѕынан белгiленген еѓ жоѕары нормалардан асатын
жер меншiктерiн экспроприациялау есебiнен жеделдету,
тастанды немесе жеткiлiксiз пайдаланылатын, мемлекетке
ћарасты барлыћ жердi дереу &ѓдеу, экспроприацияланѕан
жерлерде меншiктiѓ кооперативтiк формасын баса енгiзу
к&зделген.
Чили халћыныѓ ќдiл ой-маћсаттарын ћанаѕаттандыру
оныѓ тџрмысын жаћсарту, халыћтыћ љкiметтiѓ тџраћты
ћамћорлыѕы болады деп атап к&рсетiлген баѕдарламада.
Барлыћ азаматтарѕа мемлекет, кќсiпкерлер жќне ќлеуметтiк

205
саћтандыру органдары есебiнен медициналыћ ћызмет
к&рсетуiне кепiлдiк беру, Чилидегi барлыћ балаларѕа,
ќсiресе жџмысшылар мен шаруалар балаларына мектепке
тљсу жќне оћуын жалѕастыру кепiлдiгiнiѓ берiлуi љшiн
жеткiлiктi шќкiртаћылар таѕайындау жоспарларын ќзiрлеу
белгiлендi.
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности.
М., 2000. С. 350—352.
5. С.АЛЬЕНДЕНIЃ РАДИО АРЋЫЛЫ С'ЙЛЕГЕН СОЃЅЫ
С'ЗIНЕН
Сантьяго. 11 ћыркљйек, 1973 жыл.
Сiрќ, бџл менiѓ сiздерге с&з арнауымныѓ соѓѕы мљмкiндiгi
болар... Менiѓ еѓбекшiлерге жалѕыз-аћ айтарым — мен
берiлмеймiн!
Осы тарих тоѕысында мен халыћтыѓ сенiмi љшiн &мiрiмдi
ћџрбан етуге ќзiрмiн. Сан мыѓдаѕан чилилiктердiѓ санасына
бiз сепкен џрыћты бiржолата таптап тастауѕа болмай-
тынына мен кќмiл сенемiн.
Менiѓ отанымныѓ еѓбекшiлерi!
Ќдiлдiк армандарын бiлдiрушi ѕана болѕан адамѕа сiздер
ќрћашанда к&рсеткен адалдыћ љшiн, сенiм љшiн, сiздерге
алѕыс айтамын...
«Магальянес» радиосыныѓ љнi к&п кешiкпей, сiрќ,
&шiрiлетiн болар, с&йтiп менiѓ љнiм сiздерге жетпейтiн
болар. Еѓ маѓыздысы, бiздiѓ љнiмiздi бќрiбiр еститiн болады.
Мен ќрћашанда сiздермен бiрге боламын. Ћалай болѕанда
да мен сiздердiѓ жадыѓызда лайыћты, еѓбекшiлер iсiне адал
адам ретiнде саћталып ћаламын.
Халыћ ћорѕануѕа, бiраћ &зiн ћџрбан етпеуге тиiс. Халыћ
&зiн жойып жiберуге жол бермеуге тиiс. Ол &зiн кемсiтуге
жол бермеуге тиiс.
Менiѓ отанымныѓ еѓбекшiлерi!
Мен Чили таѕдырына жќне &з елiмiздiѓ таѕдырына
сенемiн. Басћа чилилiктер сатћындыћ билiкке жармасып
жатћанда осы ћапас, ащы саѕатты бастан &ткiзедi. Ћайтадан
даѓѕыл жол ашылып, онымен лайыћ адам жаћсы ћоѕам
орнату љшiн жљрiп &тетiн кљн алыс емес екенiн бiлiп ћо-
йыѓыздар.
Чили жасасын!

206
Халыћ жасасын!
Еѓбекшiлер жасасын!
Менiѓ соѓѕы с&здерiм, мiне, осы!
Менiѓ ћазам бекер болмайтынына мен сенемiн...
Сергеев Е.Ю. Новейшая история. Подробности.
М., 2000. С. 360—361.
6. КУБА РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ ПРЕЗИДЕНТI ФИДЕЛЬ
КАСТРОНЫЃ КУБА РЕВОЛЮЦИЯСЫ ЖЕЃIСIНIЃ
45-ЖЫЛДЫЅЫНА АРНАЅАН С'ЗI
(Љзiндi)
3 ћаѓтар, 2004 жыл.
Ћымбатты отандастар! Ћымбатты ћонаћтар!
Бiздiѓ к&бiмiз — сол бiр толѕандырарлыћ кљндердiѓ куќсi
болу артыћшылыѕына ие болѕандар — ќлi тiрiмiз; к&птеген
басћа адамдар ћайтыс болды. Осында ћатысып отырѕан-
дардыѓ басым к&пшiлiгi ол кезде дљниеге келмеген де
шыѕар, тiптi олардыѓ жарыћ дљниенi к&рер кљнi 1959
жылѕы бiрiншi ћаѓтар туатын кљнiнен ќлi алыс едi.
Бiз даѓћћа, ћџрметке, жеке-дара немесе џжыммен
танымал болуѕа џмтылуды ешћашан маћсат еткен жоћпыз.
Алайда, бiз, Куба революционерлерi деп аталуѕа, заѓды
ћџћы барлар, тарихтаѕы теѓдесi жоћ оћиѕаѕа айналѕан
нќрсенi жазуѕа мќжбљр болдыћ. Елiмiздегi саяси жќне
ќлеуметтiк жаѕдайѕа келiспеген бiздер оны &згертуге
џйѕардыћ. Бџл Кубада жаѓалыћ болѕан жоћ, бџл ѕасырлар
бойы талай рет болѕан едi.
Бiз халыћтардыѓ ћџћыћтарына, соныѓ iшiнде тќуелсiздiк
озбырлыћћа ћарсы к&терiлу ћџћыѕына сендiк. Осы
ћџћыћтардыѓ жљзеге асырылуы мен еуропалыћ держава-
лардыѓ отпен жќне семсермен — соныѓ iшiнде жергiлiктi
халыћты жаппай ћырып-жоя жќне миллиондаѕан африка-
лыћтарды ћџлдыћћа сала отырып, басып алѕан бiздiѓ
жарты шарда тќуелсiз елдер тобы, соныѓ iшiнде Америка
Ћџрама Штаттары пайда болды.
Дљниежљзiне кљштеп танылѕан ѕаламшардыѓ табиѕат
ресурстарыныѓ тонау маћсаттарында ойластырылѕан, жаѓа
либералдыћ жањандастыру љшiншi дљние елдерiнiѓ к&п-
шiлiгiнде жќне, ќсiресе Латын Америкасы елдiрiнде љрейлi
«Вашингтон консенсусынан» кейiнгi &те ауыр жќне т&згiсiз
жаѕдай.

207
Осы зиянды саясаттыѓ алѕашћы жемiсi 80-жылдардаѕы
«Зая кеткен онжылдыћ», сол кезде &ѓiрдiѓ &суi бiр пайыз
болды; 1990 жќне 1998 жылдар аралыѕында ол 2,4 пайызѕа
жеттi, мџныѓ &зi жалѕан елестер мен шџѕыл ћажеттерден
ќлдећайда т&мен болды, ал 1998 жыл мен 2004 жыл
аралыѕында ћайтадан бiр пайызѕа дейiн ћџлдырады.
Сыртћы ћарыз, 1985 жылы... 300 млрд, 2004 жылы 750
млрд-ты ћџрады.
Жекешелендiру жљздеген миллиард доллардыѓ к&птеген
жылдар бойы жасалѕан џлтыћ мљлiк тљрiнде џлт меншi-
гiнен алынуына ќкелiп соћты, олар сол елдерден капитал
Ћџрама Штаттар мен Еуропаѕа аѕылып жатћандай шап-
шаѓдыћпен буѕа айналып кеттi.
Жџмыссыздыћ &лшеусiз &стi. Ќрбiр 100 жаѓа жџмыс
орныныѓ 82-сi «формалды емес сектор» дейтiнге жатады.
Онда ешћандай ќлеуметтiк немесе ћџћыћтыћ ћорѕаусыз кез
келген ќдiспен табыс табатындардыѓ џзын тiзiмi пайда
болды.
Кедейлiк, ќсiресе таћыр кедейлiк љрейлi ћарћынмен &сiп,
халыћтыѓ 12,8 пайызынан 44 пайызына дейiн жеттi.
Дамуда тоћырау орын алып отыр, ќлеуметтiк ћызметтер
барѕан сайын нашарлай тљсуде. Еѓ алдымен, халыћћа бiлiм
беру мен оныѓ денсаулыѕын саћтауды ћамтамасыз ету
саласында жаѓа либералды жањандандыру, кљткендегiдей,
наѕыз апатћа ќкелiп соћты.
Егер бџѕан тонаудыѓ теѓ емес айырбас, капиталдыѓ
љздiксiз жќне с&зсiз аѕылуы, аћыл-ойдыѓ џрлануы, про-
текционизм, ДСЏ-ныѓ субсидиялары мен жарлыћтары
сияћты ескi жќне жаѓа тљрлерiн ћосатын болса, Оѓтљстiк
Америкада болып жатћан даѕдарыстар мен оћиѕалар
ешкiмдi де таѓдандырмауѕа тиiс.
Латын Америкасы дљниежљзiнiѓ жаѓа либералды жањан-
дандыру барынша ћатаѓ тљрде жќне талапкершiлiкпен
жљзеге асырылѕан &ѓiрi болды. Ендi осы &ѓiр алдында
Америка континентiндегi елдердiѓ еркiн сауда жасауы
туралы шарт (АЛКА) проблемасы тџр, ол џлттыћ &неркќсiп
орындарын жер бетiнен жоћ ћылып МЕРКОСУР мен Анд
пакетiн Американ экономикасыныѓ ћосымша љлесiне
айналдырады: бџл Латын Америкасындаѕы халыћтардыѓ
экономикалыћ дамуына, бiрлiгi мен тќуелсiздiгiне жасалѕан
соѓѕы шабуыл.
Осы аннексия ќрекетi жљзеге асатын болса да, мџндай
экономикалыћ тќртiп Латын Америкасыныѓ халыћтары

208
љшiн де Ћџрама Штаттардыѓ халћы љшiн де т&згiсiз кљйiнде
ћала бередi, оныѓ жџмысћа ћамтылуына офшорлы кќсiпорын-
дар &з елдерiнде жайлаѕан кедейлiк, бiлiм берудiѓ апатты
кљйi жќне жџмыссыздыћ, тиiстi бiлiктiлiк алуына б&гет
болѕандардыѓ арасынан жалдаѕан арзан жџмысшы кљш-
терiнiѓ к&птiгi ћатер т&ндiретiн болады. Арзан жќне бiлiктi
емес жџмысшы кљшi — Латын Америкасыныѓ олигархтары
жаппай џсына алатын нќрсе, мiне осы.
Мен айтћандардыѓ мќнi — адамзаттыѓ жќне онымен бiрге —
бiздiѓ халыћтарымыздыѓ ќрћайсысы &з тарихындаѕы
шешушi сќттi бастан кешiретiнiне: немесе оћиѕалар барысын
&згертетiнiне немесе аман ћала алмайтынына деген тереѓ
сенiм...
Мен бiздiѓ халћымызды осы жылдардыѓ iшiнде тындыр-
ѕан барлыћ iстерi љшiн, оныѓ ћањармандыѕы, оныѓ патрио-
тизмi, оныѓ кљрес рухы жќне адалдыѕы мен революциялыћ
жiгерi љшiн ћџттыћтаѕым келедi...
Бiздiѓ халћымыздыѓ ынтымаѕына жќне оныѓ џлдарыныѓ
ерлiгiне, бiздiѓ дќрiгерлерге, мџѕалiмдерге, спорт жаттыћ-
тырушыларына жќне кез келген басћа мамандарымызѕа
ћарсы жасалып жатћан агрессия ќрекеттерiне ешкiм б&гет
жасай алмайды, &йткенi к&птеген адамдар Ћџрама Штаттар
љкiметiндегi лауазымды адамдар демеп жќне к&термелеп
отырѕан террорлыћ ќрекеттердiѓ ћџрбандарына айналып,
ћаза тапћандардыѓ орындарына тџруѕа ќзiр.
Кљресiп жатћандардыѓ бќрiн, ћиыншылыћтар алдында
шегiнбейтiндердi; адамзаттыћ ћџндылыћтар мен идеялар
туѕызу, тарату жќне тќрбиелеу ћабiлетiне сенетiндердi;
адамзатћа сенетiндердi; жаћсы дљние орнатуѕа болады деген
тамаша сенiмге ортаћтасатындардыѓ бќрiн ћџттыћтаймын!
Солармен бiрге кљресiп жеѓiске жетейiк!
http://trudoros.narod.ru/molnia/305_03/fidel_30104.htm

209 7. БОЛИВАРЛЫЋ ВЕНЕСУЭЛА РЕСПУБЛИКАСЫ
(Аныћтама)
Ресей СIМ Латынамерикалыћ департаментi, шiлде,
2007 жыл
(Љзiндi)
Елдiѓ ресми атауы — Боливарлыћ Венесуэла Респуб-
ликасы (2000 жылѕа дейiн — Венесуэла Республикасы).
Елдiѓ ћолданыстаѕы Конституциясы 1999 жылѕы 15 жел-
тоћсандаѕы референдумда ћабылданѕан.
Венесуэла — 23 штат пен Астаналыћ округтен жќне
федеральдыћ иелiктерден (72 арал) ћџралатын федеративтiк
республика.
Атћарушы билiктi тiкелей сайлау арћылы ћайта сайлану
ћџћыѕы бар, 6 жыл мерзiмге сайланатын президент бас-
ћаратын љкiмет жљзеге асырады.
2006 жылѕы 3 желтоћсанда Венесуэла президентi болып
билiк басында 1999 жылдан берi болѕан «Бесiншi Рес-
публика ћозѕалысы» партиясыныѓ к&шбасшысы Уго
Рафаэль Чавес Фриас ћайта сайланды.
Заѓ шыѕарушылыћ билiк бiр палаталы Џлттыћ ассам-
блеяѕа (167 депутат) берiлген, оныѓ мљшелерi жалпыѕа
бiрдей, тiкелей жќне жасырын дауыс берумен 5 жылѕа,
бiраћ 2 мерзiмнен к&п емес уаћытћа сайланады. 2005 жыл-
ѕы парламенттiк сайлаудыѓ барысында ЏА-даѕы барлыћ
167 мандатты У.Чавестi ћолдайтын партиялар: «Бесiншi
Республика ћозѕалысы» (БРЋ), «Отан барлыѕы љшiн» (ОБУ),
«Венесуэла Коммунистiк партиясы (ВКП) жќне »Социализм-
ге ћарай ћозѕалыстан» б&лiнген «Бiздiѓ ћолдан келедi»
бiрлестiгi алды.
Венесуэла шаруашылыћ даму деѓгейi мен экономикалыћ
ќлеуетi жаѕынан дќстљрлi тљрде аймаћтыѓ жетекшi
мемлекеттерiнiѓ ћатарына енедi. Елде мџнайдыѓ, газдыѓ,
темiр кенiнiѓ, к&мiрдiѓ, алтынныѓ, боксит пен басћа да
пайдалы ћазбалардыѓ аса бай ћорлары бар.
2006 жылдыѓ нќтижелерi бойынша экономикалыћ &су
10,3%-ды ћџрады.
IЖ> к&лемi 150 млрд. АЋШ долларымен баѕаланады.
2006 жылѕы жџмыссыздыћ деѓгейi 8,4%-дыћ (1,05 млн.
адам) белгiде болды.

210
Ел шаруашылыѕындаѕы негiзгi р&лдi мџнай &ндiру мен
мџнай &ѓдеу &неркќсiбi атћарады.
Ћазiргi уаћытта елдiѓ мџнай саласы iс жљзiнде тџтастай
мемлекеттiѓ ћолында.
Мџнайдан тљсетiн табыс бљкiл Венесуэла экспорты
к&лемiнiѓ 87%-ѕа жуыѕын ћџрайды.
Мџнай &ѓдеуден басћа &неркќсiптiѓ негiзгi салаларына
тоћыма, тiгiн, химия, металлургия, металл &ѓдеу, мќшине-
жасау &неркќсiптерi жатады. 4 iрi СЭС жџмыс iстейдi,
олардыѓ љлесiне елдiѓ бљкiл энергетикалыћ ћуаттылы-
ѕыныѓ 80%-ы тиесiлдi. Венесуэла экспортћа мџнай жќне
мџнай &нiмдерiнен басћа алюминий, темiр кенiн, химиялыћ
тауарлар, кофе шыѕарады. Елдiѓ импортын негiзiнен
автомобильдер, жабдыћтар, ћосалћы б&лшектер, азыћ-тљлiк,
дќрi-дќрмектер ћџрайды.
Венесуэла ауылшаруашылыћ шикiзаты мен азыћ-
тљлiкке деген &зiнiѓ iшкi ћажеттiлiктерiн тек 20%-ѕа ѕана
ћанаѕаттандырады. Шетелдерден бидай, жемiстер, соя,
таѕамдыћ майлар, сљт, консервiленген &нiмдер сатып алады.
1999 жылы билiкке келген президент У.Чавес љкiметi
тереѓдеп келе жатћан экономикалыћ стагнация љрдiсiне
тљбегейлi &згерiс енгiзу, елге серпiндi даму љшiн ћажеттi
тетiктердi ћамтамасыз ету жќне ќлеуметтiк наразылыћтыѓ
шиеленiсуiн жою љшiн мемлекеттiк жљйеге кеѓ к&лемдi
реформалар жљргiзу баѕытын џстанады.
Алайда У.Чавес командасыныѓ реформашыл баста-
малары елдiѓ дќстљрлi саяси жќне ћаржы-экономикалыћ
таѓдаулыларыныѓ тарапынан ћатаѓ оппозицияѕа кезiктi.
Оппозиция 2002—2004 жылдары президенттi билiктен
тайдыруѕа тырысты (2002 жылѕы сќуiрдегi сќтсiздiкке
џшыраѕан мемлекеттiк т&ѓкерiс, 2002—2003 жылѕы мџнай
ереуiлi).
2004 жылы 15 тамызда оппозицияныѓ бастамасымен
елде У.Чавестi президенттiк билiктен айыру туралы
референдум болып &ттi. Оныѓ нќтижелерi бойынша дауыс
беруге ћатысћандардыѓ 60%-ы ќрекет етушi президент
мандатын саћтауды жаћтады. Референдум нќтижелерi
У.Чавес љкiметiнiѓ позициясын айтарлыћтай ныѕайтты.
2005 жылы 4 желтоћсанда елде парламенттiк сайлау
болып, онда љкiметтi жаћтаушы партиялар барлыћ 167
депутаттыћ мандатћа ћол жеткiздi.

211
Љкiмет iшкi саясатта «боливар революциясы» мен
социализм идеяларын алѕа жылжытуѕа баса назар ауда-
рады. Бџл саясаттыѓ шеѓберiнде ќлеуметтiк салада бiрћатар
баѕдарламалар жљзеге асырылды, олардыѓ iшiнде сауатсыз-
дыћты жою, медициналыћ ћызмет к&рсету жљйесiн жаћ-
сарту жќне орта бiлiм беру сапасын арттыру ж&нiндегi
џлттыћ жобалар бар.
2006 жыл халыћтыѓ кедей топтарыныѓ тџрмыс дќре-
жесiн жаћсартуѕа жќрдемдесудi к&здеген ќлеуметтiк
кќсiпорындар мен халыћтыћ кооперативтер ћџру ж&нiндегi
наућанды кеѓ к&лемдi насихаттаумен белгiлi болды.
Бiрнеше жыл ќрекет еткен «Меркаль» жљйесi азаматтардыѓ
к&рсетiлген санаттары iшiнде азыћ-тљлiк &нiмдерiн мемле-
кеттiк баѕамен б&луге назар аударады.
Елдiѓ iшкi саяси &мiрiндегi басты оћиѕа 2006 жылѕы
3 желтоћсанда болып &ткен сайлау болды, онда ќрекет
етушi президент У.Чавес дауыстыѓ 63%-ѕа жуыѕын жинап,
айћын жеѓiске жеттi. Жаѓа президенттiк мерзiмдi атћаруѕа
кiрiскеннен кейiн У. Чавес социализм ћџрылысы, консти-
туциялыћ реформа ћарћынын жеделдету, &зiн ћолдайтын
партиялар мен ћозѕалыстарды бiрыѓѕай Венесуэла Со-
циалистiк партиясына бiрiктiру, экономиканыѓ бiрћатар
стратегиялыћ салаларын (энергетика, телекоммуникация)
мемлекет ћармаѕына алу туралы жариялады.
У. Чавес ќкiмшiлiгi серпiндi сыртћы саясат ел мљдделерiн
ћамтамасыз етуге, оныѓ халыћаралыћ беделiн ныѕайтуѕа
жаѕдай жасайды деп џйѕарып, дљниежљзiлiк жќне аймаћтыћ
iстерге белсене ћатысуѕа џмтылуда. Каракас к&пполярлы
дљние ћџруды, халыћаралыћ даулар мен ћаћтыѕыстарды
шешуде кљш ћолданудан бас тартуды, џлттыћ егемендiк
пен аумаћтыћ бiртџтастыћ џстанымыныѓ бџлжымастыѕын
жаћтайды.
Каракас Латын Америкасы елдерiнiѓ жылдамдатылѕан
жќне к&п салалы интеграциясы баѕытын жљргiзедi. Пре-
зидент У.Чавес «Америка љшiн боливарлыћ баламаны»
(Америкааралыћ еркiн сауда аймаѕы жобасыныѓ орнына)
џсынып, белсендi насихаттауда, оныѓ наћты жљзеге асуы
Оѓтљстiк америкалыћ Џлттар ћауымдастыѕыныѓ ћалып-
тасуы болуы тиiс. 2006 жылы Венесуэла МЕРКОСУР-ѕа
толыћ ћџћыћты мљше ретiнде ћосылды.
Венесуэла мен АЋШ-тыѓ саяси ћатынастары &те шие-
ленiскендiгiмен жќне &зара сенiмсiздiкпен сипатталады.

212
У.Чавес режiмi Вашингтонды империялыћ пиѕылдары мен
бiр полярлы дљние орнатуѕа џмтылуымен айыптайды.
У.Чавес &зiнiѓ сыртћы саясатында &зiне стратегиялыћ
ќрiптестерi ретiнде ћарастыратын Ресеймен, Ћытаймен,
Љндiстанмен, Иранмен ћатынастарын дамытуды аса
маѓызды баѕыттардыѓ бiрi деп есептейдi.
http://www.ln.mid.ru/ns-rlat.nsf
8. ЋАЗАЋСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ ПРЕЗИДЕНТI
Н.НАЗАРБАЕВ ПЕН БРАЗИЛИЯ ФЕДЕРАТИВТIК РЕС-
ПУБЛИКАСЫНЫЃ ПРЕЗИДЕНТI ЛУИС ИНАСИО ЛУЛУ ДА
СИЛЬВАНЫЃ БIРЛЕСКЕН МЌЛIМДЕМЕСIНЕН.
17 маусым, 2009 жыл.
Ћазаћстан-Бразилия ќрiптестiгi ынтымаћтастыћ баѕыт-
тарыныѓ барлыћ спектрiн орнатуѕа &зара џмтыла отырып,
екi мемлекеттiѓ басшылары:
1. Екiжаћты ћатынастар дамуыныѓ оѓды серпiнiн,
аймаћтыћ жќне жањандыћ ћауiпсiздiк проблемаларын
шешуде, сондай-аћ халыћаралыћ саясаттыћ &зектi мќселе-
лерi бойынша позицияларыныѓ сќйкес келетiнiн атап
к&рсетедi;
5. ...бiрлескен жобалар мен баѕдарламаларды алѕа
жылжытудаѕы прогреске &здерiнiѓ ћанаѕаттанатындарын
бiлдiредi жќне екiжаћты ћатынастардыѓ шарттыћ
ћџћыћтыћ базасын одан ќрi кеѓейтудiѓ маѓыздылыѕын
мойындайды;
6. Екi елдiѓ iскерлiк топтары арасындаѕы &зара ќре-
кеттестiктi одан ќрi белсендiру, сондай-аћ сауда — эко-
номикалыћ жќне инвестициялыћ ынтымаћтастыћты
дамыту љшiн ћолайлы жаѕдайлар жасау ниеттерiн бiлдiрдi;
8. Жемiстi сџхбатћа ћанаѕаттанѕандыћ бiлдiрiлдi жќне
&з љкiметтерiне аѕымдаѕы жылы сауда-экономикалыћ
ынтымаћтастыћ ж&нiнде Љкiметаралыћ коммиссия ћџруды,
сондай-аћ &зара мљдденi бiлдiретiн наћты жобалар мен
баѕдарламалар бойынша жџмысты жалѕастыруды тап-
сырды;
9. Мќдениет, ѕылым, бiлiм беру мен спорт саласындаѕы
ынтымаћтастыћты одан ќрi дамыту ћажеттiлiгi атап к&р-
сетiлдi.

213
Бџл турасында Бразилияда жас ћазаћстандыћ спортшы-
ларды оћытудыѓ сќттi тќжiрибесiне ћанаѕаттанушылыћ
бiлдiрiлдi; сондай-аћ Астана ћаласыныѓ архитектуралыћ
объектiлерiн жобалау ж&нiнде Оскар Немейер архитек-
туралыћ бюросымен ынтымаћтастыћтыѓ маѓыздылыѕы
атап &тiлдi;
10. Ћазаћстан мен Бразилия арасындаѕы ћатынастарды
одан ќрi тереѓдету мен жоѕары деѓгейдегi сџхбатты
жалѕастырудыѓ, екi ел сыртћы саяси ведомстволары арасын-
даѕы саяси кеѓестердi, сондай-аћ басћа да мемлекеттiк
ведомстволар мен ћоѕамдыћ џйымдар арасындаѕы ћарым-
ћатынастарды жалѕастырудыѓ маѓыздылыѕы атап &тiлдi.
http://www.nomad.su/?a=3–200906180340

214
ХI тарау. МЌДЕНИЕТ
1. М.ФРИДМЕННIЃ «БОСТАНДЫЋЋА ЋАРАЙ Т'РТ ЋАДАМ»
АТТЫ МАЋАЛАСЫНАН
Тоталитарлыћ режiмдердiѓ кљйреуi сол елдердiѓ бќрiнде
жќне жалпы дљниежљзiнде шаттыћ сезiмiн туѕызды. Алайда
сол кљйреудiѓ оѓай жљзеге асуы саяси &згерiстер нќти-
жесiнде экономикалыћ жаѕдайдыѓ тез жаћсаруын орынсыз
кљтуге ќкелiп соћты. Ол аћталмайтын љмiт...
Бостандыћћа &тудi бiр секiрiспен жљзеге асыруѕа бол-
майды. Бџлыѓѕыр тоталитарлыћ ћоѕамдарда мекемелердiѓ,
ћоѕамдыћ ћатынастардыѓ, мљлiктiк ћџћыћтардыѓ дамыѕан
жљйелерi бар. Олар бостандыћ пен гљлденудiѓ негiзгi
экономикалыћ шарттарыныѓ тез арада ћалыптасуына
тљгелдей жќне толыћ ћарсы. Ондай шарттарды жариялау
оѓай, бiраћ жљзеге асыру &те ћиын.
1. Бiрiншiсi жќне еѓ маѓыздысы: негiзгi материалдыћ
байлыћ (соныѓ iшiнде &ндiрiс ћџралдары) жекеменшiк
иесiнiѓ меншiктi пайдалану ћџћыѕы к&п болуы жќне оны
басћа жеке адамѕа немесе адамдар тобына &зара жарамды
шарттармен бере алуы љшiн толыћ маѕынасында жеке-
меншiкке к&шуге тиiс. Бџл љшiн кез келген адамѕа шарт
негiзiнде, яѕни жалаћы мен баѕаѕа, соныѓ iшiнде шетелдiк
валюталар баѕамына баћылау болмайтын, импорт пен
экспортћа шектеулер болмайтын жаѕдайда басћа адамдар-
мен ћызметтер немесе тауарлар алмасу ћџћыѕыныѓ берiлуi
талап етiледi.<...>
2. Бiрiншi шарттан жекеменшiктi ћорѕау талабы туын-
дайды. Егер љкiмет оны экспроприациялай алатын болса
жќне оны жиi ћолданатын болса, меншiк иелерi &з меншiгiн
саћтау жќне оныѓ экономикалыћ ќлеуетiн еселеу ынтасынан
айырылатын болады.
3. Жекеменшiктiѓ ћол сџѕылмастыѕын ћамтамасыз ету
љшiн мемлекеттiк басћару &зiнiѓ негiзгi функцияларымен
ћатаѓ тљрде шектелуге жќне заѓдылыћ пен тќртiптi ћор-
ѕауѕа, соныѓ iшiнде жеке келiсiмшарттарыныѓ орындалуын
ћадаѕалаумен; шаруашылыћ т&релiгiн жќне ћылмыстыћ iс-
жљргiзуiн жљзеге асырушы сот жљйесiн ћолдаумен; «ойын
ережелерiн» белгiлеумен, соныѓ iшiнде жекеменшiктi
аныћтаумен шектелуге тиiс.
4. Бiршама тџраћты аћша жљйесiн мен жеке б&лiп к&р-
сетемiн (...) Аћша реформасы — ерекше шџѕыл мiндет.

215
Дамыѕан елдердiѓ бiрде-бiреуiнде бостандыћ пен гљл-
денудiѓ аталѕан шарттары толыћ дќрежеде болып отырѕан
жоћ. Олар сол елдерге дамудыѓ жоѕарѕы ћарћындарда жќне
гљлденуге ћол жеткен кезде к&бiрек тќн болды. Егер Батыс
елдерiнде бастапћы кездегi жаѕдайлар к&зделгендегiден
ћазiргi Шыѕыс Еуропадаѕыдай шалѕай болса, бљгiнде бiз ол
елдердi дамыѕан елдер деп атамаѕан болар едiк. Батыстыѓ
табыстарын &здерi љшiн љлгi етiп алатын мемлекеттер
Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ ћазiргi кезеѓiнде Батыс елдерi бол-
ѕан кездегi жаѕдайѕа емес, ал ћазiргi жаѕдайѕа теѓеле отырып
ћатты ћателесуде. Осыншама ћымбат жќне кеѓейтiлген
мемлекеттiк секторды ћолдауѕа бiз жеткен жоѕары даму
деѓгейi ѕана мљмкiндiк берiп отыр. Шыѕыс Еуропа љшiн
љлгi бола алатын АЋШ, Џлыбритания немесе Швеция емес,
Гонконг ћана.
Жоѕарыда аталѕан шарттарды жљзеге асыру оѓай емес.
Олардыѓ бќрiне ортаћ бiр нќрсе — ћызмет саласыныѓ жќне
мемлекет р&лiнiѓ тљбегейлi ћысћартылуы. Осылайша
ћысћару ћоѕамныѓ ћазiргi кездегi ћуатты кљштерiнiѓ
бќрiне ћатер т&ндiредi. Iс жљзiнде, менiѓ ойымша, оны тек
барынша даѕдарысты жаѕдайда ѕана жќне тез орындаѕан
кезде ѕана жљзеге асыруѕа болады. (...)
Еѓ алдымен, лажсыз аћша эмиссиясына ќкелiп соѕатын
мемлекеттiк шыѕыстарды кљрт ћысћарту керек. Сонымен
бiрге валюталыћ мќмiлеге жќне џлттыћ валюталар баѕамына
ћандай да болсын баћылауды дереу тоћтату керек. (...)
К&птеген ћажеттi шараларды кiдiрiссiз ћолдануѕа
болатынына жќне ћолданылуѕа тиiс екенiне ћарамастан,
тџраћты жќне гљлденген бќсекелiк ћабiлетi бар капита-
листiк ћоѕамѕа &ту љшiн айлар емес, жылдар ћажет. Ол
халыћтан шыдамдылыћты жќне iстiѓ дџрыс баѕытта жљр-
гiзiлiп жатћанына деген сенiмдi ћажет етедi. Бџл љдерiсте
кейбiр адамдар жќне адам топтары с&зсiз зардап шегедi.
Алайда «еркiн нарыћ экономикасына к&шудiѓ орасан зор
ћџны» туралы ќѓгiмелерде бояу тым ћоюлатып жiберiлген.
Кќсiпкерлiк ћызметке тоталитарлыћ шектеулер алѕаннан
кейiн &ндiрiстiѓ жедел ћарћынмен &се бастайтынына
кљмќнданудыѓ себебi жоћ.
Загладин Н.В., Загладина Х.Т., Ермакова И.А. Новейшая история
зарубежных стран ХХ век. 9 класс. Пособие для учителей,
М., 2001.С. 230—232.

2162. Э. ТОФФЛЕРДIЃ «ЉШIНШI ТОЛЋЫН» КIТАБЫНАН
Жаѓа &ркениет бiздiѓ &мiрiмiзге туындайды жќне де оны
к&ре бiлуге ћабiлеттi еместер оны басып тастауѕа ќрекетте-
недi. Бџл жаѓа &ркениет &зiмен бiрге жаѓа отбасылыћ
ћатынастар, жџмыс iстеудiѓ, сљю мен &мiр сљрудiѓ басћа
тќсiлдерiн; жаѓа экономиканы; жаѓа саяси ћаћтыѕыстарды
ќкеледi, осыныѓ бќрiнен де жоѕары тџрѕаны — сананыѓ
&згеруi, жаѓа &ркениеттiѓ кесекшелерi ћазiрдiѓ &зiнде &мiр
сљруде. Миллиондаѕан адамдар ћазiрдiѓ &зiнде &з &мiрлерiн
ертеѓгi кљннiѓ ырѕаћтарына сќйкестендiруде...
Адамзат шџѕыл &згерiстердi кљтiп отыр. Ол аса тереѓ
ќлеуметтiк т&ѓкерiстер мен барлыћ уаћыттыѓ шыѕарма-
шылыћпен ћайта џйымдастырылуыныѓ алдында тџр.. Дќл
осы уаћытћа дейiн адамзат &згерiстердiѓ екi орасан тол-
ћынын басынан &ткiздi жќне олардыѓ ќрћайсысы, негiзiнен,
неѕџрлым ертерек болѕан мќдениеттi немесе &ркениеттi
жойды... >згерiстердiѓ бiрiншi толћыны — ауылшаруа-
шылыћ революциясына &зiн-&зi ћџрту љшiн мыѓдаѕан
жылдар ћажет болды.
Екiншi толћын — &ндiрiстiк &ркениеттiѓ &суi — бар-
жоѕы 300 жылды ћамтыды.
Бљгiнгi кљнi тарих бџрынѕыдан да жоѕары жеделдетудi
айћындады жќне Љшiншi толћынныѓ тарих арћылы &тiп,
бiрнеше онжылдыћ iшiнде аяћталуы ќбден ыћтимал...
Отбасылыћ байланыстардыѓ љзiлуi, экономикадаѕы
тџраћсыздыћ, саяси жљйелердiѓ салдануы, бiздiѓ ћџндылыћ-
тардыѓ талћандалуы — осылардыѓ бќрiне Љшiншi толћын
&з ыћпалын жасайды. Ол барлыћ ескi билiктiк ћатынас-
тарѕа, ћазiргi ћоѕамныѓ &лiп бара жатћан таѓдаулылары-
ныѓ артыћшылыћтары мен жеѓiлдiктерiне шљйлiгедi жќне
ертеѓгi кљнгi билiк љшiн негiзгi кљрес &рiстейтiн ая жасай-
ды.
Бџл пайда болѕан &ркениетте к&птеген нќрселер ескi
дќстљрлi &неркќсiптiк &ркениетпен ћарама-ћайшылыћта
болады. Ол бiр мезгiлде жоѕары технологиялыћ жќне
индустрияѕа ћарсы &ркениет те болып табылады.
Љшiншi толћын &зiмен бiрге энегрияныѓ сан алуан
ћалпына келетiн к&здерiне, фабрикалыћ ћџрастыру кон-
вейерлерiнiѓ к&пшiлiгiн ћажетсiз ететiн &ндiрiс ќдiстерiне,
жаѓа нуклеарлы емес (нуклеарлы немесе ата-аналар мен

217
балалардан тџратын шаѕын отбасы) отбасыларѕа; электрон-
ды коттедж деп атауѕа болатын жаѓа ћџрылымѕа;
Тљбiрiнен &згерген мектептер мен болашаћтыѓ џйым-
дарына негiзделген &мiрдiѓ &зiне тќн ћџрылысын ќкеледi.
Пайда болѕан &ркениет бiз љшiн мiнез-ћџлыћтыѓ жаѓа
ережелерiн жазады жќне бiздi стандарттау, љйлестiру мен
орталыћтандыру шектерiнен, энергия, аћша немесе билiк
жинаћтауѕа љмтылудыѓ шектерiнен алып шыѕады. Бџл
жаѓа &ркениет, &йткенi ол ескi &ркениетке ћарсы тџрады,
бюрократияны т&ѓкеретiн, џлттыћ мемлекет р&лiн азайта-
тын, империалистiк дљниеден кейiнгi жартылай дербес эко-
номикалардыѓ &суiне жаѕдай жасайтын болады. Ол не-
ѕџрлым ћарапайым, тиiмдi жќне демократиялыћ љкiмет-
тердi талап етедi. Бџл дљние туралы &з тљсiнiгi бар, уаћытты,
кеѓiстiктi, логика мен себептiлiктi пайдаланудыѓ &зiндiк
тќсiлдерi бар &ркениет.
Алайда бќрiнен бџрын, бiз одан кейiн к&ретiнiмiздей,
Љшiншi толћын &ркениетi ертеѓгi кљннiѓ &зiнде екi ќрекет
етушi факторды — «prosumer» есоnomics («prosumer» —
«producer» — &ндiрушi с&зiнен шыћћан) жќне «consumer» —
тџтынушыны љйлестiретiн ерекше экономикасын туындата
отырып, &ндiрушi мен тџтынушы арасында тарихи ћалып-
тасћан алшаћтыћты &шiре бастайды.
Осы, сондай-аћ басћа да к&птеген себептер бойынша ол
бiрiншi бiзге белгiлi тарих кезеѓi љшiн — шынайы адамзат
&ркениетiне айналуы (бiздiѓ тарапымыздан бiрћатар са-
налы к&мек болѕанда) мљмкiн болар едi.
Болашаћтыѓ жекетџлѕасы жаѓа ћызметкер
Бiздiѓ ћоѕамѕа Љшiншi толћынныѓ енуiмен жџмыс
бџрынѕыдан да неѕџрлым сан алуан, неѕџрлым бiртџтас
бола тљседi, ќркiм џсаћ емес, неѕџрлым iрi тапсырманы
орындайды. Икемдi кесте мен ерiктi екпiн мiнез-ћџлыћты
жаппай љйлестiрудiѓ бџрынѕы ћажеттiлiгiн алмастырады.
Ћызметкерлерге &здерiнiѓ жџмысында неѕџрлым жиi
&згерiстерге, сондай-аћ баѕыттан жаѓылыстыратын персо-
налды кезектестiрiп ауыстырулармен, &нiмдердi &згерту-
лер мен ћайта џйымдастырулармен кез болуѕа тура келедi.
Осылайша, љшiншi толћын жџмыс берушiлерi &здерiне
жауапкершiлiк ћабылдайтын, &здерiнiѓ жџмыстары
басћалардыѓ жџмысымен ћалай байланысты екенiн

218
тљсiнетiн, неѕџрлым iрi тапсырмаларды орындай алатын
жќне &згерген жаѕдайларѕа тез бейiмделетiн ќрi &здерiнiѓ
айналасындаѕы адамдардыѓ к&ѓiл кљйiн сезiнетiн еркектер
мен ќйелдерге деген &сiп келе жатћан ћажеттiлiктi бас-
тарынан &ткiзуде.
Љшiншi толћын фирмалары ћызметте &суде неѕџрлым
жылдамдыћ к&рсететiн адамдардан г&рi аз м&лшерде
баѕдарламаланѕан адамдарды ћажетсiнедi... Бџлар &здерiнiѓ
басћаларѕа џћсас емес екендiгiн маћтанышпен мќлiмдейтiн
кљрделi адамдар, менменшiлдер.
Љшiншi толћын &неркќсiбi љшiн осындай дербестен-
дiрiлген жџмысшы кљшi ћажет...
Негiзiнен, орта буынныѓ жас басшылары «љлкен жауап-
кершiлiкке жќне &здерiнiѓ таланты мен бiлiктiлiгiне лайыћ
тапсырмалармен неѕџрлым жанды жџмыс iстеуге ћџмар».
Олар ћаржылыћ сыйаћылармен ћатар жџмыстан маѕына
iздестiредi.
Мџндай ћызметкерлердi тарту љшiн жалдаушылар жеке
сыйаћыларды џсына бастайды. Бџл ћазiргi кезде... кейбiр
алдыѓѕы ћатарлы компаниялардыѓ ћызметкерлерге
тiркелмеген ћосымша жеѓiлдiктер жиынын емес, еѓбек
демалыстарын, медициналыћ жеѓiлдiктердi, зейнетаћы мен
таѓдаулары бойынша саћтандыруды џсынуымен тљсiн-
дiрiледi. Ќрбiр ћызметкер &з мџћтаждыћтарына ћарай
таѓдай алады... Жџмысы љшiн саналуан сыйаћылардыѓ
iшiнде аћша бџрынѕыдай уќждеушi кљшке ендiгi жерде ие
емес. Ешкiм де бџл ћызметкерлерге аћша керек емес деп
айта алмайды... Алайда табыстардыѓ белгiлi бiр деѓгейiне
ћол жеткiзе отырып, олар &з ћажеттiлiктерi бойынша ћатты
ерекшелене бастайды. Ћосымша аћшалай љстемаћылар
мiнез-ћџлыћћа бџрынѕыдай ыћпал ете алмайды... Назарѕа
тек ћана пайда ћабылданатын љшiншi толћын корпара-
циясына џћсас ћызметкерде де «толып жатћан мљдделер»
болады.
Сонымен бiрге билiктiѓ неѕџрлым тамыр жайѕан љлгi-
лерi де &згередi. Екiншi толћын фирмаларында ќрбiр ћыз-
меткерде бiр бастыћ. Ћызметкерлер арасындаѕы дауларды
бастыћ шешедi. Џйымдастырудыѓ жаѓа формасы кезiнде
стиль мљлдем басћаша. Ћызметкерлерде бiр мезгiлде
бiрнеше бастыћ болады. Дќрежесi мен бiлiктiлiгi бойынша
ќртљрлi адамдар наћты мќселенi шешу љшiн ћџрылѕан
уаћытша топтарда кездеседi... «Алауыздыћтар... ортаћ

219
бастыћтыѓ ћатысуынсыз шешiледi... Мџндай форма ћаћты-
ѕыстыѓ салауатты болуын џйѕарады... Ќртљрлi пiкiрлер
баѕаланады жќне адамдар тiптi басћалардыѓ келiспеуi
мљмкiн екендiгiн бiлгеннiѓ &зiнде де &з пiкiрлерiн бiлдiре
алады»... Мџндай жљйе тек ћана тыѓдауѕа, орындауѕа бейiм
ћызметкерлердi џнатпайды. Ал саналы шектерде ћарсылыћ
бiлдiретiндердi к&термелейдi. Маѕына iздейтiн беделдерге
кљдiкпен ћарайтын, &з санасы бойынша ќрекет етуге
ниеттенетiн немесе жџмысы ќлеуметтiк жаѕынан мќндi
болуын талап ететiн ћызметкерлер Екiншi толћын кќсiп-
орындарына берекенi кетiрушiлер болып саналуы мљмкiн.
Алайда Љшiншi толћын кќсiпорындары оларсыз жџмыс
iстей алмайды. Осылайша, бiз барлыћ жерден жекетџлѕа-
ныѓ экономикалыћ жљйемен к&термеленетiн тереѓ &згерiсiн,
пайда болѕан ќлеуметтiк сипатты ћалыптастыратын &зге-
рiсiн к&ремiз.
http://www.nadprof.ru/library/books/Toffler/26.shtml
3. Э.ФРОМНЫЃ «'ЗI ЉШIН 'МIР СЉРЕТIН АДАМ»
КIТАБЫНАН
Бiздiѓ уаћыт моралiнiѓ басты проблемасы — бџл адамныѓ
&зiне ћатысты толыћ немкеттiлiгi; бiз адамныѓ — ћай-
таланбайтын жќне бiрегей тiршiлiк иесi екендiгiн џмыттыћ;
бiз бiзге &з шарттарын кљштеп &ткiзетiн сыртћы кљштердiѓ
кќдiмгi ћаруына айналдыћ; бiз &зiмiзге тауарѕа ћараѕандай
ћарай бастадыћ, ал бiздiѓ iшкi кљштермiз бiзден жатсынып
кеттi.
Бiздiѓ &зiмiз ѕана заттарѕа айналып ћоймай, басћаларды
да дќл осылай ћабылдай бастадыћ. Бџл факторлардыѓ бќрi
бiзде ћаућарсыздыћ пен ызаланушылыћ сезiмiн туындатты,
бџл љшiн &зiмiздi &зiмiз жек к&ремiз. Бiз &з кљшiмiзге деген
сенiмдi жоѕалтћандыћтан, бiзде &зiмiзге, жалпы адамѕа
деген сенiм жоѕалды, &зiмiздiѓ жасампаздыћ мљмкiндiк-
терiмiзге ендiгi жерде сенбейтiн болдыћ...
>з кезiнде Достаевский айтћан едi: «Ћџдай &лгендiктен,
бќрiн iстеуге болады». Адамдардыѓ к&пшiлiгi наћ осылай
ойлайтындыѕы еѓ ћауiптiсi; олардыѓ арасында бiрћатар
айырмашылыћтыѓ орын алатыны шындыћ;
Кейбiреулер Ћџдай мен шiркеу ћоѕамдаѕы к&зге к&рiнер-
лiк кейбiр моральдыћ тќртiптi саћтау љшiн ѕана саћталуы

220
тиiс деген ћорытындыѕа келдi, басћалары болса ешћандай
моральдыћ алѕашћы негiз жоћ, бќрiн iстеуге болады, ал
жеке џстанымдар — ћоѕам мен оныѓ барлыћ мљшелерi
негiзделуi тиiс бiрден-бiр џстаным деп есептеуге бейiм.
Осындай жалпы ћабылданѕан тџжырымдамаѕа ћарсы
гуманистiк этика басћаша формуланы џсынады: егер адам
iс жљзiнде &мiр сљретiн болса, онда оныѓ &зi ненi iстеуге
болатынын, ненi iстеуге болмайтынын шешiп алады.
Бџл мќтiнде «&мiр сљру», «тiрi болу» сияћты тљсiнiктер
ненi бiлдiредi? Бџл — жемiстi болуды, &зiнiѓ бљкiл кљшiн,
бљкiл ћуатын &зiне емес, ћандай да бiр абстрактiлi адам
маћсаттарына ћол жеткiзуге баѕыттауды, &зiнiѓ тiршiлiк
етуiне маѕына беруге тырысуды, шын мќнiнде адами болуды
бiлдiредi...
Табыс адамныѓ &зiне, &з &мiрi мен баћытына байыпты
ћарау ћабiлетiне, оныѓ бiр мерзiлде жеке адамныѓ жќне
тџтастай алѕанда бљкiл ћоѕамныѓ проблемасы болып
табылатын моральдыћ проблеманыѓ жљзiне ашыћ жќне
батыл ћарауѕа дайын екендiгiне байланысты болады. Шешiм
адамныѓ батылдыѕы жќне &зiмен &зi болуы мен &зi љшiн
тiршiлiк етуiне байланысты.
Э.Фромм. Человек для себя. Минск, 2004.
4. ИНТЕРНЕТ ТАРИХЫНАН
Америкалыћ ѕалымдар Ванневар Буш (40-жылдар)
пен Теодор Нельсон (60-жылдар) адамныѓ ой ћызметiн
автоматтандыру ќдiстерiн iздедi. Олар адамды ћажеттi
аћпарат iздеу мен &ѓдеу ж&нiндегi ауыр еѓбектен ћџтћар-
ѕысы келдi. Бљгiнде бiз гипермќтiн деп атайтынныѓ негiзiне
осы ѕалымдардыѓ идеялары алынды.
Болашаћ жањандыћ аћпараттыћ жљйенiѓ теориялыћ
негiзiн ћалауда кибернетиканыѓ — басћару, байланыс жќне
аћпаратты &ѓдеу туралы ѕылымныѓ негiзiн ћалаушы
америкалыћ ѕалым Норберт Винер маѓызды р&л атћарды.
1950 жылдардыѓ соѓында АЋШ Ћорѕаныс министрлiгi
перспективалы зерттеу жобаларыныѓ ARPA (Advanced
Research Projects Agency) агенттiгiн ћџрды, ол ќскери жќне
саяси оћиѕаларды компьютерде модельдеумен шџѕылданды.
Ѕалым Джозеф Ликлайдер кљш-жiгердi компьютерлiк
байланыс пен желiлердi дамыту љстiне шоѕырландыру
керек екенiне ARPA басшылыѕыныѓ к&зiн жеткiздi. «Адам

221
мен компьютер симбиозы» деген еѓбегiнде ол болашаћ
жањандыћ желi ћџрылымын жасады.
60-жылдарда компьютерлiк желiлер жедел дами
бастады. К&птеген ќзiрлеушi-фирмалар университеттердiѓ,
зерттеу орталыћтарыныѓ, ќскери мекемелердiѓ жергiлiктi
жерлерi љшiн баѕдарламалар мен жабдыћтар жасады.
Алайда тљрлi љлгiдегi желiлер арасында аћпарат беру кезiн-
де сќйкеспеушiлiк проблемасы пайда болды, компьютерлер
бiрiн-бiрi «тљсiнбедi». Љлкен желiлердiѓ кемшiлiгi —
олардыѓ тџраћтылыѕы т&мен болды. Бiр учаскенiѓ iстен
шыѕуы бљкiл желiнiѓ жџмысын толыћ тоћтататын болды.
ARPA алдына осы проблемаларды шешу мiндетiн алѕа
ћойды. Ѕалымдар Поль Барен, Ларри Роберс жќне Винтсент
Серф желiлiк технологияны одан ќрi дамытудыѓ негiзiне
айналѕан ќдiстердi тауып ћолданды. 1969 жылы ARPANET
желiсi ћџрылды, ол жергiлiктi жќне аумаћтыћ желiлердi
бiртџтас жањандыћ жљйеге бiрiктiру љшiн негiз болды. Ол
бiрте-бiрте бљкiл Жер бетiне тарады. Желiлердiѓ осы алып
бiрлестiгi Интернет немесе Желi деп аталады, ал 1969 жыл
Интернет пайда болѕан жыл деп саналады.
1976 жылы В.Серф деректер берудiѓ ќмбебап хаттамасы —
ТСР/JP (Transmission control protocol/Internet protocol)-ды
жасады. IР атауы желiаралыћ хаттаманы бiлдiрдi. Ол
желiаралыћ коммуникациялар љшiн стандартћа айналды,
ал оны пайдаланатын желiлер интернет-желiлер деп атала
бастады.
1990 жылы Женевадаѕы Еуропалыћ ядролыћ зерттеулер
орталыѕыныѓ баѕдарламашысы Тим Бернерс-Ли бiрыѓѕай
гипермќтiндiк кеѓiстiк идеясын жљзеге асыратын жљйе
жасады. Гипермќтiндiк беттердi сипаттау љшiн арнаулы тiл
ћолданылды, ал оларды желiмен жiберу љшiн — беру
хаттамасы пайдаланылды. Мекенжайларды к&рсетудiѓ
жаѓа ќдiсi оларды оѓай есте саћтауѕа жќне Интернеттiѓ
аћпараттыћ кеѓiстiгiнде керек нќрсенi оѓай табуѕа
мљмкiндiк бердi. Сондай-аћ гипермќтiндiк беттердi
бейнелеудiѓ арнаулы баѕдарламасы жазылды. Т. Бернерс-
Ли &з жобасын WWW—World Wide Web, яѕни, «дљниежљ-
зiлiк &рмек» деп атады.
Америкалыћ ѕалым Марк Андрисен 1992 жылы
ќзiрлеген «Мозаика» графикалыћ браузерi жарыћћа
шыћћаннан кейiн интернет кеѓiнен белгiлi бола бастады.
Сол уаћыттан бастап желiлердiѓ &ткiзу ћабiлетi артты,

тљрлi тљстi бейнелердi, фотосуреттердi, ћолдан салѕан
суреттердi тез беру мљмкiндiгi пайдаланылды. Интернетке
ѕылыми ѕана емес, сондай-аћ ойын-сауыћ аћпараты да келе
бастады. Интернеттi пайдаланушылар саны бџрын соѓды
болып к&рмеген ћарћынмен к&бейiп, шектеусiз алуѕа
болатын деректер к&лемi џлѕая тљстi.
(http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet)

МАЗМЏНЫ
Алѕы с&з........................................................................................................... 3
I тарау.ХХ ѕасырдыѓ екiншi жартысы мен ХХI ѕасырдыѓ бас
кезiндегi дљниежљзi дамуыныѓ негiзгi љрдiстерi ............ 4
II тарау.1945—2011 жылдардаѕы халыћаралыћ ћатынастар .. 1 4
III тарау.Америка Ћџрама Штаттары.............................................. 4 8
IV тарау.Батыс жќне Оѓтљстiк Еуропа елдерi.............................. 5 6
V тарау.Жапония. Корея Республикасы......................................... 9 3
VI тарау.Кеѓестiк социалистiк Республикалар Одаѕы. Тќуелсiз
мемлекеттер достастыѕы ...................................................... 1 0 1
VII тарау.Орталыћ жќне Оѓтљстiк-Шыѕыс Еуропа елдерi........... 1 2 5
VIII тарау. Азия елдерi ............................................................................. 1 5 1
IХ тарау.Африка елдерi ...................................................................... 1 9 1
Х тарау.Латын Америкасы елдерi................................................... 2 0 0
ХI тарау.Мќдениет................................................................................. 2 1 4

Учебно-методическое издание
Каирбекова Розалия Равильевна
Тимченко Сергей Васильевич
ВСЕМИРНАЯ ИСТОРИЯ
Хрестоматия
Учебное пособие для 11 классов общественно-гуманитарного
направления общеобразовательных школ
(на казахском языке)
Переработанное, дополненное второе издание
Редакторы Е.Жаћыпов
К&ркемдеушi редакторы А. Аћыл
Техникалыћ редакторы А.Сќдуаћасова
Корректоры Ж.Баймагамбетова
Компьютерде беттеген Ж. Бекбосынова
Баспаѕа Ћазаћстан Республикасы Бiлiм жќне ѕылым министрлiгiнiѓ
№ 0000001 мемлекеттiк лицензиясы 2003 жылы 7 шiлдеде берiлген
ИБ № 2922
Басуѕа 01.06.11 ћол ћойылды. Пiшiмi 84х108
1/32. Ћаѕазы офсеттiк.
Ћарiп тљрi «Школьная». Офсеттiк басылым. Шартты баспа
табаѕы 11,76. Шартты бояулы беттаѓбасы 12,18. Есептiк баспа
табаѕы 11,44. Таралымы 8 000 дана. Тапсырыс №
«Мектеп» баспасы, 050009, Алматы ћаласы, Абай даѓѕылы, 143-љй.
Факс: 8(727) 394-37-58, 394-42-30.
Тел.: 8(727) 394-41-76, 394-42-34.
Е-mail: mektep@mail.ru
Web-site: www.mektep.kz
X