9 сынып Дүние тарихы хрестоматия

Формат документа: pdf
Размер документа: 1.04 Мб




Прямая ссылка будет доступна
примерно через: 45 сек.



  • Сообщить о нарушении / Abuse
    Все документы на сайте взяты из открытых источников, которые размещаются пользователями. Приносим свои глубочайшие извинения, если Ваш документ был опубликован без Вашего на то согласия.

2
© Ћожахметџлы К., Шљпеков Ќ.,
Ѕџбайдуллина М.,
Бекiш Р., (ћџраст.) 2005
© “Мектеп” баспасы, к#ркем
безендiрiлуi, 2013
Барлыћ ћџћыћтары ћорѕалѕан
Басылымныѓ мљлiктiк ћџћыћ-
тары “Мектеп” баспасына тиесiлi
УДК 373.167.1
ББК 63.3(0)я72
Д87
Ћџрастырѕандар:
К. Ћожахметџлы, Ќ. Шљпеков,
М. Ѕџбайдуллина, Р. Бекiш
ISBN 978—601—293—897—5 Д87
Дљниежљзi тарихы: Хрестоматия. Жалпы бiлiм
беретiн мектептiѓ 9-сыныбына арналѕан оћу ћџралы /
Ћџраст.: К. Ћожахметџлы, Ќ. Шљпеков, М. Ѕџбайдул-
лина, Р. Бекiш. — ;ѓд. 3-бас. — Алматы: Мектеп,
2013. — 168 б.
ISBN 978—601—293—897—5
УДК 373.167.1
ББК 63.3(0)я72 4306020600—112
404(05)—13 Д24(3)—13

3
I блiм.
ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРIЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI
ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI
(1914—1939 (1914—1939 (1914—1939 (1914—1939
(1914—1939
жж жжжж жж
жж
.) .).) .)
.)
АЋШ
ФЕДЕРАЛДЫЋ КОНСТИТУЦИЯЅА ТЉЗЕТУЛЕР
ХIХ тљзету
Ћџрама Штаттар азаматтарыныѓ сайлауѕа ћатысу
ћџћыѕын олардыѓ жынысына байланысты АЋШ-тыѓ #зi
де, сондай-аћ штаттар да бџзып, не шектей алмайды.
1. Конституцияѕа он тоѕызыншы тљзетудi 1919 жыл-
дыѓ 4 маусымында 66-конгресс џсынып, сол кљнi Сенат
ћабылдады. ;кiлдер палатасы маћџлдаѕаннан кейiн тљзету
1920 жылдыѓ 18 тамызында бекiтiлдi.
ХХ тљзету
1-бCлiм. Президент пен вице-президенттiѓ #кiлеттiк
мерзiмi жиырмасыншы ћаѓтар кљнi тљс кезiнде бiтедi, ал
сенаторлар мен #кiлдердiѓ #кiлеттiк мерзiмi љшiншi ћаѓ-
тарда тљс кезiнде бiтедi, осы кезден бастап олардыѓ
мџрагерлерiнiѓ #кiлеттiк мерзiмi басталады.
2-бCлiм. Конгресс жылына кем дегенде бiр рет
жиналады, ал оныѓ мќжiлiстерi, егер конгресс заѓмен
басћа кљндi белгiлемесе, љшiншi ћаѓтар кљнi тљсте
басталады...
2. Конституцияѕа жиырмасыншы тљзетудi 1932 жыл-
дыѓ 2 наурызында 72-конгресс џсынып, Сенат пен ;кiл-
дер палатасы маћџлдады. Тљзетудi бекiту 1933 жылдыѓ
23 ћаѓтарында аяћталды.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 298.

4Ф. Д. РУЗВЕЛЬТТIЃ КОНГРЕСКЕ ЖОЛДАУЫ
17 мамыр, 1933 жыл.
Конгрестiѓ арнайы сессиясы аяћталѕанша мен бiздiѓ
џлттыћ наућанымызда бџдан былай халыћты жџмыспен
ћамтамасыз ету ж#нiндегi екi шараны џсынбаћшымын.
Менiѓ бiрiншi џсынысым — конгресс тиесiлi жалаћы-
ны саћтай отырып, бљкiл индустрия cаласы бойынша
(адамдарды жџмысћа неѕџрлым к#п тарту маћсатында)
жџмыс аптасын ћысћартуды келiсiмдi жљргiзуге жќне
ќдiлетсiз бќсеке мен #нiмдердi артыћ шыѕаруды бол-
дырмауѕа ћажеттi механизмдердi жасауды ћамтамасыз
етсе...
Келесi џсынысым атћарушы билiкке “тiкелей жџмыс-
пен ћамтамасыз етудiѓ” кеѓ к#лемдi баѕдарламасына
кiрiсуге #кiлеттiк бередi. Зерттеулер аса маѓызды ќрi
ћолайлы ћоѕамдыћ ћџрылысћа 3 300 млн доллар жџм-
сауѕа, с#йтiп барынша к#п адамдарѕа жџмыс беруге
мљмкiндiк бар екендiгiне менiѓ к#зiмдi жеткiзiп отыр.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 302-303.
ЏЛТТЫЋ ЭКОНОМИКАНЫ САУЫЋТЫРУ
ТУРАЛЫ ЗАЃ
Џлттыћ неркќсiптi сауыћтыру, таза бќсекелестiктi
ктермелеу, ћоѕамѕа пайдалы жџмыстарды џйымдастыру
жќне басћа да кейбiр маћсаттарѕа жету туралы заѓ
16 шiлде, 1933 жыл.
...С#йтiп, елiмiзде ћиыншылыћ туып, жџмыссыздыћ
бџрынѕыдан да кеѓ етек жайып, #неркќсiпте берекесiздiк
орнады, #з кезегiнде бџлар штатаралыћ жќне сыртћы
саудаѕа ауыртпалыћ салып, халыћтыѓ ќл-аућатына љлкен
зиянын тигiздi. Америка халћыныѓ тџрмыстыћ деѓгейiнiѓ
т#мендегенi мойындалды. Сонымен ћатар конгресс алдаѕы
уаћытта штатаралыћ жќне сыртћы сауданыѓ еркiн да-
муына кедергi болып отырѕан ћиыншылыћтарды жою,
#неркќсiптi џйымдастыру мен ќртљрлi кќсiптiк топтар-

5
дыѓ бiрлескен ћимылдарын ћолдау арћылы бџћараныѓ
тџрмыс жаѕдайын жаћсарту жќне еѓбек пен кќсiпкер-
лердiѓ бiрiккен iс-ћимылдарын олардыѓ екеуiн де љкiмет
тарапынан терезелерi теѓ деп тану жќне басћару негiзiнде
жiгерлендiру мен ћолдау; #ндiрiстi ћажетсiз тежеулерден
ћџтћару; халыћтыѓ сатып алушылыћ ћабiлетiн к#теру
арћылы #ндiрiс пен ауылшаруашылыћ #нiмдерiн тџты-
нуды арттыру; жџмыссыздыћты азайтуѕа; сондай-аћ #нер-
кќсiптi жандандырып, табиѕат байлыћтарын саћтауѕа
баѕытталѕан саясат жљргiзуге џмтылады деп мќлiмдейдi.
Ћоѕамдыћ жџмыстарды ттенше федералдыћ Ћоѕамдыћ жџмыстарды ттенше федералдыћЋоѕамдыћ жџмыстарды ттенше федералдыћ Ћоѕамдыћ жџмыстарды ттенше федералдыћ
Ћоѕамдыћ жџмыстарды ттенше федералдыћ
басћару. басћару.басћару. басћару.
басћару.
Ќкiм президенттiѓ жарлыћтарына байланысты ћоѕам-
дыћ жџмыстарды жљргiзудiѓ кеѓейтiлген баѕдарламасын
жасайды, ол басћа жџмыстармен бiрге мiндеттi тљрде
мына т#мендегi жџмыстарды ћамтуы тиiс:
а) тасжолдар мен магистральдар, ћоѕамдыћ ѕимарат-
тар мен басћа да мемлекеттiк кќсiпорындар жќне комму-
налдыћ ћџрылыстарды салу, ж#ндеу жќне жаћсарту
жџмыстары;
б) табиѕат байлыћтарын саћтау мен оларды #ндiрудi
џлѕайту, суды пайдалану мен тазалауды баћылау, топы-
раћ жќне жаѕалаулар эрозиясыныѓ алдын алу; су энерге-
тикасын дамыту, электр ћуатын жеткiзу, #зен жќне порт
ћџрылыстарын салу жќне су тасћынына жол бермеу.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 305—307.
МАЋТА МАТА ТОЋЫМА MНЕРКЌСIБIНДЕГI
ЌДIЛЕТТI БЌСЕКЕ ТУРАЛЫ КОДЕКС
17 шiлде, 1933 жыл.
...Маћта мата тоћыма #неркќсiбiнiѓ барлыћ кќсiпкерлерi
#здерiнде жалданып жџмыс iстеушiлерге, шќкiрттерге
олардыѓ алты апталыћ љйренушi мерзiмiнде, маћта таза-
лаумен айналысатын жќне маусымдыћ жџмысшылардан
басћаларына 40 саѕ жџмыс кљнi љшiн оѓтљстiк белдеуде
аптасына кем дегенде 12 долл, солтљстiк белдеуде кем
дегенде 13 долл жалаћы т#леуге мiндеттi.

6
...Маћта мата тоћыма #ндiрiсiнiѓ кќсiпкерлерi ж#ндеу
жџмысшылары, механиктер, электриктер, #ртс#ндiрушi-
лер, ћызметкерлерден... басћа жалданып жџмыс iстеушi-
лердiѓ барлыѕыныѓ жџмыс кљндерiн аптасына 40 саѕ-
тан аспайтындай етiп жоспарлауѕа мiндеттi.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 307-308.
ЏЛЫБРИТАНИЯ
ХАЛЫЋ MКIЛЕТТIГI ТУРАЛЫ АКТ
1928 жыл.
1-бап. 1) Кез келген тџлѕа, егер ол кќмелетке толѕан
жќне #зiнiѓ ћџћыћћабiлеттiлiгiнен ешћандай тљрде айы-
рылмаѕан болса, сонымен бiрге:
а) тџрѕан мекенiнде тиiстi мамандыѕы бар болса;
б) iскерлiк маћсатћа ћажеттi мамандыѕы бар болса;
в) немесе #зiнiѓ iскерлiк маћсатћа ћажеттi мамандыѕы
барлыѕы себептi тiзiмге енгiзiлуге ћџћыћты тџлѕаныѓ ерi
немесе ќйелi болып саналатын ќрбiр адам университеттiк
немесе басћа сайлау округiнiѓ бiрiне парламент сайлау-
шысы ретiнде тiзiмге тiркелуге ћџћылы.
2-бап. Кќмелетке толѕан жќне ћандай жаѕдайда болсын
#зiнiѓ ћџћыћћабiлеттiлiгiнен айырылмаѕан, бљкiл сайлау
округiн немесе оныѓ бiр б#лiгiн ћџрайтын университетте
немесе оныѓ секцияларыныѓ бiрiнде атаћ алѕан — егер ол
ћџрметтi атаћ болмаса, кез келген тџлѕа... университеттiк
сайлау округiнiѓ парламенттiк сайлаушыларыныѓ тiзiмiне
тiркелуге ћџћылы.
8-бап. 1) Ћандай да бiр сайлау округiнiѓ парламенттiк
сайлаушысы ретiнде тiзiмге енгiзiлген тџлѕа (оныѓ жыны-
сына немесе некеде бар-жоѕына ћарамастан) парламентте
осы округтiѓ атынан #кiлдiк ететiн парламент мљшесiн
сайлауѕа дауыс беруге ћџћылы...
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. Т. 2. С. 322-323.

7 ТЌЖ МИНИСТРЛЕРI ТУРАЛЫ АКТ
(Љзiндi)
1937 жыл.
1. (1) Жыл сайын т#ленетiн жалаћы:
а) осы актiнiѓ бiрiншi тiзiмiнiѓ бiрiншi б#лiгiнде к#рсе-
тiлген Тќж министрлерiнiѓ ќрћайсысына, оныѓ дќрежесiн
ескере отырып, бес мыѓ фунт стерлинг;
б) Ћаржы министрлiгiнiѓ бас хатшысына жќне мемле-
кеттiк министрлерге — ћазынаныѓ бiрiншi лорды ретiнде
осындай сомадаѕы жылдыћ жалаћы, бiраћ ћандай да бiр
жаѕдайда бес мыѓ фунт стерлингтен жоѕары болмай-
тындай;
г) ћауымдар палатасындаѕы к#пшiлiк партияларда
партиялыћ “ћамшыѕа” (парламенттiк партиялыћ џйым-
дастырушыѕа) — жылына екi мыѓ фунт стерлинг.
(3) Осы б#лiмде аталѕан министрлiк лауазымдар љшiн
аса жоѕары еѓбекаћы м#лшерi т#ленетiн тџлѕалар саны
мынадай:
а) мемлекеттiк хатшылар лауазымдары љшiн — тоѕыз-
дан к#п емес;
б) мемлекеттiк министрлiк лауазымдары љшiн — он
тоѕыздан к#п емес;
в) Ћаржы министрлiгiнiѓ хатшылары љшiн — екiден
к#п емес;
г) Ћаржы министрлiгiнiѓ хатшыларынан басћа парла-
мент хатшылары лауазымдары љшiн — отыз алтыдан
к#п емес;
д) љкiмет “ћамшылары” лауазымдары љшiн (басћарушы
партиялардыѓ парламенттiк џйымдастырушылары) —
алтыдан к#п емес. Лауазымдыћ ћызметтер љшiн талап
етiлген љй-жайѕа ие болады. (2) Талап етiлген отырыћшы-
лыћћа немесе округте лауазымдыћ љй-жайѕа ие болады;
(а) ер адам мамандану кезеѓiнiѓ соѓѕы кљнiнде округ
аумаѕында тџрады немесе онда лауазымдыћ ћызметтер
љшiн љй-жайды иеленедi; жќне (б) округте бљкiл маман-
дану кезеѓiнде тџрды немесе онда лауазымдыћ ћызметтер
љшiн љй-жайды иелендi... (в) “лауазымдыћ ћызметтерге
арналѕан љй-жай” деген с#з лауазымдыћ немесе кќсiби
маћсаттарда тiркелген тџлѕа иеленген, жылына 10 фунт
стерлингтен кем т#ленбейтiн жер немесе љй-жайды бiлдiредi.

8
1. Бiрiншi тiзiмнiѓ бiрiншi б#лiгiне: ћазына канцлерi,
мемлекеттiк хатшылар, Адмиралтействоныѓ бiрiншi
лорды, сауда министрi, ауылшаруашылыћ жќне балыћ
аулау министрi, аѕарту министрi, денсаулыћ саћтау ми-
нистрi, еѓбек министрi, к#лiк министрi, ћорѕанысты љйлес-
тiру ж#нiндегi министр кiредi.
2. Сол кезден бастап жалаћы м#лшерi #згердi, бiраћ
оны белгiлеу принципi толыѕымен саћталды.
Современные зарубежные конституции.
М., 1992.
ПАРЛАМЕНТ ТУРАЛЫ
АКТIНI MЗГЕРТУ ЖMНIНДЕГI
1949 ЖЫЛЅЫ 16 ЖЕЛТОЋСАНДАЅЫ ЗАЃ
(Љзiндi)
1911 жыл.
1) Осы заѓ 1949 жылѕы Парламент туралы Заѓ ретiнде
аталуы мљмкiн.
2) Осы заѓѕа жќне 1911 жылѕы Парламент туралы
Заѓѕа бiр заѓ ретiнде тљсiнiк берiлуi тиiс жќне 1911 жыл
мен 1949 жылѕы Парламент туралы Заѓдар ретiнде
оѕан сiлтемелер бiрлесiп жасалуы мљмкiн. 1911 жылѕы
Парламент туралы Заѓныѓ 1-тармаћ, 4-бабына сќйкес
(осы заѓѕа келiстi Џлы мќртебелi џсынѕан заѓ жобасына
енуге тиiстi заѓды кљшiне енгiзу туралы шартты дќлме-
дќл аныћтайтын), “1911 жылѕы Парламент туралы Заѓ”
с#зi “1911 жќне 1949 жылдардаѕы Парламент туралы
Заѓ” с#зiмен алмастырылып ћолданылатын болады.
1949 жылѕы бiрiншi Заѓ мен лордтар Палатасындаѕы
билльдердi талћылау џзаћтыѕы екi жылдан бiр жылѕа
дейiн азаяды (iс жљзiнде одан да аз). 1963 жылѕы Заѓ
арћылы пэр титулын мџраѕа иеленушi ћауымдар Пала-
тасына сайлануѕа ћџћыћ алу љшiн, сонымен бiрге бел-
сендi саяси ћызметпен айналысу љшiн одан бас тарта
алады. 1914 жылдан бастап, осы кљнге дейiн лордтар тек
бiрнеше жаѕдайларда ѕана (мќселен, 1949 жылы) парла-
менттiк билльдердi ћабыл алмады, бiраћ ћауымдар Пала-
тасы олармен келiспеген кезде #здерiнiѓ тљзетулерiн
енгiзуiне аса ынталылыћ к#рсете ћойѕан жоћ.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 348.

9
ФРАНЦИЯ
ХАЛЫЋТЫЋ МАЙДАН ЗАЃДАРЫ
Mндiрiсте, саудада, еркiн мамандыћтарда,
љй ћызметiнде жќне ауыл шаруашылыѕында жыл
сайынѕы аћылы демалыс белгiлейтiн заѓ
20 маусым, 1936 жыл.
54f-бап. ;ндiрiсте, сауда жќне еркiн мамандыћтармен
немесе кооперативтiк серiктестiктерде ћызмет ететiн ќрбiр
жџмысшы, ћызметкер жќне тќлiмгер, сонымен бiрге
ћол#нершiлер шеберханаларындаѕы шебердiѓ жќрдемшi-
лерi мен шќкiрттерi кќсiпорында бiр жыл љздiксiз еѓбек
еткеннен кейiн кем дегенде 14 кљндiк, оныѓ 12-сi жџмыс
кљндерi, аћылы демалысћа шыѕуѕа ћџћылы...
54d-бап. Жџмысшы, ћызметкер, шебердiѓ к#мекшiсi
жќне тќлiмгер демалысћа шыћћанда сыйаћы алады...
Демалыс кљндерi љшiн сыйаћы белгiлегенде к#пбалалы
отбасылар љшiн, сондай-аћ ћосымша жќне заттай берiлетiн
т#лемдер ћосылуы ћажет.
Хрестоматия по всеобшей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 444.
MНДIРIСТЕ ЖЌНЕ САУДА КЌСIПОРЫНДАРЫНДА
40 САЅ-ТЫЋ ЖЏМЫС АПТАСЫН БЕЛГIЛЕЙТIН ЖЌНЕ
ЖЕРАСТЫ КЕН ОРЫНДАРЫНДА ЕЃБЕК УАЋЫТЫНЫЃ
ЏЗАЋТЫЅЫН БЕКIТЕТIН ЗАЃ
(Љзiндi)
27 маусым, 1936 жыл.
Екiншi еѓбек кодексi кiтабыныѓ 1-титулыныѓ II тарауы
(еѓбек мерзiмiнiѓ џзаћтыѕы) т#мендегiдей болып #згертiлген.
6-бап. ;неркќсiп, сауда, ћол#нер кќсiпорындарында
жќне кооперативтiк немесе ћосалћы #ндiрiстерде... к#п-
шiлiк не жекеменшiктiк, ћоѕамдыћ немесе дiни, сонымен
бiрге ћайырымдылыћ мекемелерiнде жќне кќсiби мектеп-
терде жџмысшылар мен ћызметкерлер љшiн жынысына

10
не жасына ћарамастан жџмыс мерзiмiнiѓ џзаћтыѕы
аптасына 40 саѕ-тан аспауы керек.
8-бап. Жерасты кен орындарында ќр жџмысшыныѓ
жер астында болу мерзiмiнiѓ џзаћтыѕы аптасына 38 саѕ
40 мин-тан артыћ болмауы ћажет.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 445.
ГЕРМАНИЯ
ЖЏМЫССЫЗДАРЅА ЋАМЋОРЛЫЋ ЖАСАУ
ЖMНIНДЕГI ЖАРЛЫЋ
13 ћараша, 1918 жыл.
1. Империя ћауымдар мен ћауымдар одаћтарына жџ-
мыссыздарѕа к#мек к#рсету љшiн ћаржы б#ледi.
2. Ћауымдар кедейлерге берiлетiн к#мектi алуѕа ћџћы-
ѕы жоћ, жџмыссыздарѕа ћамћорлыћ жасауѕа мiндеттi...
8. Жџмыссыздар џсынылѕан жџмыстан, тiптi олар
бџрынѕы мамандыѕына сќйкес келмесе де жќне тџратын
жерiнен басћа жерде болса да, тiптi ћысћартылѕан жџмыс
кљнi жаѕдайында да бас тартпаулары керек, себебi
џсынылып отырѕан жџмыс осы жердегi ресми жалаћыѕа
сай, денсаулыћћа зиянды емес жќне љйлi-барандыларѕа
отбасына ћамћорлыћ жасауѕа кедергi етпейдi.
Жџмыс орнына барып-келу тегiн. Аћысын тџрѕылыћты
жерiндегi жџмыссыздарѕа ћамћорлыћ жасау ћорыныѓ
есебiнен ћауым т#лейдi.
9. Жќрдемаћыныѓ м#лшерi мен таѕайындау ќдiсi ћауым
не ћауымдар одаѕыныѓ ћарауына берiледi.
... Аћшалай жќрдемнiѓ орнына заттай к#мек беруге
(азыћ-тљлiк, пќтер) болады.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 441.

11 ГЕРМАН ИМПЕРИЯСЫНЫЃ (ВЕЙМАРЛЫЋ)
КОНСТИТУЦИЯСЫ
11 тамыз, 1919 жыл.
I тарау. Империяныѓ ћџрылысы мен мiндеттерi
Бiрiншi бCлiм. Империя
1 жќне облыстар 2
1-бап. Герман империясы — республика. Мемлекеттiк
билiктi халыћ ћџрайды.
2-бап. Державаныѓ аумаѕы герман облыстарынан ћџра-
лады. Басћа аумаћтар, егер олардыѓ халыћ #з таѕдырын
#зi шешу принципiнiѓ негiзiнде тiлек бiлдiрсе, империя
заѓымен оныѓ ћџрамына ћабылдануы ыћтимал...
17-бап. Ќрбiр облыстыѓ республикалыћ Конституциясы
болуы ћажет. Халыћ #кiлдiгi Герман империясыныѓ аза-
маттары — ерлер мен ќйелдердiѓ тепе-теѓ #кiлеттiлiгi негi-
зiнде жалпыѕа бiрдей, теѓ, тiкелей жќне жасырын — жабыћ
сайлау ћџћыѕына... сќйкес сайлануы ћажет. Облыстыћ
љкiмет халыћ сенiмiне ие болуы керек...
Екiншi бCлiм. Рейхстаг
20-бап. Рейхстаг герман халћыныѓ депутаттарынан
ћџралады.
22-бап. Депутаттарды теѓ #кiлеттiлiгi негiзiнде жалпы-
ѕа бiрдей, теѓ, тiкелей жќне жасырын дауыс беру жолы-
мен жасы 20-ѕа жеткен ерлер мен ќйелдер сайлайды.
Сайлау жексенбi немесе к#пшiлiк демалатын демалыс кљн-
дерi #ткiзiлуi тиiс...
Љшiншi бCлiм. Империя президентi жќне
империя љкiметi
41-бап. Империя президентiн бљкiл герман халћы
сайлайды. Президенттiкке жасы 35-ке толѕан ќрбiр џлты
немiс азамат сайлана алады...
1 “Империя
” ”” ”
” терминi (das Reich) бџл жерде мемлекет деген џѕым-
да. — (Ћџраст.)
2 Облыстар (жерлер) — Пруссия, Бавария, т.б. — (Ћџраст.)

12
43-бап. Империя президентi 7 жылѕа сайланады. Ћайта
сайлауѕа рџћсат етiледi...
II тарау. Немiстердiѓ негiзгi ћџћыћтары мен
мiндеттерi
Бiрiншi бCлiм. Жекетџлѕа
109-бап. Заѓ алдында барлыћ немiс теѓћџћылы...
Аћсљйектiк атаћтар тек тегiнiѓ бiр б#лiгi ретiнде ѕана
ћарастырылады да, бџдан былай берiлмейдi. Ќртљрлi
атаћтар тек лауазымы мен мамандыѕын бiлдiретiн белгi-
лер есебiнде ѕана берiледi...
118-бап. Ќрбiр немiс #з пiкiрiн жалпы заѓдар шеѓбе-
рiнде ауызша, жазбаша, баспас#з бетiнде, бейнелеу жќне
басћаша тљрде еркiн бiлдiруге ћџћылы... Цензураѕа рџћсат
етiлмейдi, алайда кинематография љшiн заѓ ерекше ћолда-
нылуы мљмкiн. Сондай-аћ порнографияѕа ћарсы кљрес пен
к#пшiлiк к#рмелер мен ћойылымдарда жастарды ћорѕау
маћсатында заѓ аясындаѕы шараларѕа рџћсат етiледi...
Екiншi бCлiм. Ћоѕамдыћ Cмiр
124-бап. Барлыћ немiстер ћылмыстыћ заѓдарѕа ћайшы
келмейтiн одаћтар мен џйымдар ћџруѕа ћџћылы...
125-бап. Сайлау бостандыѕы мен ћџпиясы ћамтамасыз
етiледi. Егжей-тегжейi сайлау заѓымен аныћталады...
ТCртiншi бCлiм. Аѕарту iсi жќне мектеп
145-бап. Жалпыѕа бiрдей мектепте оћу мiндеттi...
Оны жљзеге асыру љшiн жалпы ережеге сќйкес 8 жылдыћ
мерзiмдi халыћтыћ мектептер жџмыс iстейдi, содан кейiн
оћу 18 жасћа дейiн бiлiм беретiн екiншi басћыш мектеп-
терiнде жљргiзiледi. Халыћтыћ мектептер мен екiншi
басћыш мектептерiнде оћу мен оћу ћџралдарын пайда-
лану тегiн...
149-бап. Дiндi оћыту уаѕыздауѕа жатпайтын мектеп-
терден (зайырлы) басћа мектептердiѓ баѕдарламасына
кiредi. Дiндi оћыту жќне шiркеу жоралѕыларын жасау
мџѕалiмдердiѓ келiсiмiне байланысты. Ондай оћушылардыѓ

13
дiн сабаћтарына келуi жќне шiркеу мекемелерi мен дiни
жоралѕыларына ћатысуы балаѕа дiни бiлiм беру-бермеу
мќселесiн шектейтiн адамдардыѓ еркiнде болады...
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 328 — 343.
MНДIРIСТIК КЕЃЕСТЕР ТУРАЛЫ ЗАЃ
4 аћпан, 1920 жыл.
I. Жалпы ережелер
1. Жалданушылардыѓ (жџмысшылар мен ћызмет-
керлердiѓ) жќне кќсiпкерлердiѓ ортаћ шаруашылыћ мљдде-
лерiн ћамтамасыз ету жќне кќсiпорынныѓ шаруашылыћ
мiндеттерiн орындауда жалдаушыѕа к#мек к#рсету љшiн
20 жалданушыдан кем iстемейтiн барлыћ кќсiпорындарда
#ндiрiс кеѓестерi ћџрылуы тиiс.
6. Кќсiпорынныѓ жџмысшылары мен ћызметкерлерi-
нiѓ шаруашылыћ мљдделерiн ћамтамасыз ету љшiн бар-
лыћ кќсiпорындарда, ћџрамында жџмысшылар мен ћызмет-
керлер џсынылѕан #ндiрiстiк кеѓестерде жџмысшылар
кеѓестерi жќне ћызметкерлер кеѓестерi ћџрылуы ћажет.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 344.
ЏЛТТЫЋ ЋАЙТА ЖАЃАРУ ЉКIМЕТIН
ЋАСТАНДЫЋТАРДАН ЋОРЅАУ ТУРАЛЫ ЗАЃ
21 наурыз, 1933 жыл.
...Кiмде-кiм ћасаћана империяныѓ немесе жекелеген
герман жерiнiѓ игiлiгiне немесе империя жеке жерлер
љкiметiнiѓ, љкiмет партияларыныѓ не жеке бiрлестiктердiѓ
беделiне зор нџћсан келтiретiн, шындыћћа сай келмейтiн,
не шындыћты бџрмалайтын пiкiрлердi айтып немесе та-
ратса, егер осы ћылмысы љшiн одан да ауыр жаза тиiстi
болмаса, онда ол екi жылѕа дейiн ћамау жазасына кесiледi.
Егер пiкiр к#пшiлiк алдында айтылып немесе таратылса,
онда љш айѕа дейiн ћамауѕа алынады.

14
Егер ћылмысты ќрекет империяѕа зор зиян келтiрсе,
онда айыпкер каторгаѕа айдалу жазасына кесiледi.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 344—345.
ЖАЃА ПАРТИЯЛАРДЫ ЋЏРУЅА ЋАРСЫ ЗАЃ
14 шiлде, 1933 жыл.
1. Германияда бiрден-бiр саяси партия ретiнде Герма-
нияныѓ џлттыћ-социалистiк жџмысшы партиясы #мiр
сљруде.
2. Егер кiмде-кiм басћа бiр саяси партияныѓ џйымдыћ
ћџрамын жасаћтауѕа немесе жаѓа саяси партия ћџруѕа
ќрекет жасаса, оныѓ бџл ћылмысы басћа заѓдар бойынша
ћатаѓ жазаѕа тартылмайтын болѕан жаѕдайда 3 жыл
мерзiмге дейiн жуасыту љйлерiне жабылады немесе 6 айдан
3 жылѕа дейiнгi ћамау жазасына кесiледi.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 345.
ГЕРМАН ИМПЕРИЯСЫНЫЃ ЖОЅАРЅЫ
БАСШЫСЫ ТУРАЛЫ ЗАЃ
1 тамыз, 1934 жыл.
1. Империя президентiнiѓ ћызметi рейхсканцлердiѓ
ћызметiмен бiрiктiрiледi. Сол себептi осы уаћытћа дейiн
белгiленген империя президентiнiѓ заѓ кљшi к#семiмiз
(фюрер) ќрi рейхсканцлер Адольф Гитлердiѓ ћолына
к#шедi. Ол #з орынбасарын таѕайындайды.
2. Бџл заѓ империя президентi фон Гинденбург ћайтыс
болѕан кљннен бастап #з кљшiне енедi.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 344.
ПАРТИЯ МЕН МЕМЛЕКЕТТIЃ БIРЛIГIН
ЋАМТАМАСЫЗ ЕТУ ТУРАЛЫ ЗАЃ
1 желтоћсан, 1933 жыл.
1934 жылѕы 8 шiлдедегi заѓ бойынша енгiзiлген #згер-
тулерге ћосымша.

15
1. 1) Џлтшыл-социалистiк революцияныѓ жеѓiсiнен
кейiн Џлтшыл-социалистiк герман жџмысшы партиясы
герман мемлекеттiк аћыл-ойыныѓ иесi жќне таратушысы
болып табылады, сондыћтан да мемлекетпен мызѕымас
бiрлiкте.
2) Ол (партия) к#пшiлiк ћџћыѕыныѓ корпорациясы
болып табылады. Оныѓ жарѕысын к#сем (фюрер) бекiтедi.
3. 1) Џлтшыл-социалистiк герман жџмысшы партиясы
мен шабуылшы отрядыныѓ (оларѕа баѕынатын б#лiмдердi
ћоса) мљшелерiне џлтшыл-социалистiк мемлекеттiѓ бас-
таушы жќне жетекшi кљштерi ретiнде к#семге, халыћћа
жќне мемлекетке ћатысты к#терiѓкi мiндеттер жљктеледi.
2) ;з мiндеттерiн бџзѕаны љшiн олар ерекше партия
сотына тартылады.
4. Џлтшыл-социалистiк герман жџмысшы партиясы-
ныѓ ћџрамына, ћџрылымына жќне маѓызына зиянын
тигiзетiн барлыћ iс-ќрекеттер мен ћателiк, ќсiресе тќртiп
пен реттiлiктi саћтамау тќртiпбџзушылыћ деп танылады.
5. Бџл љшiн ќдеттегi ћызмет бабындаѕы жазалаудан
тыс ћамауѕа алу жќне тљрмеге отырѕызу ћолданылады.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. М., 1996. Т. 2.
С. 345-346.
КЕЃЕСТIК РЕСЕЙ. КСРО
БУРЖУАЗИЯЛЫЋ УАЋЫТША ЉКIМЕТТIЃ ЋЏРАМЫ
(Уаћытша љкiметтiѓ ћџрамы мен мiндеттерi
туралы декларациядан)
3 наурыз, 1917 жыл.
1917 жылы 27 аћпанда Петроград Кеѓесiнiѓ ћџры-
луымен бiр мезгiлде Мемлекеттiк Думаныѓ Уаћытша
комитетi ћџрылды. Оныѓ ћџрамына буржуазия #кiлдерi-
мен ћатар эсер Керенский кiрдi.
Мемлекеттiк Думаныѓ Уаћытша комитетi револю-
цияны ћџлатуѕа ќрекеттенгенiмен, оѕан кљштерi жетпедi.
Революцияныѓ жеѓiп, ал Петроград Кеѓесiнiѓ к#шбас-
шылары оныѓ жаѕында екенiне к#здерi жеткен буржуа-
зия мемлекеттiк билiкке дќмелерiн ашыћтан-ашыћ мќлiм-
дедi. Мемлекеттiк Думаныѓ Уаћытша комитетiнiѓ мљше-

16
лерi эсерлермен — Петроград Кеѓесiнiѓ меньшевиктiк же-
текшiлерiмен буржуазиялыћ Уаћытша љкiмет ћџру тура-
лы келiсс#здер бастады. 1917 жылы 2 наурызда буржуа-
зиялыћ Уаћытша љкiметтiѓ ћџрамы ж#нiнде жарияланды.
Сонымен, Ресейде Аћпан буржуазиялыћ-демократия-
лыћ революциясыныѓ ерекшелiктерiнiѓ бiрi болып табы-
латын ћос #кiмет пайда болды. Алайда наћты билiкке
Петроград Кеѓесi ие болды. Оныѓ ћарамаѕында тек Кеѓес-
тердi ѕана мойындаѕан Петроград гарнизоныныѓ ќскери
б#лiмдерi болды.
Азаматтар!
Мемлекеттiк Дума мљшелерiнiѓ Уаћытша комитетi аста-
на ќскерлерi мен тџрѕындарыныѓ жќрдемi мен жанашыр-
лыѕы жаѕдайында ћазiргi кезеѓде ескi жљйенiѓ ћара тљнек
кљштерiне ћарсы кљресте айтарлыћтай жеѓiске жетiп, атћа-
рушы билiктi берiк негiзде ћайта ћџруѕа мљмкiндiк алды.
Осы маћсатпен Мемлекеттiк Думаныѓ Уаћытша комитетi
#здерiнiѓ iшiндегi бџрынѕы ћоѕамдыћ жќне саяси ћызмет-
терiмен к#пшiлiк сенiмiне ие болѕан мына тџлѕаларды
бiрiншi ћоѕамдыћ кабинеттiѓ министрлерi етiп таѕайын-
дайды:
Сыртћы iстер министрi — П. Н. Милюков.
Соѕыс жќне теѓiз министрi — А. И. Гучков.
Ћатынас жолдары министрi — Н. В. Некрасов.
Сауда жќне #неркќсiп министрi — А. И. Коновалов.
Ћаржы министрi — М. И. Терещенко.
Аѕарту министрi — А. А. Мануилов.
Ћасиеттi синодтыѓ обер-прокуроры — В. Л. Львов.
Егiн шаруашылыѕы министрi — А. И. Шингарев.
Заѓ министрi — А. Ф. Керенский.
Революционное движение в России
после свержения самодержавия. Доку-
менты и материалы. С. 419-420.
В. И. ЛЕНИН АЗАМАТ СОЅЫСЫНЫЃ
ШЫЅУ СЕБЕПТЕРI ТУРАЛЫ
Бџл соѕыстыѓ бiзге ерiксiз ќкеп таѓылѕаны жџрттыѓ
бќрiне мќлiм. 1918 жылдыѓ басында бiз бџрынѕы соѕыс-
ты бiтiрген едiк, ал жаѓа соѕысты бастаѕан жоћпыз, сонда
миллиондаѕан аћшасын оѓды-солды шашћан Антантаныѓ
к#мегi арћасында ѕана аћ гвардияшылардыѓ батыста, оѓтљс-

17
тiкте, шыѕыста бiзге ћарсы аттанѕанын жџрттыѓ бќрi
бiледi...
Ленин В.И. Успехи и трудности Совет-
ской власти.//Полн. собр. соч. Т. 38. С. 51.
КЕЃЕСТIК РЕСЕЙГЕ ЋАРСЫ ИНТЕРВЕНЦИЯНЫ
ЏЙЫМДАСТЫРУДАЅЫ АНТАНТАНЫЃ РMЛI ТУРАЛЫ
ЧЕРЧИЛЛЬДIЃ ЕСТЕЛIКТЕРIНЕН
Бас штабтыѓ кеѓесiмен 1919 жылдыѓ шiлде айынан
бастап Англия оѕан (Деникинге) басты к#мек к#рсеттi,
с#йтiп Дарданелл мен Ћара теѓiз арћылы 250 мыѓдай
мылтыћ, 200 зеѓбiрек, 30 танк, аса к#п ћару-жараћ пен
снарядтар Новороссийскiге ж#нелтiлдi. Бiрнеше жљздеген
британ армиясыныѓ офицерлерi мен ерiктiлер, кеѓесшiлер,
нџсћаушылар, ћоймалардыѓ саћтаушылары есебiнде, тiптi
бiрнеше џшћыштар Деникин армиясын ћџруѕа к#мектестi...
Сол жылдардыѓ iшiнде бiз майданда большевиктерге
ћас орыстардыѓ мљддесi љшiн соѕыстыћ деп есептеу ћате-
лiк. Керiсiнше орыс аћ гвардияшылары бiздiѓ мљдделе-
рiмiз љшiн соѕысты. Бџл аћтар армиясы талћандалып,
шексiз орыс империясында большевиктер љстемдiгi орна-
ѕан кезде, ащы да болса шындыћћа айналды.
Партия в период иностранной военной
интервенции и гражданской войны
(1918—1920 гг.). М., 1962. С. 237.
КЕЃЕС РЕСПУБЛИКАСЫН СОЅЫС ЛАГЕРI ДЕП
ЖАРИЯЛАУ ТУРАЛЫ
(БОАК-тiѓ 1918 жылѕы 2 ћыркљйектегi ћаулысынан)
1918 жылдыѓ жазынан бастап тылда соѕыс маћсат-
тарына бейiмдеп ћайта ћџру басталды. Партия жауымыз-
ды жеѓу љшiн тылда майдан мљдделерiне ћызмет етудi
ћалады.
...Жџмысшы, шаруа, ћызыл ќскер жќне казак депутат-
тары Кеѓестерiнiѓ Орталыћ Атћару Комитетi ћаулы етедi:
— Кеѓес Республикасы соѕыс лагерiне айналдырылады.
— Барлыћ майдандар мен соѕыс мекемелерiнде басшылыћ
бiр ћолбасшысы бар Революциялыћ Кеѓестiѓ ћолына #тедi.
— Социалистiк республиканыѓ бар кљшi мен ћаражаты
зорлыћшыларѕа ћарсы ћарулы кљрестiѓ ћасиеттi iсiнiѓ
ћарамаѕына берiледi.

18
— Барлыћ азаматтар жасына жќне ћызметiне ћара-
мастан, елiмiздi ћорѕау ж#нiнде #здерiне Кеѓес љкiметi
тапсырѕан мiндеттерiн с#зсiз орындаулары ћажет.
— Елiмiздiѓ бљкiл еѓбекшi халћыныѓ ћолдауымен
жџмысшы-шаруа Ћызыл армиясы Кеѓес Республикасы-
ныѓ топыраѕын таптап жатћан империалистiк жыртћыш-
тардыѓ тас-талћанын шыѕарып, ћуып тастайды.
Из истории гражданской войны в
СССР. Сб.: документов и материалов.
М., 1960. Т. 1. С. 204—205.
КЕЃЕС РЕСПУБЛИКАЛАРЫНЫЃ ЌСКЕРИ-САЯСИ ОДАЅЫ
Аћ гвардияшылар мен басћыншыларѕа ћарсы шайћас-
тарда кеѓес халћыныѓ ќскери-саяси одаѕы ныѕая тљстi.
Кеѓестiк республикалар жоѕарѕы органдарыныѓ барлыћ
кљштi Кеѓес #кiметiнiѓ жауларына ћарсы ћарулы кљрес
жолында бiрiктiру туралы тiлектерiнiѓ негiзiнде БОАК
“Ресей, Украина, Латвия, Литва, Белоруссия кеѓестiк рес-
публикаларын дљниежљзiлiк империализмге ћарсы кљреске
бiрiктiру туралы” декрет жариялады. Кейiнiрек Ресей,
Украина, Латвия, Литва, Белоруссия ќскери одаѕы пайда
болѕаннан бастап басћа да кеѓес республикалары ћосылды.
Азамат соѕысы Орта Азияда, Закавказье мен Ћиыр
Шыѕыста аса ћиын жаѕдайларда #ттi. ;здерiнiѓ шетте
орналасћандыћтарына байланысты олар империалистiк
мемлекеттер тарапынан басћыншылыћћа бiрiншi болып
џшырады жќне басћыншылар елiмiздiѓ басћа ауданда-
рына ћараѕанда бџл жерлерде џзаѕыраћ кiдiрдi. Жџмыс-
шы табы саныныѓ аздыѕына байланысты Ресейдiѓ шет
аймаћтарыныѓ еѓбекшi бџћарасы жергiлiктi буржуазия-
лыћ џлтшылдардыѓ љлкен ыћпалында болды...
“РЕСЕЙ, УКРАИНА, ЛАТВИЯ, ЛИТВА, БЕЛОРУССИЯ
КЕЃЕСТIК РЕСПУБЛИКАЛАРЫН ДЉНИЕЖЉЗIЛIК
ИМПЕРИАЛИЗМГЕ ЋАРСЫ КЉРЕСКЕ БIРIКТIРУ ТУРАЛЫ”
БОАК-тiѓ ДЕКРЕТIНЕН
7 маусым, 1919 жыл.
Барлыћ... Кеѓестiк социалистiк республикалардыѓ ќске-
ри одаѕы ортаћ жауларымыздыѓ шабуылына алѕашћы
жауап болуы тиiс. Сондыћтан да Украина, Латвия, Литва,

19
Белоруссия мен Ћырым еѓбекшi бџћарасыныѓ тќуелсiз-
дiгiн, бостандыѕы мен #зiн-#зi басћаруын мойындай оты-
рып... Кеѓестердiѓ Бљкiлресейлiк Орталыћ комитетi аса
тыѕыз бiрiгудi ћажет деп санайды:
Ресей, Украина, Латвия, Литва, Белоруссия жќне Ћырым
Кеѓестiк Социалистiк Республикаларыныѓ: 1) ќскери
џйымдар мен ќскери басшылыћтарын; 2) халыћ шаруа-
шылыѕы кеѓестерiн; 3) шаруашылыћ пен темiржол ћаты-
настарын басћаруды; 4) ћаражатты; 5) еѓбек комисса-
риаттарын бiрiктiру жоѕарыда айтылѕан шаруашылыћ
салаларын басћаруды бiрегей алћалардыѓ ћол астына
топтастыруѕа мљмкiндiк бередi.
Бљкiлресейлiк Орталыћ
Атћару Комитетiнiѓ Т#раѕасы М.И.Калинин
Из истории гражданской войны в
СССР. Т. 2. С. 789—790.
ТЉРКIСТАН МАЙДАНЫ ЌСКЕРЛЕРIНIЃ
ЋОЛБАСШЫСЫ М.В.ФРУНЗЕНIЃ БЏХАРА ЕЃБЕКШIЛЕРIНIЃ
ЌМIРДIЃ ЕЗГIСIНЕН АЗАТ ЕТIЛУI ЖОЛЫНДАЅЫ КЉРЕСIНЕ
ЋЫЗЫЛ АРМИЯНЫЃ КMМЕК КMРСЕТУI ТУРАЛЫ
БЏЙРЫЅЫ
Тљркiстаннан басћа Орта Азия аумаѕында аса артта
ћалѕан феодалдыћ-деспоттыћ екi мемлекет — Хиуа мен
Бџхара болатын.
1920 жылы тамыз айыныѓ соѓында Бџхара еѓбек-
шiлерi ќмiрге ћарсы к#терiлiске шыћты. Уаћытша рево-
люциялыћ кеѓес ћџрылып, ол Кеѓес љкiметiнен к#мек
сџрады. Фрунзенiѓ ћолбасшылыѕымен Тљркiстан майда-
ныныѓ ќскерлерi к#терiлiсшiлерге к#мекке аттанды. Љш
кљндiк кескiлескен џрыстардан кейiн к#терiлiсшiлер мен
Ћызыл Армия б#лiмдерi Бџхараныѓ ескi бекiнiсiн ша-
буылмен жеѓiп алды. Ќмiр ћашып кеттi. Халыћтыћ
революцияныѓ жеѓiсiнен кейiн Бџхара кертартпалыћ
пен контрреволюцияныѓ тiрегiнен Кеѓес љкiметiнiѓ шыѕыс-
таѕы алдыѓѕы шептерiнiѓ бiрiне айналды.

20БАРЛЫЋ ШТАБТАРЅА, БЏХАРА, ШАРДЖОУ ЖЌНЕ
1-АРМИЯНЫЃ КОМАНДИРIНЕ
31 тамыз, 1920 жыл.
Бџхарадаѕы революциялыћ ћозѕалыс #рiстеп келедi.
Бџхарадаѕы езiлген халыћтыѓ Кеѓестiк Ресейден туыс-
ћандыћ к#мек сџрайтын уаћыты келдi.
Барлыћ ћарулы б#лiмдерге Бџхараныѓ езiлген хал-
ћына к#мек к#рсетудi бџйырамын.
Барлыћ ћызыл ќскерлер, командирлер мен комиссарлар
#здерiнiѓ революция алдындаѕы Бџхара еѓбекшiлерiн азат
ету жолындаѕы борыштарын орындайтын болсын.
Ћызыл кеѓестiк Бџхара жасасын!
Тљркiстан майданыныѓ
ћолбасшысы М. В. Фрунзе
Иностранная военная интервенция
и гражданская война в Средней Азии.
Алма-Ата, 1964. Т. 2. С. 9.
ЌЗIРБАЙЖАН КЕЃЕСТIК ТЌУЕЛСIЗ РЕСПУБЛИКАСЫ ЌСКЕРИ
РЕВОЛЮЦИЯЛЫЋ КОМИТЕТIНIЃ КЕЃЕСТIК РЕСЕЙГЕ ЉНДЕУI
28 сќуiр, 1920 жыл, Мќскеу, Ленинге.
Ћызыл Армияныѓ Деникиндi талћандауы, Солтљстiк
Кавказдыѓ азат етiлуi Закавказье еѓбекшiлерiнiѓ бас-
ћыншылар мен буржуазиялыћ-џлтшыл љкiметтерге ћарсы
кљресiн #рiстете тљстi. Бџл кљресте Закавказье халыћта-
рына РКФСР #те љлкен к#мек к#рсеттi.
Бiрiншi болып к#терiлiске шыћћан жџмысшылар мен
шаруалар мусаваттарыныѓ
1 буржуазиялыћ-џлтшыл љкiме-
тiн ћџлатћаннан кейiн орнаѕан Ќзiрбайжанныѓ Уаћытша
Кеѓес љкiметi к#мек сџрады. 1920 жылдыѓ 28 сќуiрiнде
11-армияныѓ б#лiмдерi Бакуге кiрiп, к#терiлiске шыћћан
жџмысшылардыѓ жеѓiсiн ныѕайтуѕа к#мектестi.
Образование и развитие Союза Совет-
ских Социалистических Республик
(в документах). М., 1973. С. 143.
1 Мусаваттар — “Мусават” (“Теѓдiк”) — 1911—1920 жж. Ќзiрбай-
жандаѕы саяси партия.

21 РКФСР МЕН ЌКСР АРАСЫНДАЅЫ ЕКI РЕСПУБЛИКАНЫЃ
ЌСКЕРИ-ЭКОНОМИКАЛЫЋ ОДАЅЫ ТУРАЛЫ КЕЛIСIМIНЕН
30 ћыркљйек, 1920 жыл.
Ќзiрбайжан Кеѓестiк Социалистiк Республикасыныѓ
љкiметi, бiр жаѕынан, Ресей Кеѓестiк Федеративтiк
Социалистiк Республикасыныѓ љкiметi, екiншi жаѕынан,
Ќзiрбайжан мен Ресей еѓбекшiлерi бџћарасыныѓ
маћсаттары ортаћ екендiктерiн сезiне отырып жќне екi
туысћан республиканыѓ барлыћ кљштерiн толыћ бiрiк-
тiру ѕана оларѕа ортаћ жаулары — империалистiк буржуа-
зияѕа ћарсы ауыр кљресте жеѓiске жетуге мљмкiндiк
беретiндiгiн ескере отырып, осы келiсiмдi жасауѕа шешiм
ћабылдады, оны жасасып ћол ћою љшiн мыналарды
#кiл етiп таѕайындады... (#кiлдердiѓ тiзiмi келтiрiлген).
Аталѕан #кiлдер #здерiнiѓ #кiлдiктерiн #зара таныс-
тырып, олар тиiстi формаѕа сќйкес жасалѕан деп табыл-
ѕаннан кейiн мыналарѕа келiстi:
1. Ќзiрбайжан мен Ресей #зара тыѕыз ќскери жќне
ћаржылыћ-экономикалыћ одаћ ћџрды.
2. Ќзiрбайжан Республикасы мен РКФСР љкiметi ћысћа
мерзiм iшiнде 1) ќскери џйымдар мен ќскери басшы-
лыћты; 2) халыћ шаруашылыѕы мен сыртћы сауданы
басћаратын органдарды; 3) жабдыћтау органдарын; 4) те-
мiржол жќне су к#лiгi мен пошта-телеграф ведомство-
ларын; 5) ћаржы ведомстволарын бiрiктiредi...
Образование СССР. Сб. документов
(1917—1924 гг.) М.—Л., 1949. С. 247.
РКФСР-дiѓ ЋИЫР ШЫЅЫС РЕСПУБЛИКАСЫМЕН БIРIГУI
ТУРАЛЫ БОАК-тiѓ ДЕКРЕТIНЕН
15 ћараша, 1922 жыл.
1922 жылдыѓ ћазан айында Халыћтыћ-революциялыћ
армиясы б#лiмдерi мен партизан жасаћтары бљкiл
Приморье аймаѕын тљгелге жуыћ аћ гвардияшылардан
тазартты. 1922 жылы ћазанда олар Владивостокћа келiп
кiрдi. 1922 жылы 14 ћарашада Ћиыр Шыѕыс Респуб-
ликасыныѓ Халыћ жиналысы бљкiл Ћиыр Шыѕыста
Кеѓес љкiметiн жариялап, БОАК-ке оны РКФСР-ге ћосу
туралы #тiнiш жасады.

22
Жапондыћтармен мљмкiндiгiнше соѕысты болдырмау
жќне Ћиыр Шыѕысты тезiрек азат ету маћсатымен партия-
ныѓ Орталыћ Комитетi мен Кеѓес љкiметi Ћиыр Шыѕыс
республикасы тљрiнде мемлекеттiк ћџрылым џйымдас-
тыруды тиiмдi деп тапты. Республикадаѕы басшылыћ тiз-
гiнi коммунистердiѓ ћолында. Оны ћорѕау љшiн Халыћ-
тыћ-революциялыћ армия ћџрылды.
Бљкiлресейлiк Орталыћ
Атћару Комитетiнiѓ Т#раѕасы М. И. Калинин
Образование СССР. Сб. документов
(1917—1424 гг.). М.—Л.. 1949. С. 269.
КЕЃЕСТЕРДIЃ БЉКIЛРЕСЕЙЛIК VII СЪЕЗIНIЃ
ХАЛЫЋАРАЛЫЋ САЯСАТ ЖMНIНДЕГI ЋАРАРЫНАН
5 желтоћсан, 1919 жыл.
... Кеѓестердiѓ Бљкiлресейлiк VII съезi #зiнiѓ џдайы
бейбiтшiлiкке џмтылушылыѕын таѕы да дќлелдей отырып,
Антанта мемлекеттерiне: Англияѕа, Францияѕа, АЋШ,
Италия мен Жапонияѕа — барлыѕына бiрге немесе жеке-
жеке бiтiм туралы тез арада келiсс#з бастауды џсынады
жќне БОАК-ке, Халыћ Комиссарлары Кеѓесi мен Сыртћы
Iстер Халыћ Комиссариатына љздiксiз бейбiтшiлiк саяса-
тын жљргiзiп, оныѓ табысты болуы љшiн барлыћ шара-
ларды ћолдануды тапсырады.
Кеѓестердiѓ Бљкiлресейлiк
VII съезiнiѓ Т#раѕасы М.И.Калинин
Партия в период иностранной военной
интервенции и гражданской войны
(1918—1920 гг.). М., 1962. С. 381-382.
ЖАЃА ЭКОНОМИКАЛЫЋ САЯСАТЋА КMШУ
1921 жыл.
Бiздiѓ елiмiздiѓ соѕыстан бейбiтшiлiкке #туiне байла-
нысты партияныѓ алдында жаѓа кљрделi ќлеуметтiк-эко-
номикалыћ жќне идеялыћ-саяси мќселелер тџрды. Саясат
пен экономикаѕа басшылыћтыѓ ќскери-коммунистiк ќдiс-
терiнен, Азамат соѕысы жылдарында жауды жеѓу љшiн

23
ћажет болѕан, бiраћ бейбiт жаѕдайда #те ћауiптi болатын
ќдiстерден бас тартуы керек болды. “Ќскери коммунизм”
жљйесiнiѓ шаруашылыћ жќне саяси даѕдарысы Кеѓес
мемлекетiнiѓ экономикалыћ саясатыныѓ тљбегейлi #зге-
руiн, жаѓа экономикалыћ саясаттыѓ (ЖЭС) кiдiрiссiз
енгiзiлуiн талап еттi.
1921 жылдыѓ наурызында болып #ткен РК(б)П-ныѓ
Х съезiнде партия В. И. Ленин талдап жасаѕан “соѕыс
коммунизмi” саясатынан жаѓа экономикалыћ саясатћа
#тудi жљзеге асырды. “Жаѓа экономикалыћ саясаттыѓ
мќнi, — деп жазды В. И. Ленин, — ол пролетариат пен ша-
руалардыѓ одаѕы, пролетариат авангардыныѓ кеѓ шаруа
ћауымымен бiрлесуiнде”. Жаѓа экономикалыћ саясат
капитализмнен социализмге #тудiѓ бљкiл #тпелi кезеѓiне
есептелген болатын.
Ленин В.И. IX Всероссийский съезд Со-
ветов. 23—28 декабря 1921 г. // Полн.
собр. соч. Т. 44. С. 322.
АЗЫЋ САЛЅЫРТЫН ЗАТТАЙ САЛЫЋПЕН
АЛМАСТЫРУ ЋАЖЕТТIЛIГI ТУРАЛЫ
(Вологда губерниясы Панфилов болысы
шаруаларыныѓ хатынан)
Ћазiр бiздiѓ болыстыѓ шаруаларыныѓ барлыѕынан
дерлiк астыћ, мал, ш#п, шикiзат алынып бiттi. Ћол#нер
ћџлдырады. Шаруаѕа айына 18-ден 30 фунтћа дейiн ѕана
азыћ ћалдырылды.
К#ктемгi егiске бiзде ешћандай тџћым ћалмады. Оны
алуѕа бiзде шама жоћ — #те ћымбат...
Егер шаруаларѕа азыћ салѕыртыныѓ орнына аћшалай
емес, астыћ кљйiнде салыћ салмаса, к#ктемгi егiс наућанын
#ткiзудiѓ ћажетi шамалы.
Салыћты жердiѓ ћџнарлылыѕына ћарай, мысалы, бiздiѓ
солтљстiк #лкеде себiлген егiстiѓ ќрбiр десятинасынан
10—15 пџттай астыћ к#лемiнде есептеп салу керек. Сонда
ѕана ќрбiр шаруа #зiнiѓ т#лейтiн салыћ м#лшерiн жќне
оны #ткiзу мерзiмiн бiледi. Сонда ќрбiр болыста ондаѕан
азыћ агенттерiн џстаудыѓ ћажетi болмайды.
Беднота. 9 марта 1921.

24АЗЫЋ САЛЅЫРТЫН ЗАТТАЙ САЛЫЋПЕН
АЛМАСТЫРУ ТУРАЛЫ
(РК (б) П Х съезiнiѓ ћарарларынан, наурыз, 1921 жыл)
... Шаруашылыћта дићандар #зiнiѓ шаруашылыћ ћор-
лары мен шаруа ћожалыћтарын ныѕайту жќне оныѓ
#нiмдiлiгiн арттыру, дџрыс жќне байсалды жљргiзудi
ћамтамасыз ету, дићандардыѓ љлесiне тиетiн мемлекеттiк
мiндеттемелердi дќл белгiлеу маћсатында азыћты, шикiзат
пен жемш#птi мемлекеттiк дайындау ќдiсi ретiнде азыћ
салѕырты табиѕи салыћпен алмастырылсын...
КПСС в революциях и решениях съез-
дов, конференций и пленумов ЦК. М.,
1983. Т. 2. С. 570.
КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР
ОДАЅЫНЫЃ ЋЏРЫЛУЫ
(В.И.Лениннiѓ Украин жџмысшылары мен шаруаларына
хатынан)
28 желтоћсан, 1919 жыл.
Бiз џлттардыѓ ерiктi одаѕы болуын, бiр џлттыѓ екiншi
џлтћа зорлыћ жасауына ешбiр жол бермейтiн одаћ болуын,
мейлiнше толыћ сенiмге, туысћандыћ бiрлiктi айћын
тљсiнушiлiкке, толыћ ерiктi ынтымаћћа негiзделген одаћ
болуын тiлеймiз.
Ленин В. И. Полн. собр. соч. Т. 40.
С. 43.
КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР ОДАЅЫНЫЃ
КОНСТИТУЦИЯСЫ
Бiрiншi бCлiм. Кеѓестiк Социалистiк Республикалар
Одаѕын ћџру туралы Декларация
30 желтоћсан, 1922 жыл.
Халыћтардыѓ џлттыћ даму бостандыѕын жуыћ арада
#здерiнiѓ Кеѓестерiнiѓ съезiне жиналып, Кеѓестiк Социа-
листiк Республикалар Одаѕын ћџру туралы шешiмдi
бiрауыздан ћабылдаѕан, Кеѓестiк республикалар халыћта-
рыныѓ еркi, яѕни бџл одаћта ќрбiр республиканыѓ Одаћтан

25
еркiн шыѕу ћџћыѕы ћамтамасыз етiлген, Одаћћа кiруге
барлыћ Кеѓестiк Социалистiк Республикаларѕа жол ашыћ
болатын жаѓа одаћтыћ мемлекет халыћтардыѓ туысћан-
дыћ ынтымаћтастыѕы мен бейбiт ћатар #мiр сљру негiзiн
1917 жылдыѓ ћазан айында-аћ орнатумен лайыћты аяћ-
талѕан, дљниежљзiлiк капитализмге ћарсы сенiмдi тiрек
жќне Кеѓестiк Социалистiк Республикаѕа барлыћ елдер-
дiѓ еѓбекшiлерiн бiрiктiру жолында шешушi ћадам бола-
тын, теѓћџћылы халыћтардыѓ еркiн бiрлестiгi болып
табылатын сенiмдi кепiлдiк болады.
Бљкiл ќлемнiѓ алдында осылардыѓ барлыѕы туралы
мќлiмдей отырып жќне Кеѓестiк Социалистiк Республика-
лар Конституциясында Кеѓес #кiметiнiѓ берiктiгiн салта-
натты тљрде жариялай отырып, осы республикалардыѓ
делегаттары бiзге берiлген #кiлеттiлiк негiзiнде Кеѓестiк
Социалистiк Республикалар Одаѕын ћџру туралы шартћа
ћол ћоюѕа ћаулы етемiз.
Екiншi бCлiм. Кеѓестiк Социалистiк Республикалар
Одаѕын ћџру туралы келiсiмшарт
Ресей Кеѓестiк Федеративтiк Социалистiк Республи-
касы (РКФСР), Украина Кеѓестiк Социалистiк Респуб-
ликасы (УКСР), Беларусь Кеѓестiк Социалистiк Респуб-
ликасы (БКСР) жќне Закавказье Кеѓестiк Федеративтiк
Социалистiк Республикасы (ЗКФСР); Грузия, Ќзiрбайжан
Кеѓестiк Социалистiк Республикасы жќне Армения Кеѓес-
тiк Социалистiк Республикасы бiр одаћтас мемлекетке —
Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕына бiрiгедi.
1. Кеѓестiк Социалистiк Республикалары Одаѕыныѓ
атынан оныѓ жоѕарѕы органдарыныѓ ћарауына мыналар
берiледi:
а) Одаћ атынан халыћаралыћ ћарым-ћатынастарда
#кiлдiк ету, дипломатиялыћ ћатынастар жљргiзу, басћа
мемлекеттермен саяси жќне басћа да келiсiмдер жасасу;
б) Одаћтыѓ сыртћы шекараларын #згерту жќне одаћтас
республикалар арасындаѕы шекаралар ж#нiндегi мќселе-
лердi реттеу;
в) Одаћ ћџрамына жаѓа республикалар ћабылдау
туралы келiсiмдер жасасу;
г) соѕыс жариялау жќне бiтiм жасасу;

26
д) Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕыныѓ iшкi
жќне сыртћы ћарыздары ж#нiнде келiсiмдер жасасу жќне
одаћтас республикалардыѓ сыртћы жќне iшкi ћарыздары
туралы мќселелердi шешу;
е) халыћаралыћ келiсiмдердi маћџлдау...
Образование и развитие Союза Совет-
ских Социалистических Республик.
Сб.: документов. М., 1973. С. 317-318.
РК(б)П-ныѓ ХАЛЫЋ АЅАРТУ САЛАСЫНДАЅЫ САЯСАТЫ
(РК(б)П-ныѓ VIII съезiнде ћабылданѕан баѕдарламасынан)
Халыћ аѕарту саласында РК(б)П 1917 жылѕы Ћазан
т#ѓкерiсiнен басталѕан iстi соѓына дейiн жеткiзудi #зiнiѓ
мiндетi деп санай отырып, яѕни мектептердi буржуазия-
лыћ таптыћ љстемдiк ћџралынан босатып, ћоѕамды
таптарѕа б#лудi толыѕымен жою ћџралынан коммунистiк
ћайта #згерту ћџралына айналдыру... Бџл жолдаѕы таяу
уаћыттардыѓ iшiндегi басты мiндет — Кеѓес #кiметi белгi-
леген мектеп жќне аѕарту iсiнiѓ мына т#менгiдей негiз-
дерiн одан ќрi дамыта тљсу:
1) екi жыныстаѕы 17 жасћа дейiнгi балалардыѓ аћысыз
жќне мiндеттi жалпы политехникалыћ... бiлiм алуыныѓ
iске асуы;
2) ћоѕамдыћ тќрбиенi жаћсарту жќне ќйелдердiѓ жаѕда-
йын жеѓiлдету маћсатында б#бекхана, балабаћшалар, т.б.
да мектепке дейiнгi мекемелердiѓ жљйесiн ћџру;
3) ана тiлiнде оћыту, џл-ћыз балаларды бiрге оћыту,
дiни ыћпалдардан азат, коммунистiк ћоѕам мљшелерiнiѓ
жан-жаћты дамуын ћамтамасыз ететiн бiрыѓѕай еѓбек
мектебiнiѓ принциптерiн толыћ жљзеге асыру;
7) жџмысшылар мен шаруалардыѓ #здiгiнен бiлiм алып,
сана-сезiмiн #сiруiне мемлекет тарапынан жан-жаћты
(мектептен тыс оћыту мекемелерiнiѓ жљйесiн ћџру, кiтап-
ханалар, ересектерге арналѕан мектептер, халыћ љйлерi
мен университеттерi, курстар, дќрiстер, кино к#рсету
жолымен) к#мек к#рсету;
8) 17 жастан асћандар љшiн кќсiпкерлiк бiлiмдi кеѓiнен
дамыту... ;
9) жоѕары мектеп аудиторияларында оћуѕа ыћыласы
барларѕа, алдымен жџмысшылар љшiн кеѓ жол ашу;

27
жоѕары мектептерде сабаћ беруге шамасы келетiндердiѓ
бќрiн тарту; жаѓа ѕылыми кљштер мен кафедра арасын-
даѕы барлыћ жасанды тосћауылдарды жою... ;
10) еѓбекшiлердiѓ барлыѕы љшiн #зара теѓ жаѕдайда
#нер ћазыналарына кеѓ жол ашу жќне ћол жетерлiк
жаѕдай туѕызу... ;
11) коммунистiк идеяларды насихаттауды барынша
кеѓiнен #рiстету жќне ол љшiн мемлекеттiк билiктiѓ аппа-
раты мен ћаржысын пайдалану.
КПСС в резолюциях и решениях
съездов, конференций и пленумов ЦК.
Т. 2. С. 81—83.
MЗБЕК КСР КЕЃЕСТЕРI I СЪЕЗIНIЃ MЗБЕК КЕЃЕСТIК
СОЦИАЛИСТIК ОДАЋТАС РЕСПУБЛИКАСЫН ЋЏРУ ТУРАЛЫ
ДЕКЛАРАЦИЯСЫНАН
17 аћпан, 1925 жыл.
Орта Азияныѓ негiзгi џлттары — тљрiкмендер, #збектер,
тќжiктер, ћазаћтар мен ћырѕыздар аумаѕы жаѕынан быты-
раѓћы болып келдi. Аталѕан џлттардыѓ еѓбекшiлер бџћа-
расы #здерiнiѓ џлттыћ мемлекеттiк ћџрамдарын џйымдас-
тыру ж#нiндегi табанды тiлектерiн ескере отырып, Бџхара
жќне Хорезм Республикаларыныѓ жоѕары орындары жќне
Тљрiкмен АКСР Орталыћ Атћару комитетi бљкiл Орта Азия-
да џлттыћ-аумаћтыћ межелеу жљргiзуге шешiм ћабылдады.
Бџл межелеудiѓ нќтижесiнде тљрiкмен, #збек, тќжiк,
ћазаћ жќне ћырѕыз халыћтары к#п орналасћан аумаћтар
б#лiнiп, тиiстi џлттыћ республикаларыныѓ ћџрылуына
ќкеп соћты.
Кириченко М.Г. Единое союзное много-
национальное государство. М., 1978. С. 39.
РКФСР ХАЛЋЫНЫЃ АРАСЫНДА САУАТСЫЗДЫЋТЫ
ЖОЮ ТУРАЛЫ
(Халком декретiнен)
26 желтоћсан, 1919 жыл.
Патша самодержавиесi артынан кеселi мол келеѓсiздiк
ћалды — Ресейдiѓ 70%-дан аса халћы сауатсыз болды.
“Мџндай жабайы ел, — деп жазды В. И. Ленин 1913 жы-

28
лы, — бџћара халыћ бiлiм беру, бiлiм-iлiмде соншама
тоналѕан — Еуропада Ресейден басћа мџндай бiрде-бiр ел
жоћ”.
Сауатсыздыћты жою туралы жџмыстар Ћазан т#ѓ-
керiсiнiѓ жеѓiсiнен кейiн бiрден басталды. Бiраћ ол
ќсiресе Халкомкеѓестiѓ “РКФСР халыћтарыныѓ арасын-
даѕы сауатсыздыћты жою туралы” декретi шыћћаннан
кейiн кеѓ ћџлаш алды. 1920 жылы 19 шiлдеде љкiмет
шешiмiмен сауатсыздыћты жою iсiне кљнделiктi басшы-
лыћ жасау љшiн арнаулы џйым — сауатсыздыћты жою
туралы бљкiлресейлiк т#тенше комиссия (ВЧК ликбез)
ћџрылды.
Республиканыѓ барлыћ халћына елдiѓ саяси #мiрiне
саналы тљрде ћатысу мљмкiндiгiн беру маћсатында Халыћ
Комиссарлар Кеѓесi ћаулы ћабылдады:
1. 8-ден 50 жасћа дейiнгi оћып, жаза бiлмейтiн респуб-
ликаныѓ барлыћ тџрѕын халћы ћалауы бойынша ана
тiлiнде немесе орыс тiлiнде сауаттарын ашулары керек...
3. Халыћ аѕарту комиссариатына жќне оныѓ жергi-
лiктi џйымдарына сауатсыздарды оћытуѕа еѓбек мiндет-
тiлiгi тќртiбiмен ќскерге шаћырылмаѕан, елдiѓ барлыћ
сауатты тџрѕындарын тарту ћџћыѕы берiледi...
5. Жалданып жџмыс iстеушiлерге сауат ашу кезiнде
жџмыс кљнi екi саѕатћа ћысћарады жќне оћу уаћытын-
даѕы еѓбекаћысы саћталады.
6. Сауатсыздыћты жою љшiн Халыћ аѕарту комис-
сариаты органдарына халыћ љйлерiн, шiркеулердi, клуб-
тарды, жекеменшiк љйлердi, фабрика, зауыт, кеѓес меке-
мелерiндегi лайыћты љй-жайларды пайдалану џсынылады.
Комиссарлар Кеѓесiнiѓ
Т#раѕасы В. Ульянов (Ленин)
Декреты Советской власти. М., 1974.
Т. 7. С. 50-51.

29 БК(б)П ХV СЪЕЗI — АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫЅЫН
ЏЙЫМДАСТЫРУ БАЅЫТЫНДА
(ОК-нiѓ есебi бойынша партияныѓ ХV съезiнiѓ
ћарарларынан)
19 желтоћсан, 1927 жыл.
БК(б)П ХV съезi ауыл шаруашылыѕыныѓ деѓгейi ќлi
де болса #те т#мен деп есептейдi... съезд Орталыћ Коми-
тетке ауыл шаруашылыѕын к#терудi кљшейту љшiн
практикалыћ шараларды ћабылдауды тапсырады... Ќрi
ћарай кооперативтендiру негiзiнде бiрiншi кезектегi
мiндеттер ретiнде ортаћтастырылѕан (ћоѕамдастырылѕан)
ауыл шаруашылыѕы еѓбек #скiнiн барынша ћолдап, дем
бере отырып, џсаћ шаруа шаруашылыѕын iрi #ндiрiс
рельсiне (егiн шаруашылыѕын механикаландыру мен
ћарћындату негiзiнде жердi џжымдыћ #ѓдеу) бiртiндеп
#тудi ћою. Ауыл шаруашылыѕын к#терудегi мџндай кљш
шаруалардыѓ негiзгi бџћарасыныѓ ќл-аућатын арттыру
мљддесiне, iрi #неркќсiп љшiн рынокты (#нiм мен шикiзат
#ндiрiсiн) џлѕайту мљддесiне, деревнядаѕы капиталистiк
элементтердi жеѓуге, деревняны социалистiк кооператив-
тендiру жќне техникалыћ ћайта ћџру мљддесiне ћажет.
КПСС в резолюциях и решениях съез-
дов, конференций и пленумов ЦК. Т. 4.
С. 261.
ЏЖЫМШАР ЋОЗЅАЛЫСЫНДАЅЫ ПАРТИЯ БАЅЫТЫН
БЏРМАЛАУШЫЛЫЋПЕН КЉРЕС
(БК (б)П ОК-нiѓ 1930 жылѕы 14 наурыздаѕы ћаулысынан)
14 наурыз, 1930 жыл.
Аймаћ бойынша жаппай џжымдастыруды аяћтаудыѓ
белгiлi мерзiмдерi ћойылѕанмен, iс жљзiнде бџл мерзiмдер
бџзылѕан; џжымдастыру деѓгейi жоспарлы пайымдаудан
едќуiр асып кеткен. Шын мќнiсiнде жедел џжымдас-
тыруѕа баѕыт алынѕан. Бџл жаѕдайда оныѓ ћатаѓ тљрдегi
ерiктiлiгi туралы, зорлыћ пен асыѕыстыћћа жол бермеу
туралы лениндiк нџсћаулар, партия шешiмдерi естен
шыѕарылды.
Деревнядаѕы ахуалдыѓ асћынуы ж#нiнде к#птеген
хабарлар алѕан БК(б)П ОК-i асыра сiлтеулердi жоюѕа

30
арналѕан шаралар ћабылдады. И. В. Сталиннiѓ “Табыстан
бас айналу” атты еѓбегiнде жеделдету туралы нџсћау
жоѕарыдан болѕанына ћарамастан, асыра сiлтеулер мен
бџрмалаушылыћтар љшiн барлыћ кiнќ жергiлiктi џйым-
дарѕа таѕылѕан. 14 наурызда БК(б)П ОК-i “Џжымшар
ћозѕалысындаѕы партия баѕытын бџрмалаушылыћпен
кљресу туралы” ћаулы ћабылдады.
Џжымшар ћозѕалысыныѓ барысы туралы партияныѓ
Орталыћ Комитетiнде алынѕан мќлiметтер, џжымдас-
тырудыѓ наћты ќрi байыпты табыстарымен ћатар КСРО-
ныѓ ќртљрлi аудандарында партия баѕытын бџрмалау
фактiлерi де байћалѕанын к#рсетiп бердi.
Еѓ алдымен, џжымшар ћџрылысындаѕы ерiктiлiк прин-
ципi бџзылып отыр. Бiрсыпыра аудандарда кулак ретiнде
тќркiлеу, сайлау ћџћыћтарынан айыру љрейiмен жќне
таѕы басћалармен ерiктiлiк џжымшарларѕа зорлап кiргiзу
ќдiсiмен ауыстырылып отыр. Осыныѓ салдарынан “кулак
ретiнде тќркiленгендердiѓ” iшiне кейде орташалардыѓ
жќне тiптi кедейлердiѓ бiрсыпырасы енiп кетiп отырды,
оныѓ бер жаѕында кейбiр аудандарда “кулак ретiнде
тќркiленгендердiѓ” пайызы 15-ке дейiн барады, ал сайлау
ћџћыѕынан айырылѕандардыѓ пайызы 15—20-ѕа дейiн
жеткен. Кейде iшке енiп кеткен контрреволюцияшыл
элементтердiѓ арандатуыныѓ ћџрбаны болып кетiп отыр-
ѕан кейбiр т#менгi ћызметкерлер тарапынан халыћћа д#ре-
кiлiк, озбырлыћ жасау, ћылмысты iс iстеу (талан-таражѕа
салушылыћ, мљлiктi б#лiп ќкетушiлiк, орташаларды жќне
тiптi кедейлердi ћамауѕа алушылыћ, т.б.) байћалады. Осы
ретте бiрћатар аудандардаѕы џжымдастыру ж#нiндегi
ќзiрлiк жџмысы жќне кедейлерге, сондай-аћ орташаларѕа
партия саясатыныѓ негiздерiн асыћпай тљсiндiру жџмысы,
к#п iстелген цифр мќлiметтерiн т#решiлдiкпен, шенеунiкпен
жоѕарыдан декреттеу жќне џжымдастыру процесiн ќдейi
асырып к#рсету iсiмен ауыстырылып отырѕан (кейбiр
аудандарда џжымдастыру бiрнеше кљннiѓ iшiнде 10-нан
90%-ѕа дейiн жетедi).
С#йтiп, Лениннiѓ џжымшарлар ерiктiлiк негiзiнде туса
ѕана, олар #мiрлi жќне баянды болады деген белгiлi
нџсћауы бџзылып отыр...
Осындай бџрмалаушылыћтармен ћатар кейбiр жер-
лерде iстi жљргiзу љшiн жол берiлуге тиiстi емес жќне

31
зиянды болып табылатын: ерiксiз тљрде тџрѕын љйлердi,
џсаћ малдарды, ћџстарды кљштеп ортаћтастыру жќне осы-
ѕан байланысты џжымшар ћозѕалысыныѓ негiзгi буыны
болып табылатын џжымшарлардыѓ артельдiк тљрiнен ком-
мунаѕа басбџзарлыћпен аттап #ту ќрекеттерi байћалады...
Орталыћ комитет партия џйымдарына мынаны мiндет-
тейдi:
1. Шаруаларды ерiктiлiк негiзiнде џжымшарѕа тарту
жќне ћазiргi џжымшарларды ныѕайту ж#нiнде бџдан
былай да табанды жџмыс жљргiзе отырып, бiрћатар жер-
лерде байћалып отырѕан џжымдастырудаѕы кљштеу ќдiсiнiѓ
тќжiрибесi жойылсын.
КПСС в резолюциях и решениях
съездов, конференций и пленумов ЦК.
Т. 5. С. 101—103.
II II
I
I I I I
I
блiм блiмблiм блiм
блiм
. . . .
.
ХХ ЅАСЫРДЫЃ БIРIНШI ХХ ЅАСЫРДЫЃ БIРIНШI ХХ ЅАСЫРДЫЃ БIРIНШI ХХ ЅАСЫРДЫЃ БIРIНШI
ХХ ЅАСЫРДЫЃ БIРIНШI
ЖАРТЫСЫНДАЅЫ АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI ЖАРТЫСЫНДАЅЫ АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРIЖАРТЫСЫНДАЅЫ АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI ЖАРТЫСЫНДАЅЫ АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI
ЖАРТЫСЫНДАЅЫ АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI
(1918 — 1945 жж.)
ЖАПОНИЯ
ТАНАКА МЕМОРАНДУМЫНАН
25 шiлде, 1927 жыл.
...Дљниежљзiнде осыншама орман байлыѕы, материал-
дыћ ћорлар мен ауылшаруашылыћ #нiмдерiнiѓ молшы-
лыѕы (Маньчжурия мен Моѓѕолиядаѕы сияћты) басћа еш
жерде жоћ.
Егер бiз келешекте Ћытайѕа баћылау жасауды #з ћолы-
мызѕа алѕымыз келсе, бiз АЋШ-ты ћиратуымыз керек.
Ал Ћытайды жаулап алу љшiн бiз, алдымен, Маньчжу-
рия мен Моѓѕолияны жаулап алуымыз керек. Дљниежљзiн
жаулап алу љшiн бiз, алдымен, Ћытайды жќне ћалѕан
Азия елдерiн жаулап алуымыз керек. Љндiстан жќне
оѓтљстiк теѓiздегi елдер бiзден ћорћып, тiзе бљгедi.
...Бiз Љндiстанды, оѓтљстiк теѓiздегi елдердi, содан соѓ
Кiшi Азияны, Орталыћ Азияны, аћырында Еуропаны жау-
лап алуѕа к#шемiз.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М. 1961. т. 1. с. 753.

32
ЋЫТАЙ
1919 ЖЫЛДЫЃ 4 МАМЫРЫНДА ПЕКИНДЕ БОЛЅАН
ДЕМОНСТРАЦИЯ КЕЗIНДЕ СТУДЕНТТЕР ТАРАТЋАН
ЉНЋАЅАЗ
Таяудаѕы бiтiм конференциясында Жапония Циндаоны
б#лiп алу жќне Шаньдунге баћылау жасау ћџћыѕын талап
еттi жќне дегенiне ћол жеткiздi. Оныѓ жеѓiсi бiздiѓ
жеѓiлiсiмiздi бiлдiредi. Жапонияѕа Шаньдунде билiк ету
ћџћыѕын беру Ћытайдыѓ тќуелсiздiгiн бџзып, елдi апат-
ћа ќкеп тiрейдi. Сондыћтан да бiз, студенттер, џйымдасћан
тљрде шетел елшiлiктерiне барып, барлыћ елдерден ћолдау,
ќдiлеттiлiк талап етемiз. Бiз, жџмысшылар, саудагерлер,
халыћтыѓ жќне басћа да топтары џлттыћ жиналысты
шаћыру љшiн, џлттыћ тќуелсiздiгiмiздi ћорѕап ћалу љшiн
к#терiлiп, ћолдан келген шаралардыѓ бќрiн жасайды
деп љмiттенемiз. Ћытайдыѓ келешекте #мiр сљруi не ћџрып
бiтуi осыѕан байланысты. Барлыћ отандастарымыз елiмiз-
дiѓ жерiн б#лшектеуге болмайтындыѕын тљсiнуi керек,
халыћтыѓ бас июiне жол бермеу керек. Елiмiзге ћауiп
т#ндi. Отандастар, кљреске шыѕыѓдар!
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 593—594.
ЋЫТАЙ КОММУНИСТIК ПАРТИЯСЫ VI СЪЕЗIНIЃ
САЯСИ ЋАРАРЛАРЫ
Ћытай революциясыныѓ ћазiргi кезеѓi #зiнiѓ сипаты
жаѕынан буржуазиялыћ-демократиялыћ болып табылады.
Ћытай революциясыныѓ ћазiргi кезеѓi социалистiк револю-
цияѕа айналды жќне Ћытай революциясын “љзiлiссiз”
революция деп есептеу ћателiк болар едi, себебi: а) елдiѓ
шын мќнiсiндегi бiрiгуi аяћталѕан жоћ, ол ќлi империа-
листiк тепкiден азат етiлген жоћ; б) помещиктiк жер
иелену жљйесi ќлi жойылѕан жоћ, феодалдыћ ћалдыћтар-
дыѓ тамыры ћиылѕан жоћ; в) ћазiргi #кiмет халыћаралыћ
империализмнiѓ экономикалыћ жќне саяси ћолдауына
арћа сљйеген џлттыћ буржуазияныѓ кертартпа одаѕыныѓ
#кiметi...

33
Сондыћтан да Ћытай революциясыныѓ ћазiргi #зегi,
оныѓ негiзгi жќне басты ортаћ мiндеттерi мынадай: а) импе-
риалистердi елден ћуып, Ћытайдыѓ шын мќнiсiнде бiрi-
гуiн аяћтау; б) помещиктiк жер иелену формасын жљйелi
тљрде жќне толыћ жою, аграрлыћ реформаны iске асыру,
жер иелену жљйесiн оныѓ аяѕына тџсау болып отырѕан
барлыћ жартылай феодалдыћ ћалдыћтарынан толыћ
тазарту.
Капиталистiк #ндiрiс тќсiлiнiѓ шеѓберiнен шыћпайтын
бџл екi мiндеттi тек ћана ћарулы к#терiлiстiѓ револю-
циялыћ ќдiстерiмен ѕана, империалистiк љстемдiк пен
помещиктердiѓ, соѕысћџмарлар мен буржуазияныѓ, Гомин-
данныѓ саяси билiгiн жою жолымен, пролетариаттыѓ
басшылыѕымен жџмысшы шаруалардыѓ демократиялыћ
диктатурасын орнату жолымен ѕана жљзеге асыруѕа
болады.
Сондыћтан да Ћытай революциясыныѓ ћазiргi буржуа-
зиялыћ-демократиялыћ кезеѓiндегi љшiншi мiндетi жџ-
мысшылар, шаруалар мен солдаттар #кiлдерi жиналыста-
рыныѓ (кеѓестерiнiѓ) билiгiн орнату љшiн кљресу болып
табылады. Бџлар еѓбекшiлердiѓ ћалыѓ бџћарасын мемле-
кеттi басћаруѕа тарту мен ћатыстырудыѓ, жџмысшылар
мен шаруалардыѓ диктатурасын орнатудыѓ еѓ жаћсы
тљрi...
ЋЫТАЙ РЕВОЛЮЦИЯСЫНЫЃ ЋАЗIРГI КЕЗЕЃДЕГI
САЯСИ БАЅДАРЛАМАСЫ
Ћытай революциясыныѓ ћазiргi кезеѓiндегi басты
џрандары:
1. Империализм љстемдiгiн ћџлату.
2. Шетел капиталыныѓ ћарамаѕындаѕы банктер мен
кќсiпорындарды тќркiлеу.
3. Ћытайды бiрiктiру, халыћтардыѓ #зiн-#зi басћару
ћџћыѕын мойындау.
4. Гоминьдан соѕысћџмарларыныѓ билiгiн ћџлату.
5. Жџмысшылар, шаруалар жќне солдат #кiлдерi жина-
лыстарыныѓ (кеѓестерiнiѓ) билiгiн орнату.
6. 8 саѕ-тыћ жџмыс кљнiн орнату, жалаћыны к#бейту,
жџмыссыздарѕа к#мектесу, ћамсыздандыру, т.б.
7. Барлыћ помещик жерiн тќркiлеу жќне оларды шаруа-
ларѕа б#лiп беру.

34
8. Жауынгерлердiѓ жаѕдайын жаћсарту, оларѕа жер
жќне жџмыс беру.
9. Соѕысћџмарлар енгiзген барлыћ жергiлiктi алым-
салыћтарды жойып, бiрыѓѕай љдемелi салыћты енгiзу.
10. Халыћаралыћ пролетариатпен жќне КСРО-мен
одаћтасу.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 630.
МАО ЦЗЭДУН ЋАЗАН ТMЃКЕРIСI ТУРАЛЫ
Ћазан т#ѓкерiсiне дейiн ћытайлар Ленин мен Сталин
тљгiл, тiптi Маркс пен Энгельстi де бiлмеген. Ћазан
т#ѓкерiсiнiѓ зеѓбiрек дљмпiлi бiзге марксизм-ленинизмдi
жеткiздi. Ћазан т#ѓкерiсi бљкiл дљниежљзiнiѓ жќне Ћытай-
дыѓ iлгерiлеушiлiк элементтерiне пролетарлыћ к#зћарас-
пен елдiѓ таѕдырын аныћтауѕа жќне ел мќселелерiн
ћайта ћарауѕа к#мектестi. Орыстардыѓ жолымен жљру
керек деген ћорытынды жасалды. 1919 жылы Ћытайда
“4 мамыр ћозѕалысы” пайда болды, ал 1921 жылы Ћытай
коммунистiк партиясы џйымдастырылды. Сунь Ятсен
љмiтiн љзген кезде Ћазан т#ѓкерiсi болып, соѓынан Ћытай
компартиясы ћџрылды. Ол Ћазан т#ѓкерiсiн, орыстардыѓ
ћытайлыћтарѕа к#мегiн жќне Ћытай коммунистiк партия-
сыныѓ #зiмен ынтымаћтастыѕын ћолдады.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 55.
МАО ЦЗЭДУН “4 МАМЫР ЋОЗЅАЛЫСЫ” ТУРАЛЫ
“4 мамыр ћозѕалысы” дљниежљзiлiк революцияныѓ,
орыс революциясыныѓ, Лениннiѓ љндеулерiне жауап
ретiнде дљниеге келдi. Ол дљниежљзiлiк пролетарлыћ
революцияныѓ бiр б#лiгi болды. “4 мамыр ћозѕалысы”
кезiнде Ћытай коммунистiк партиясыныѓ ћџрылмаѕанына
ћарамастан, сол кездiѓ #зiнде-аћ зиялы ћауымныѓ
к#птеген #кiлдерi орыс революциясына ынтымаћтас
болып, коммунистiк идеялармен таныса бастаѕан едi.
“4 мамыр ћозѕалысы” 1921 жылы ћџрылѕан Ћытайдыѓ

35
коммунистiк партиясын идеологиялыћ жаѕынан да, кадр-
лар жаѕынан да дайындады.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 594.
КЕЃЕС-ЋЫТАЙ ЋАТЫНАСТАРЫ ТУРАЛЫ РЕСЕЙ
ТЕЛЕГРАФ АГЕНТТIГIНIЃ ХАБАРЫ
27 ћаѓтар, 1923 жыл.
Шанхай, 27 ћаѓтар. Д-р Сунь Ятсен жќне Ресейдiѓ
Ћытайдаѕы тџраћты #кiлi т#мендегi хабарды жариялау-
ѕа #кiлеттiк бердi.
Шанхайда болѕан кезiнде РКФСР #кiлi д-р Сунь Ятсен-
мен бiрнеше рет ќѓгiмелестi. Ќѓгiмелесулер барысында
олардыѓ ћытай-орыс ћатынастарына, ќсiресе мына
мќселелер т#ѓiрегiнде к#зћарастарыныѓ толыћ сќйкес
келетiндiгi аныћталды:
1. Д-р Сунь Ятсен: “Ћазiргi кезеѓде Ћытайѕа комму-
нистiк ћџрылысты, тiптi кеѓестiк жљйенi енгiзуге бол-
майды, себебi мџнда коммунизм мен социализмдi табыспен
iске асыратын жаѕдайлар жоћ” — деп есептейдi. Бџл
к#зћарасты РКФСР #кiлеттi #кiлдiгi толыѕымен ћуат-
тайды, яѕни Ћытайдыѓ еѓ ћажеттi жќне маѓызды мiндет-
терi — оныѓ џлттыћ бiрiгуi мен толыћ тќуелсiздiгiн алуы
деп есептейдi. “Осынау џлы iсте, — деп сендiрдi ол Сунь
Ятсендi, — Ћытай орыс халћыныѓ тарапынан еѓ ыстыћ
ыћыласћа ие жќне Ресейдiѓ ћолдауына сенуге болады”.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 606.
ЦЗИНГАНШАНЬДАЅЫ ЋЫЗЫЛ ТУ
1927 жыл.
1927 жылдыѓ соѓында бiз Цзинганшань ауданына
келдiк. Бiздiѓ алдымызда жаѓа база салуды бастау мiндетi
тџрды. Еѓ алдымен, Цзинганшань аймаѕында орналасћан
Нинган, Юнсинь, Суйчуань, Ляньхуа, Чалинь, Ваньань
жќне Линсянь уездерiнде партия џйымдары ћџрылып,

36
жџртшылыћ аграрлыћ реформаны iске асыруѕа жџмыл-
дырылды. Помещиктердiѓ жерлерi тќркiленiп, кедей ша-
руаларѕа љлестiрiлiп берiлдi. Жергiлiктi революциялыћ
ћарулы кљштер — Ћызыл Армия отрядтары, шаруалар-
дыѓ к#терiлiс отрядтары, пионер отрядтары, т.б. џйым-
дастырылды. Бџл аудандарда бiз Гоминьданныѓ кертартпа
љкiметiн ћџлатып, халыћтыѓ #зiнiѓ љкiметiн, яѕни жџ-
мысшы, шаруа жќне солдат љкiметтерiн орнаттыћ. Халыћ
бџћарасы, ќрине, бџѕан риза болып, бiздi ћошеметпен
ћарсы алды.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 629.
РЕВОЛЮЦИЯЛЫЋ БАЗАЛАРДЫЃ ЖЏМЫСШЫ-ШАРУА
ЉКIМЕТIНIЃ ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
10 ћаѓтар, 1933 жыл.
Ћытай Кеѓес љкiметi жќне жџмысшы-шаруа Ћызыл
Армиясыныѓ революциялыћ Кеѓесi Ћытай жџртшы-
лыѕыныѓ алдында ћазiргi кезеѓде џлттыћ-революциялыћ
соѕысты џйымдастыру жќне жљргiзу ћажеттiгiн жария-
лайды. Ћытай Ћызыл Армиясы жапон империализмiне
ћарсы бiрiгiп кљресу љшiн кез келген ћарулы кљштермен
мына т#мендегiдей жаѕдайларда ќскери келiсiм жасасуѕа
дайын:
— кеѓестiк аудандарѕа шабуылды дереу тоћтату;
— халыћ бџћарасына дереу демократиялыћ ћџћыћтар
(жиналыстар, џйымдар ћџру, с#з жќне баспас#з бостан-
дыѕы, т.б.) беру;
— халыћ бџћарасын дереу ћаруландыру, Ћытайды
ћорѕау жќне оныѓ тќуелсiздiгiн, бiрлiгi мен аумаћтыћ
тџтастыѕы љшiн кљресетiн ерiктiлердiѓ ћарулы жасаћ-
тарын ћџру.
Бiз, Ћытайдыѓ ћалыѓ бџћарасы мен солдаттары, осы
љндеуге жауап ретiнде Ћытайдыѓ тќуелсiздiгi, бiрiгуi
мен аумаћтыћ тџтастыѕы љшiн халыћтыћ-революциялыћ
соѕыс џйымдастырады деп кљтемiз. Жапон жќне басћа
да империалистерге ћарсы, сонымен бiрге олардыѓ сатћын
жќне тiзе бљккен агентурасы — гоминьданѕа ћарсы

37
кљреске, ћарулы халыћтыћ жќне џлттыћ революциялыћ
соѕысты #рiстетуге бiрiгiѓдер!
Ћытай Кеѓес Республикасы
ОАК т#раѕасы Мао Цзэдун
Революциялыћ соѕыс кеѓесiнiѓ
т#раѕасы жќне Ћытай жџмысшы-шаруа
Ћызыл Армиясыныѓ бас ћолбасшысы Чжу Дэ
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 641-642.
ЋЫТАЙ КОММУНИСТIК ПАРТИЯСЫ ОРТАЛЫЋ
КОМИТЕТIНIЃ ЋКП МЕН ГОМИНЬДАН АРАСЫНДА
ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ ОРНАТУ ЖMНIНДЕГI ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
1937 жыл.
Ћымбатты отандастар! Ћытай коммунистiк партия-
сыныѓ ОК-i ћазiргi елiмiз љшiн аса ћиын-ћыстау жаѕдайда
џлтымыздыѓ таѕдыры шешiлейiн деп жатћан кезде бiз
отандастарымызды апаттан саћтап ћалуѕа џмтылып,
Гоминьдан мен сыртћы жауѕа тойтарыс беру маћсатымен
бейбiтшiлiк, бiрлiк жќне топтасу негiзiнде #зара тљсiнiс-
кенiмiздi аса зор ћуанышпен хабарлаймыз жќне елiмiздi
саћтап ћалу љшiн бiрлесiп ћимыл жасаймыз...
Жаудыѓ арам ойын iске асырмау љшiн, барлыћ iзгi
ниетпен адасушылардыѓ кљдiгiн сейiлту љшiн жќне #зiнiѓ
џлт-азаттыћ iске шын берiлгендiгiн дќлелдеу маћсатымен
Ћытай компартиясыныѓ ОК-i бљкiл ел алдында:
Компартия:
1) Ћазiргi кезде Ћытай љшiн #те ћажет болып тџрѕан
Сунь Ятсеннiѓ љш халыћтыћ принципiн жљзеге асыру
љшiн дќйектiлiкпен кљреседi;
2) Гоминьдан #кiметiн ћџлату љшiн к#терiлiстер џйым-
дастыру саясатын, кеѓестендiру жќне помещик жерлерiн
кљштеп тќркiлеу саясатын тоћтатады;
3) Ћазiргi кеѓес љкiметiн таратып, бљкiл елде бiрыѓѕай
билiк жљйесi болсын деген маћсатпен демократиялыћ
режiм орнатады;

38
4) “Ћызыл Армия деген атауды жќне оныѓ б#лiм-
дерiнiѓ сандарын #згертiп, оны џлт-азаттыћ армиясы
етiп ћайта ћџрып, џлттыћ љкiметтiѓ ќскери кеѓесiне
баѕындырады жќне оныѓ жапон басћыншыларымен кљрес-
тiѓ алдыѓѕы шебiнде боламыз деп уќде беретiн майданда
кљресуi туралы бџйрыћты кљтедi” деп таѕы да салтанатты
тљрде мќлiмдейдi...
Жау елiмiзге тереѓдеп енiп кеттi! Ћауiп-ћатер кљшейдi!
Отандастар, кљреске к#терiлiѓдер, бiрiгiѓдер!
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 662-663.
ЋЫТАЙ КЕЃЕСТЕРI ТУРАЛЫ
Сан жаѕынан басым жќне жаћсы ћаруланѕан ћарсы-
ласымен Азамат соѕысы жаѕдайында Ћытай Кеѓестерiнiѓ
ћызметi ћарулы кљрестiѓ басты маћсатына баѕынды-
рылды...
Ћытай Кеѓестерiнiѓ ћџжаттары Кеѓестердiѓ заѓ актiле-
рiнiѓ к#пшiлiгi Азамат соѕысы жаѕдайында жљзеге
асырылмаѕанына ћарамастан, ел аумаѕыныѓ бiр б#лiгiнде
халыћ бџћарасыныѓ маћсаттарын к#здейтiн ќлеуметтiк
#згерiстер болѕандыѕын к#рсетедi. Олар толыѕымен тек
Орталыћ кеѓес ауданыныѓ к#лемiнде жљзеге асырылды.
К#птеген џсаћ кеѓес аймаћтарыныѓ ќлсiздiгi, бiр-бiрiнен
б#лектiгi, тџраћсыздыѕы мен олардыѓ Орталыћ кеѓес
аудандарымен байланысыныѓ нашарлыѕы, кеѓес ћозѕа-
лысын жаншып тастау ћаупi кљн сайын т#нiп тџрѕан
жаѕдайда бiрыѓѕай заѓды iске асыруѕа жќне оны жергi-
лiктi жаѕдайларѕа сай реттеп отыруѕа мљмкiндiк бермедi...
Ћытай революциясыныѓ кеѓестiк дќуiрiнде Ћытай ком-
партиясы #зiнiѓ ћарулы кљштерiн — Ћызыл Армияны
ћџрды, ол коммунистiк партияныѓ басшылыѕымен шаруа-
ларды елдегi революциялыћ ћозѕалысты дамытудыѓ ма-
ѓызды ћџралы есебiнде топтастырды.
Ћызыл Армия бейбiт халыћтыѓ арасындаѕы аѕарту
жќне кеѓес партия кадрларын дайындау, жергiлiктi
жерлердегi #кiмет органдарын, кеѓестердi ћайта ћџру,
ауыл шаруашылыѕы жџмыстарын жљргiзуге к#мек,
ќлеуметтiк-экономикалыћ шараларды жљргiзудi џйым-

39
дастыру, саяси жќне ќкiмшiлiк жџмыстарын #з мойнына
алды...
Кеѓес ћозѕалысы #неркќсiбi дамымаѕан, жџмысшы табы
жоћ, артта ћалѕан ауылдыћ жерлерде #рiстедi. Сондыћтан
да революцияныѓ басты ћозѕаушы кљшi шаруалар, аныѕы-
раћ айтћанда, олардыѓ кедей топтары болды. Батыраћтар,
кулактар, шаѕын ћол#нершiлер, кедей-шаруалар Ћызыл
Армияныѓ, жергiлiктi революциялыћ #кiмет органда-
рыныѓ негiзiн ћџрды. Коммунистiк партия бiзде, негiзiнен
алѕанда, сипаты жаѕынан шаруалыћ партия болды.
Майстрова З.Е. Становление революцион-
ной власти в советских районах Китая
(1927—1937 гг.). Новосибирск, 1988.
С. 121—124.
ШЭНЬСИ-ГАНЬСУ-НИНЬСЯ ШЕКАРАЛЫЋ АУДАНЫНЫЃ
ЌКIМШIЛIК ЖЉЙЕСIН ЋЏРУДЫЃ ЖАЛПЫ ПРИНЦИПТЕРI
(1943 жылдыѓ 25 сќуiрiнде ћолданысћа енгiзiлдi)
1. Шекаралыћ аудандаѕы еѓ жоѕары ќкiмшiлiк орган-
дары Халыћтыћ-саяси кеѓестер болып табылады.
Шекаралыћ аудандаѕы ќртљрлi сатыдаѕы љкiмет орында-
ры тиiстi сатыдаѕы Халыћтыћ-саяси кеѓестердiѓ шешiм-
дерiне баѕынады...
4. Шекаралыћ ауданныѓ Халыћтыћ-саяси кеѓесi сессия-
ларыныѓ аралыѕында шекаралыћ жоѕары ќкiмшiлiк
џйымдары осы ауданныѓ љкiметi болып есептеледi. Ол
ќкiмшiлiк жџмыстарды жљргiзу жќне басшылыћ жасау
ж#нiнен Шекаралыћ ауданныѓ Халыћтыћ-саяси кеѓесi
алдында жауап бередi.
5. Уездiк љкiметтер Шекаралыћ ауданда ќкiмшiлiк
жџмыстарын жљргiзушi негiзгi џйым болып табылады.
6. Болыстыћ (ћалалыћ) љкiметтер шекаралыћ аудан
љкiметiнiѓ негiзгi џйымдары болып табылады. Олар
болыстаѕы (ћаладаѕы) ќкiмшiлiк iстердi жљргiзуде #зiнiѓ
љстiнен ћарайтын љкiмет пен тиiстi сатылардаѕы
халыћтыћ-саяси кеѓестердiѓ алдында тiкелей жауапты...
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 564, 585.

40
МОЃЅОЛИЯ
МОЃЅОЛИЯНЫЃ ХАЛЫЋТЫЋ-РЕВОЛЮЦИЯЛЫЋ ЉКIМЕТI
МЕН БОЅДЫ ХАН АРАСЫНДАЅЫ СЕРТТI КЕЛIСIМ
1 ћараша, 1921 жыл.
1. Моѓѕол мемлекетiнiѓ ханы — Чжебцзун-Дамба-
хутухта — ћасиеттi сары дiннiѓ басшысы мемлекеттiк
жџмыстарѕа араласпайды, ал дiни мќселелерде шексiз
ћџћыћтарѕа ие.
2. Чжебцзун-Дамба-хутухта конституциялыћ монархия
тљрiндегi басћару жљйесi бар Моѓѕол халыћ мемлекетiнiѓ
ханы бола тџра, барлыћ мемлекеттiк iстердi халыћ
љкiметiнiѓ т#раѕасы арћылы жљргiзедi.
3. Љкiмет бастамасы бойынша Моѓѕол халыћ мемле-
кетiнiѓ негiзiн жаћсарту мен ныѕайтуѕа баѕытталѕан
жќне халыћ игiлiгiне арналѕан заѓ актiлерi Боѕды ханѕа
баяндалѕаннан соѓ ѕана iске асырылады. Боѕды хан ондай
заѓдарды ћабылдаусыз тастай алмайды. Басћа сипаттаѕы
џсынылѕан заѓ актiлерiн Боѕды хан #зiне баяндалѕан
кезде екiншi рет талћылау љшiн тек бiр-аћ рет ћайтарып
бере алады.
4. Мемлекеттiк т#ѓкерiс немесе басћа да iштей тќртiп-
сiздiк басталса љкiмет Боѕды ханѕа баяндамай-аћ, ма-
ѓызды шаралар ћолданып, заѓ шыѕара алады.
Халыћтыћ-революциялыћ љкiмет пен Боѕды хан ке-
лiсiмге ћол ћоя отырып, оны мљлтiксiз саћтауѕа серт
бередi.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 698, 699,
702.
МОЃЅОЛИЯДА РЕСПУБЛИКАНЫЃ ОРНАУЫ
13 маусым, 1924 жыл.
Халыћ љкiметi мен Боѕды хан арасындаѕы серттi
келiсiмнiѓ тоћтатылуына байланысты (соѓѕысы ћайтыс
болѕандыћтан) республика жарияланды.
1. Боѕды ханныѓ м#рiн саћтау љшiн љкiметке тапсы-
рылсын.

41
2. Елде мемлекет басшысы ретiнде президентсiз респуб-
ликалыћ ћџрылыс енгiзiлiп, жоѕары билiк Џлы Халыћ
Хуралы мен ол сайлайтын љкiметке берiлсiн.
3. Моѓѕол Халыћ Республикасыныѓ бiр жылдыѕы Моѓ-
ѕол мемлекетiнiѓ ћџрылѕан кљнiмен бiрге ќр жылда сол
ай туѕан сќттiѓ 6-сы кљнiнде мерекеленсiн.
4. “Билiгiн к#пшiлiк мойындаѕан” [хандыћты] басћару
жылы сол кљнi, осы жылдыѓ 14-iнен бастап “Моѓѕол
мемлекетiнiѓ жылы” деп #згертiлсiн.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 698, 699, 702.
МОЃЅОЛ ХАЛЫЋ ЉКIМЕТIНIЃ ЋЫЗЫЛ АРМИЯ
БMЛIМДЕРIНIЃ IШКI МОЃЅОЛИЯ ЖЕРIНЕ КIРУIНЕ
БАЙЛАНЫСТЫ ЕЃБЕКШI АРАТТАРЅА [МАЛШЫЛАРЅА]
АРНАЅАН ЉНДЕУI
25 маусым, 1921 жыл.
Барлыћ моѓѕол халћына!
Халыћ армиясы жаѕында Кеѓестiк Ресейдiѓ Ћызыл
Армиясыныѓ ќскерлерi соѕысуда. Олардан ћорыћпаѓдар,
олар тонаушылыћпен, кiсi#лтiрушiлiкпен айналысатын
гаминдер немесе Унгерннiѓ аћ жендеттерi емес. Ћызыл
Армия бљкiл дљниежљзiнiѓ езiлген халыћтарына џлты
мен дiнiне ћарамастан олардыѓ џлттыћ азаттыћ алуына
к#мектесуде. Сондыћтан да оларды басћалардыѓ жерiн,
байлыѕын, мал-мљлкiн талап алуѕа џмтылатын империа-
листiк елдердiѓ ћанћџмар ќскерлерiмен шатастыруѕа
болмайды.
Ћызыл Армия халыћ бџћарасыныѓ мљддесiн бќрiнен
де жоѕары ћояды, ол ћараћшы жендеттердi талћандау
љшiн кљреседi жќне бiздiѓ елiмiздiѓ халћын тонауѕа ешћа-
шан да жол бермейдi.
Ћызыл Армия Унгерндi талћандаѕаннан соѓ Ресейге
ћайта оралады. Бiз халыћты еш алаѓдамай #з тiршiлiгiн
жасай беруге шаћырамыз. Љрей таратып, мал-жанын
тастап ћашып кеткендер ћатаѓ жауапкершiлiкке тар-
тылады.

425-АРМИЯНЫЃ РЕВОЛЮЦИЯЛЫЋ ЌСКЕРИ КЕЃЕСIНIЃ
МОЃЅОЛ ХАЛЋЫНА ЉНДЕУI
2 шiлде, 1921 жыл.
Моѓѕолдар! Сiздердiѓ ћалаларыѓыз бен киiз љйлерiѓiз,
монастырьлар мен храмдарыѓыз, малдарыѓыз бен жайы-
лымдарыѓызѕа тиiспеймiз. Бiз сiздерге ћалай #мiр сљрудi
љйретпекшi емеспiз, бџрын ћалай #мiр сљрсеѓiздер, ћазiр
де солай #мiр сљре берiѓiздер. ;з елдерiѓiздiѓ Џлы халыћ
жиналысында бљкiл моѓѕол халћы ћалаѕан #мiр жолын
#здерiѓiз таѓдап аларсыздар.
Унгерн жќне оныѓ ћараћшылары талап алѕан мал-мљлiк
#зiнiѓ бџрынѕы иелерiне ћайтарылып берiледi. Бiздiѓ
ћызыл ќскерлер Моѓѕол халыћтыћ-революциялыћ љкiме-
тiмен, Моѓѕол халыћтыћ-революциялыћ Ћызыл Армия-
сымен толыћ ынтымаћтасып ћимыл жасайтын болады.
5-армияныѓ Революциялыћ Ќскери Кеѓесi
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 696-697.
МОЃЅОЛ ХАЛЫЋТЫЋ-РЕВОЛЮЦИЯЛЫЋ ПАРТИЯСЫ
ОК-нiѓ III ТMТЕНШЕ ПЛЕНУМЫНЫЃ ШЕШIМI
Маусым, 1932 жыл.
Бљкiл партияныѓ ынтасы мен жџмысы республиканы
жаѓа типтегi тќуелсiз мемлекет ретiнде ныѕайтуѕа, оныѓ
#ндiргiш кљштерiн барынша дамытуѕа, феодализмнiѓ
ћалдыћтарын тљбiрiне дейiн жоюѕа, елiмiздiѓ шаруа-
шылыћ дамуыныѓ мiндеттерiне сай ћанаушы элемент-
тердi бiртiндеп тежеуге, елiмiздiѓ ћорѕаныс ћабiлетiн
ныѕайтуѕа, капиталистiк емес жолмен дамуѕа к#шудiѓ
негiзiн салуѕа баѕытталуы тиiс.
КЕЃЕСТЕР ОДАЅЫ МЕН МОЃЅОЛ ХАЛЫЋ РЕСПУБЛИКАСЫ
АРАСЫНДАЅЫ MЗАРА КMМЕК ТУРАЛЫ
ХАТТАМАДАН
12 наурыз, 1936 жыл.
Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы мен
Моѓѕол Халыћ Республикасыныѓ љкiметтерi осы хатта-
маѕа ћол ћойды.

43
1-бап. КСРО немесе Моѓѕол Халыћ Республикасыныѓ
аумаѕына љшiншi бiр мемлекеттiѓ тарапынан шабуыл
жасау ћаупi т#нсе, КСРО мен МХР љкiметтерi ћалыптас-
ћан жаѕдайды тез арада бiрiгiп талћылауѕа жќне #з
аумаѕын ћауiпсiздендiруге ћажеттi шаралардыѓ барлыѕын
ћолдануѕа мiндеттенедi.
2-бап. КСРО жќне МХР љкiметтерi келiсушi жаћтар-
дыѓ бiреуiне ќскери шабуыл жасалѕан жаѕдайда бiр-
бiрiне кез келген, соныѓ iшiнде, ќскери к#мек к#рсетуге
мiндеттенедi.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 705-706.
МОЃЅОЛ ХАЛЋЫНЫЃ КЕЃЕС ОДАЅЫНЫЃ ХАЛЫЋТАРЫНА
ФАШИСТIК ГЕРМАНИЯЅА ЋАРСЫ КЉРЕСIНДЕ
КMРСЕТКЕН КMМЕГI
1941—1945 жылдар.
Елде кеѓес армиясыныѓ жауынгерлерiне сыйлыћ
жинау наућаны басталып, ол тез арада кеѓ ћанат жайды.
Небќрi екi-љш айдыѓ iшiнде к#птеген сыйлыћ жиналып,
1941 жылдыѓ ћарашасында майданѕа алѕашћы сыйлыћ
тиеген эшелондар ж#нелтiлдi... МХРП Орталыћ Комите-
тiнiѓ Пленумы (1941 ж., ћарашада) КСРО-ны ћорѕау
ћорына ћаражат жинау жќне кеѓес армиясыныѓ жауын-
герлерiне сыйлыћ жинауды одан ќрi дамытуѕа шаћырды.
Моѓѕол халћы бџл љндеудi ћызу ћарсы алды.
1943 жылы 12 ћарашада Мќскеуге таяу жерде маршал
Чойбалсан бастаѕан арнайы делегация кеѓес жауынгер-
лерiне моѓѕол еѓбекшiлерi жинаѕан ћаражатћа соѕылѕан
“Революциялыћ Моѓѕолия” атты танк колоннасын тапсыр-
ды. Машиналарында “Чойбалсан”, “Хатан-Батор Махсар-
жаб”, “Арахангай” деген жазулары бар танк колоннасы
КСРО ћарулы кљштерiнiѓ ћџрамына енiп, 44-гвардиялыћ
Бердичев танк бригадасын ћџрды. Бџл бригада жауын-
герлерiнiѓ даѓћты ќскери жолы Берлинде Рейхстаг тљбiн-
де аяћталды. Жауынгерлiк ерлiгi љшiн бригада 7 орден-
мен, оныѓ iшiнде, МХР-дiѓ Жауынгерлiк Ћызыл Ту
орденiмен марапатталды. МХР еѓбекшiлерi #з ћаржы-
ларына “Моѓѕолия араты” атты авиация эскадрасын

44
сатып алып, Ћызыл Армия жауынгерлерiне сыйѕа
тартты. 1944 жылы кеѓес армиясына сыйлыћ ретiнде
МХР-ден оныѓ солдаттары мен офицерлерiне 10 мыѓ
жылћы, 127 вагон азыћ-тљлiк, киiм-кешек, т.б. жiберiлдi.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 2. С. 625.
МОЃЅОЛ ХАЛЫЋ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ ТЌУЕЛСIЗДIГI
ТУРАЛЫ ПЛЕБИСЦИТТIЃ ЋОРЫТЫНДЫЛАРЫ ЖMНIНДЕ
20 ћазан, 1945 жыл.
Ћџжаттарѕа сљйене отырып, Орталыћ комиссия дауыс
беруге жергiлiктi комиссияларда тiркелген 494 960 кiсi
ћатысуѕа тиiстi деп тапты... К#рсетiлген саннан себептi
жаѕдайларѕа байланысты (жолаушылап кетулерiне, ћатты
наућастануына байланысты) 7 551 адам дауыс беруге
ћатыспады. Сайлауѕа 467 409 сайлаушы немесе плебисцит-
ке ћатысуѕа ћџћылы МХР азаматтарыныѓ 98,4%-ы, оныѓ
iшiнде, дауыс беруге арналѕан 7-пунктте шетелдерде жљр-
ген 395 азамат ћатысты. МХР тќуелсiздiгiн жаћтап
467 409 кiсi, яѕни плебисцитке ћатысћан азаматтар тљгел-
дей — 100% дауыс бердi. Бiрде-бiр адам ћарсы дауыс
берген жоћ.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 2. С. 330.
МОЃЅОЛ ХАЛЫЋ РЕСПУБЛИКАСЫ ЉКIМЕТI МЕН КIШI
ХУРАЛЫНЫЃ ЖАПОНИЯЅА ЋАРСЫ СОЅЫС ЖАРИЯЛАУ
ТУРАЛЫ ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
10 тамыз, 1945 жыл.
Кiшi хурал мен Моѓѕол Халыћ Республикасыныѓ љкiметi
моѓѕол халћыныѓ #з бостандыѕына, тќуелсiздiгi мен
толыћ егемендiгiне деген ѕасырлар бойѕы арманымен
жiгерленiп...
Бiрiккен Џлттар ортаћ iсiне #з љлесiн ћосу маћсатымен
Бiрiккен Џлттар жаѕына шыѕып, Жапонияѕа ћарсы ћасиет-
тi соѕыс ашатындыѕын салтанатты тљрде жариялайды

45
жќне осы жылдыѓ 8 тамыз кљнi Мќскеуде жарияланѕан
Кеѓес љкiметiнiѓ мќлiмдемесiне толыћ ћосылады.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 2. С. 617, 626-627.
ИРАН
РКФСР ХАЛЫЋ КОМИССАРЛАРЫ КЕЃЕСIНIЃ
ПАРСЫ ЕЛIНIЃ ТЌУЕЛСIЗДIГIНЕ ЋАРСЫ
БАЅЫТТАЛЅАН БАРЛЫЋ КЕЛIСIМДЕРДIЃ
КЉШIН ЖОЮ ТУРАЛЫ МЌЛIМДЕМЕСI
26 (16) ћаѓтар, 1918 жыл.
Петроградтаѕы парсы елшiсiне
Азамат елшi!
Парсы халћыныѓ арасында 1907 жылѕы аѕылшын-орыс
келiсiмiнiѓ келешек таѕдыры туралы ќртљрлi пiкiрлер
таратылуына байланысты, мен Ресей Республикасыныѓ
Кеѓес љкiметiнiѓ атынан Сiздiѓ ћџзырыѓызѕа мына т#менгi-
лердi хабарлауды #зiме љлкен баћыт деп санаймын.
Халыћаралыћ саясат принциптерiне сќйкес... Халыћ
Комиссарлары Кеѓесi тарапынан, парсы халћыныѓ еркiн
жќне тќуелсiз #мiр сљру ћџћыѕын ћандай да болсын
жаѕдайда шектеп, ћысым к#рсететiн осы келiсiмнен бџрын
жасалѕан не кейiн туындауы мљмкiн барлыћ келiсiмдердi
жарамсыз жќне кљшiн жойѕан деп жариялайды...
РЕСЕЙ СОЦИАЛИСТIК ФЕДЕРАТИВТIК РЕСПУБЛИКАСЫ
МЕН ИРАН (ПАРСЫ) АРАСЫНДАЅЫ КЕЛIСIМ
(Љзiндiлер)
26 аћпан, 1921 жыл.
1-бап. Ресей Кеѓес љкiметi #зiнiѓ парсы халћына
байланысты саясатыныѓ негiздерi туралы 1918 жылдыѓ
14 ћаѓтары жќне 1919 жылдыѓ 26 маусымындаѕы
ноталарында баяндалѕан декларациясына сќйкес, Ресейдiѓ
Парсы ж#нiндегi жџмысшылар мен шаруалардыѓ еркiмен
ћџлатылѕан империалистiк љкiметiнiѓ зорлыћшыл сая-
сатынан љзiлдi-кесiлдi бас тартатындыѕын таѕы да салта-
натты тљрде жария етедi...

46
...Ресей Кеѓес љкiметi бџрынѕы патша љкiметiнiѓ
Парсымен жасаѕан жќне парсы халћыныѓ ћџћыѕын кемiтуге
ќкелiп соћћан барлыћ трактаттар, келiсiмдер, конвенция-
лар жќне шарттарды мќѓгi кљшiн жойды деп жариялайды.
3-бап. Келiсушi Жоѕары Екi Жаћ Парсы мен Ресей
шекарасын 1881 жылы шектеу комиссиясы белгiлеген
кљйде мойындап, саћтауѕа келiседi. Сонымен бiрге Ресей
Кеѓес љкiметi бџрынѕы патша љкiметiнiѓ басћыншылыћ
саясатыныѓ жемiсiн пайдаланѕысы келмей, Парсыныѓ
Астрабад провинциясыныѓ жаѕалауына орналасћан Ашур
Ада жќне де басћа аралдарды пайдаланудан бас тартып,
оларды жќне 1893 жылдыѓ 28 мамырындаѕы келiсiм
бойынша Ресейге берiлген Фирузе мекенi мен таѕы басћа
да жерлердi Парсыѕа ћайтарып бердi. Парсы љкiметi #з
тарапынан Орыс немесе Ескi Серакс деген атпен белгiлi
Серакс ћаласы Серакс #зенiмен шектелген аймаѕымен бiрге
Ресей ћџрамында ћалатындыѕына келiседi...
9-бап. Ресей Кеѓес љкiметi патшалыћ Ресейдiѓ Парсыны
экономикалыћ тќуелдiлiкте џстауѕа баѕытталѕан ћаржы
мекемелерiн пайдаланудан бас тартады. Сондыћтан да ол
Парсыныѓ несие-ћарыз банкiнiѓ аћша ћаражаттары ћџнды-
лыћтарын, жалпы бљкiл актив-пассивiн, сонымен бiрге
Парсы жерiндегi осы банктiѓ барлыћ ћозѕалмалы жќне
ћозѕалмайтын мљлiктерiн парсы халћыныѓ иелiгiне бередi.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 819—823.
ИРАН ЉКIМЕТIНIЃ ТОЛЫЋ БЕЙТАРАПТЫЋТЫ САЋТАУ
ЖMНIНДЕГI ШЕШIМI ТУРАЛЫ КСРО-даѕы ИРАН
ЕЛШIЛIГIНIЃ МЌЛIМДЕМЕСI
27 маусым, 1941 жыл.
Иранныѓ Кеѓес Одаѕындаѕы елшiсi Мохамед Саид
мырза #зiнiѓ осы жылдыѓ 26 маусымдаѕы ауызша нота-
сында Сыртћы iстер халыћ комиссариатына мынаны
хабарлайды:
Иран елшiлiгi #з љкiметiнiѓ тапсыруы бойынша Гер-
мания мен Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕыныѓ
арасындаѕы соѕыстан туѕан жаѕдайды Иран љкiметiнiѓ
толыћ бейтарап саћтайтынын Сыртћы iстер халыћ комис-
сариатына хабарлауды мќртебе деп санайды.

47 КЕЃЕС ЉКIМЕТIНIЃ ИРАН ЉКIМЕТIНЕ
ЖОЛДАЅАН НОТАСЫ
25 тамыз, 1941 жыл.
1921 жылѕы келiсiм кљшiне енген 20 жылдыѓ iшiнде
Кеѓес љкiметi #зiнiѓ мљдделерiн ћорѕау љшiн 1921 жыл-
ѕы келiсiмнiѓ 6-бабына жљгiнбегенi белгiлi.
Соѕан ћарамастан соѓѕы кездерде, ќсiресе гитлерлiк
Германияныѓ Кеѓес Одаѕына опасыздыћпен шабуыл
жасаѕанынан бергi уаћыттыѓ iшiнде Иран аумаѕындаѕы
немiс-фашист ћаскљнемдiк топтарыныѓ КСРО-ѕа ћарсы
баѕытталѕан дџшпандыћ iс-ќрекеттерi ћауiптi сипат алды.
Иран мемлекетiндегi 50-ден аса басшы ћызмет орындарына
жайѕасып алѕан герман агенттерi Иранда тќртiпсiздiк
орнатып, Иран халћыныѓ бейбiт #мiрiн бџзуѕа, Иранды
КСРО-ѕа ћарсы ћоюѕа, оны КСРО-ѕа ћарсы соѕысћа айдап
салуѕа тырысып баѕуда.
Раданович, Гамотт, Майер, Вильгельм Сапов, Густав
Бор, Генрих Келингер, Траппе жќне басћа да герман
фашизмiнiѓ агенттерi #здерiнiѓ ќртљрлi герман фирма-
ларындаѕы (АЕГ, Ферроталь, Гарбер, Ортель, Лен, Шихау)
ћызметтерiн бљркенiп, осы кезде #здерiнiѓ зиянкестiк
ќрекеттерiмен де шектен шыѕып барады. Олар бiр жаѕы-
нан, кеѓестiк Ќзiрбайжанѕа, еѓ алдымен, басты кеѓестiк
мџнай ауданы — Бакуге, кеѓестiк Тљрiкменстанѕа ж#нелту
љшiн диверсиялыћ жќне лаѓкестiк топтарды џйымдас-
тырса, екiншi жаѕынан, Иранда ќскери т#ѓкерiс дайын-
дауда... Герман агенттерiнiѓ ћарамаѕында Иранныѓ ќртљрлi
пункттерiнде орналасћан ћару-жараћ жќне оћ-дќрi ћойма-
лары бар. Жекелеп айтћанда, Иранныѓ солтљстiк б#лiгiнде
Мианэ айналасында олар #здерiнiѓ болашаћ ћылмысты
маћсаттары љшiн 50 т-дан астам жарылѕыш заттар дайын-
даѕан. Аѓ аулау сылтауымен олар Тегеран т#ѓiрегiнде
#здерiнiѓ герман азаматтарыныѓ арасынан шыћћан ћыл-
мысты сыбайластарыныѓ ќскери дайындыѕын #ткiзуде.
Иранныѓ ќскери кќсiпорындарына инженерлер мен техник-
тер ретiнде 56 герман барлаушысы орналасып алды...
Иран љкiметi, #кiнiшке орай, герман агенттерiнiѓ Иран
жерiнде жљргiзiлiп жатћан ћастандыћ ќрекеттерiне тыйым
салатын шараларды ћолданудан бас тартты. Сол себептi
Кеѓес љкiметi кейiнiрек тиiстi шаралар ћолдануѕа мќжбљр

48
болды, с#йтiп 1921 жылѕы келiсiмнiѓ 6-бабына сќйкес Кеѓес
Одаѕына берiлген ћџћыћты пайдаланып, #зiн-#зi ћорѕау
маћсатында Иран аумаѕына уаћытша #з ќскерiн кiргiздi.
6-бап. Екi жоѕарѕы келiсушi жаћтар љшiншi кљштер
тарапынан ћауiп т#нген жаѕдайда алдын алу шараларын
ћолдануѕа келiстi, егер Парсы аумаѕына сырттан басћын-
шылыћ жасалса немесе сыртћы кљштер Парсы аумаѕын
Ресейге ћарсы ќскери кљш ћолдануѕа пайдаланѕысы келсе,
с#йтiп Ресей Кеѓестiк Федеративтi Республикасы мен оѕан
одаћтас мемлекеттердiѓ шекараларына ћауiп т#нсе жќне
Парсы љкiметi ол ќрекеттердi #з кљшiмен тойтара алмайтын
жаѕдайда болса, ресейлiк Кеѓес љкiметi #зiн-#зi ћорѕау љшiн
Парсы аумаѕына ћажеттi ќскер кљштерiн кiргiзуге, ћауiп-
ћатер жойылѕаннан кейiн ресейлiк Кеѓес љкiметi #з ќскерiн
Парсы аумаѕынан дереу алып кетуге мiндеттеме алады.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 2. С. 696, 697, 699.
АУЅАНСТАН
ЌМIР АМАНУЛЛАНЫЃ В. И. ЛЕНИНГЕ MЗIНIЃ АУЅАНСТАН
ТАЅЫНА ОТЫРЅАНЫН ХАБАРЛАП ЖЌНЕ ОДАЋПЕН
ДОСТЫЋ ОРНАТУДЫ ЏСЫНЫП ЖАЗЅАН ХАТЫ
Кабул, 7 сќуiр, 1919 жыл.
Џлы Ресей Республикасыныѓ президентi Ленин мыр-
заѕа Ауѕанстан ќмiрi Аманулла хан достыћ сќлем жќне
шынайы ћџрметiн жолдайды.
Халыћ пен дiннiѓ шам-шыраѕы, менiѓ ќкемнiѓ мемле-
кеттi аралау сапары кезiнде белгiсiз бiр жауыздыѓ
ћолынан ћаза тапћандыѕы туралы ћайѕылы хабарды аса
тереѓ ћайѕы мен ћасiрет кљйiнде, менiѓ жоѕары мќртебелi
досым, Сiзге хабарлап отырмын.
Сонымен бiрге 1919 жылдыѓ 21 аћпанында тќж киiп,
таћћа отырѕанымды хабарлаймын жќне бљкiлдљниежљзi-
лiк бiрлiк, адамзат игiлiгiне ћамћорлыћ жќне бейбiтшiлiк
маћсатында одаћтастыћ пен достыћтыѓ ћажеттiгiн жария-
лауды ж#н деп таптым.
Менiѓ Сiзге деген шын ћошеметiмдi ћабылдауыѓызды
#тiнемiн.
Сiздiѓ досыѓыз Аманулла

49 В. И. ЛЕНИННIЃ АУЅАН ЌМIРIНЕ ЖАУАБЫ
Мќскеу, 27 мамыр, 1919 жыл.
Орыс халћымен тыѕыз байланыстар орнату ж#нiндегi
Сiздiѓ ниетiѓiздi ћџптай отырып, Сiзден #зiѓiздiѓ Мќс-
кеудегi ресми #кiлiѓiздi таѕайындауды #тiнемiз жќне #з
тарапымыздан Кабулѕа жџмысшы-шаруа љкiметiнiѓ #кi-
лiн жiберуге дайынбыз жќне оны кешiктiрмей #ткiзу
туралы Сiздiѓ Џлы мќртебеѓiзден барлыћ љкiмет орын-
дарына жарлыћ беруiѓiздi сџраймыз.
Екi џлы халыћтыѓ арасында тџраћты дипломатиялыћ
ћатынастардыѓ орнатылуы шетелдiк жыртћыштардыѓ
тарапынан басћаныѓ бостандыѕына ћарсы ћандай да бiр
болмасын ћастандыћ жасаушыларѕа #зара бiрiгiп тойта-
рыс беруге кеѓ мљмкiншiлiктер туѕызады.
Ауѕан халћына осы сќлемiмiздi жолдай отырып, #зi-
мiздi аса баћыттымыз деп сезiнемiз жќне Џлы мќртебелi
мырза Сiзден мџны #з халћыѓызѕа к#рсеткен шынайы
достыћ ћџрметiмiз деп ћабылдауыѓызды #тiнемiз.
Ленин
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 805-806.
ТЉРКИЯ
РКФСР МЕН ТЉРКИЯ АРАСЫНДАЅЫ ДОСТЫЋ ЖЌНЕ
ТУЫСЋАНДЫЋ ТУРАЛЫ КЕЛIСIМ
(Љзiндiлер)
16 наурыз, 1921 жыл.
4-бап. Келiсушi екi жаћ Шыѕыс халыћтарыныѓ џлт-
азаттыћ ћозѕалысы мен Ресей еѓбекшiлерiнiѓ жаѓа
ќлеуметтiк ћџрылыс љшiн кљресiн џйымдастыра отырып,
ол халыћтардыѓ бостандыћ пен тќуелсiздiкке ћџћыѕын,
сонымен бiрге олардыѓ басћару тљрiн #здерiнiѓ тiлектерiне
сай таѓдап алуѕа ћџћыћты екендiгiн салтанатты тљрде
мойындайды.
6-бап. Келiсушi екi жаћ екi ел арасында осы уаћытћа
дейiн жасалѕан барлыћ келiсiмдер екi жаћтыѓ да маћсат-

50
тарына сќйкес келмейдi деп таниды. Сондыћтан да олар
ол келiсiмдердi ћажетсiз деп танып жќне кљштерiн жоюѕа
келiседi. РКФСР љкiметi Тљркияны ертеде Тљркия мен
патша љкiметiнiѓ арасында жасалѕан халыћаралыћ мiндет-
темелерiнен азат деп есептейтiндiгiн жариялайды.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 834.
АШАРДЫ ЖОЮ ЖЌНЕ ОНЫЃ ОРНЫНА ЖАЃА ЖЕР
САЛЫЅЫН ЕНГIЗУ ТУРАЛЫ ЗАЃ
17 аћпан, 1925 жыл.
1-бап. Ашар жљйесi жойылсын. 1341 (1925) бюджет
жылынан бастап жер жќне орман шаруашылыѕы #нiм-
дерiне осы заѓныѓ негiзiнде салыћ салынатын болды.
2-бап. Егiн шаруашылыѕыныѓ #нiмдерiне, сондай-аћ
џн, ћырмаѕа осы кљнге дейiн салынып келген ашар
салыѕыныѓ орнына осы #нiмдердiѓ порттаѕы немесе
стансыдаѕы баѕасыныѓ 10% м#лшерiнде салыћ салынады.
Артылѕан жерлерден 60 шаћырым ћашыћ орналасћан
порттар не стансыларѕа келетiн #нiмдерге салынѕан салыћ
#ндiрiлген жерiнде т#ленедi...
Стамбџл, Пера, Скутары уалаяттарыныѓ ауылдыћ
жерлерiнен жеткiзiлген к#к#нiстер мен жемiс-жидектер
љшiн бџл салыћ т#ленбейдi.
3-бап. Жљзiм, кљрiш, кљнжiт сияћты егiн #нiмдерiне
олардыѓ ћџныныѓ 8% м#лшерiнде салыћ т#ленедi.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 834-835.
ЏЛТТЫЋ ЋОРЅАНЫС ТУРАЛЫ ЗАЃ
8 ћаѓтар, 1940 жыл.
1-бап. Т#тенше жаѕдайларда мемлекеттiѓ ћџрылымын
экономикалыћ жќне џлттыћ ћорѕану тџрѕысынан ныѕайту
љшiн Министрлер кеѓесiне осы заѓ белгiлеген ћџрылым
мен жаѕдайларѕа сќйкес тиiстi ћџћыћтар мен #кiлеттiктер
берiледi. Т#тенше жаѕдайлар деп мыналар саналады:

51
а) iшiнара немесе жаппай жџмылдыру;
б) елдiѓ соѕысћа кiру мљмкiндiгi;
б) Тљркия Республикасына мљдделi шетелдер арасында
соѕыс жаѕдайы туѕан кезде...
Хрестоматия по новейшей истории
(1939—1945 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 2. С. 697, 709.
ЖЕРДI ШАРУАЛАРЅА ЉЛЕСТIРУ ТУРАЛЫ ЗАЃ
11 маусым, 1945 жыл.
8-бап. Осы заѓныѓ ережелерiне сќйкес љлестiруге мына
жерлер жатады:
а) ћазынаныѓ ћарамаѕындаѕы жќне пайдалануындаѕы
жерлер, арнайы иелiк категориясына жатћызылѕан жќне
ћоѕамдыћ ћажеттiлiкке пайдаланбаѕан жерлер;
б) бiр немесе бiрнеше село, елдi мекендер мен ћала-
лардыѓ пайдалануында болѕан жер шаруашылыѕы
министрлiгi артыћ деп тапћан жерлер;
б) иесiз жерлер;
в) осы заѓныѓ ћаулыларына сќйкес ћайтарылып
алынатын жерлер...
14-бап. Т#менде к#рсетiлген жерлер оларда салынѕан
ауыл шаруашылыѕын жљргiзуге ћажеттi ћџрылыстарымен
бiрге жерi аз жќне жерi жоћ шаруаларѕа (ауыл шаруа-
шылыѕы жџмысшыларымен ћоса) б#лiп беру љшiн Жер
шаруашылыѕы министрлiгiнiѓ ћарамаѕына алынады:
а) барлыћ вакуф жерi...;
б) жергiлiктi басћармалар мен монополистердiѓ бас-
ћаруында болып келген, бiраћ ћоѕамдыћ маћсатћа пайда-
ланбаѕан жер;
в) табиѕи жќне жеке заѓды тџлѕалардыѓ меншiгiндегi
к#лемi бес мыѓ денюмнан артыћ жер...
16-бап. Жерi аз аудандарда орташа жер иеленушi-
лерден 2 мыѓ денюмнан артыћ жер к#лемi алынуы
мљмкiн. Бiраћ бџл ћаулы иесi #зi #ѓдейтiн, тќртiпте џста-
латын жќне жергiлiктi жаѕдай мен мљмкiндiктерге сай
келетiн ћџрылыстары мен шаруашылыћ ћџрал-сайман-
дары бар орта шаруашылыћтарѕа тарамайды...
17-бап. Жерсiз немесе жерi аз љлескерлер жалдау-
шылар немесе ауыл шаруашылыѕы жџмысшылары пайда-

52
ланып отырѕан жерлер иесiздендiрiлiп, жоѕарыда атал-
ѕан #ѓдеушiлерге б#лiнiп берiледi, ал ол жердiѓ иелерiне
осы аудан љшiн белгiленген м#лшерден љш есе артыћ
м#лшерде ћалѕан жерi ћалдырылады...
45-бап. Б#лiп беру љшiн ћазынаѕа алынѕан жерлердiѓ
ћџны жер облигациялары деген атпен шыѕарылѕан
мемлекеттiк облигациялармен т#ленедi. Ол облигация-
лардыѓ ћџны 20 жыл iшiнде теѓ б#лшектерiмен #теледi
де, ќр келесi салымѕа жылына 4% #сiм т#ленедi...
46-бап. Б#лiнiске тљскен жерлердiѓ, ондаѕы ћџрылыс-
тар мен ѕимараттардыѓ ћџны ћарызѕа алѕаннан кейiнгi
алтыншы жылдыѓ ћаѓтар айынан бастап 20 жыл iшiнде
ол ћарызѕа ешћандай #сiм ћосылмай теѓ љлеспен т#ленiп
бiтуi керек.
Хрестоматия по новейшей истории
(1939—1945 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. С. 677-678.
ХАЛЫЋАРАЛЫЋ ЋАТЫНАСТАР
В. ВИЛЬСОННЫЃ “14 ТАРМАЅЫ”
8 ћаѓтар, 1918 жыл.
1. Ашыћ бiтiмгершiлiк келiсiмдерi.
2. Бейбiтшiлiк жќне соѕыс кезiндегi теѓiздiѓ ашыћ-
тыѕы (бостандыѕы).
3. Кеден кедергiлерiн алып тастау.
4. Iшкi тќртiптi саћтауѕа ћажет м#лшердегi жаппай
ћарусыздану.
5. Отарлыћ ж#нiндегi талаптарды жергiлiктi халыћ
пен билiкке џмтылушы мемлекеттiѓ мљдделерi теѓ дќре-
жеде ескерiлетiндей етiп ќдiл реттеу.
6. Ресейдегi басып алынѕан аумаћты азат ету.
7. Бельгияны босату жќне оны ћалпына келтiру.
8. Францияныѓ ћираѕан облыстарын ћалпына келтiру
жќне оѕан Эльзас-Лотарингияны ћайтарып беру.
9. Италияныѓ шекарасын реттеу.
10. Австро-Венгрия халыћтарына автономия беру.
11. Балћандаѕы шекараларды тљбектiѓ тарихи дамуы
мен этнографиясын ескере отырып реттеу, Сербияѕа
теѓiзге шыѕуѕа жол ашу.

53
12. Оттоман империясыныѓ халыћтарына #зiн-#зi бас-
ћару ћџћыѕын беру.
13. Теѓiзге шыѕа алатын тќуелсiз Польшаны ћџру.
14. Халыћтардыѓ жалпыѕа бiрдей ассоциациясын ћџру.
Лан В. США от Первой до Второй
мировой войны. ОГИЗ. М., 1947. С. 42.
ОДАЋТАСТАР МЕН ГЕРМАНИЯ АРАСЫНДАЅЫ
КОМПЬЕНДЕ ЖАСАЛЅАН УАЋЫТША БIТIМ
11 ћараша, 1918 жыл.
1-бап. Жердегi жќне ќуедегi соѕыс ћимылдарын уаћытша
бiтiмге ћол ћойылѕаннан кейiн 6 саѕ iшiнде тоћтату.
2-бап. Басып алынѕан Бельгия, Франция, Люксембург
елдерiн, Эльзас-Лотарингияны ћоса тез арада босату, ол
жерден ќскерлердi ќкетудi 15 кљн iшiнде аяћтау.
3-бап. Жоѕарыда аталѕан облыстардыѓ тџрѕындарын
кепiлге алѕан адамдармен ћоса керi ћайтару.
4-бап. Герман армиясы мына т#мендегiдей ќскери
жабдыћтарды: 5 мыѓ зеѓбiрек, 25 мыѓ пулемет, 3 мыѓ
миномет жќне 1700 аэропланды одаћтастарѕа бередi.
5-бап. Герман армияларымен Рейннiѓ сол жаѕындаѕы
жердi ћайтару...
7-бап. Су жолдары, ћатынас жќне байланыс ћџралда-
рын бљлдiруге тыйым салу. Одаћтастарѕа 5 мыѓ паравоз,
150 мыѓ вагон жќне 5 мыѓ жљк машинасын беру...
12-бап. Соѕысћа дейiн Австро-Венгрияныѓ, Румы-
нияныѓ жќне Тљркияныѓ б#лiгi болып келетiн аумаћта-
рындаѕы барлыћ герман ќскерлерi тез арада Германияѕа
ќкетiлуi тиiс...
22-бап. Одаћтастар мен АЋШ-ћа барлыћ сљѓгуiр ћайыћ-
тарды (крейсерлер мен миналыћ к#лiктердi ћоса), барлыћ
ћару-жараћтарды одаћтастар мен АЋШ к#рсеткен порт-
тарда тапсыру.
23-бап. Одаћтастар мен АЋШ к#рсеткен су љстiндегi
Герман ќскери кемелерi кiдiрiссiз ћарусыздандырылады.
34-бап. Уаћытша бiтiм мерзiмi 36 кљн м#лшерiнде
белгiлендi. Мерзiмдi џзартуѕа болады.
Международная политика новейшего
времени в договорах, нотах и деклара-
циях. М., 1926. Ч. 2. С. 194.

54ВЕРСАЛЬ ШАРТЫ
(Љзiндiлер)
28 маусым, 1919 жыл.
1-бап. Барлыћ мемлекеттер, доминиондар немесе отар-
лар Лигаѕа мљше бола алады.
2-бап. Лиганыѓ бљкiл ћызметiн, осы статуста аныћтал-
ѕандай, жиналыс пен кеѓес атћарады, олардыѓ жанында
тџраћты хатшылыћ жџмыс iстейдi.
3-бап. Жиналыс Лига мљшелерiнiѓ #кiлдерiнен тџрады.
4-бап. Кеѓес одаћтас жќне бiрiккен мемлекеттердiѓ басты
#кiлдерiнен, сондай-аћ Лиганыѓ басћа 4 мљшесiнен тџрады.
Лиганыѓ бџл 4 мљшесi жиналыстыѓ шешiмi бойынша жќ-
не оларды сайлаѕысы келетiн мерзiм бойынша аталады.
Кеѓесте џсынылѕан Лиганыѓ ќр мљшесi тек бiр дауысћа
ѕана ие бола алады жќне бiр ѕана #кiлi болады...
7-бап. Лиганыѓ орналасатын жерi Женева болып белгi-
лендi.
8-бап. Лига мљшелерi бейбiтшiлiктi саћтау џлттыћ
ћауiпсiздiкпен бiрге џлттыћ ћарусыздандыруды еѓ т#менгi
м#лшерге дейiн ћысћарту ћажеттiгiн жќне бiрiгiп ћимыл-
дауды ћажет ететiн халыћаралыћ мiндеттердi орындауды
талап ететiнiн мойындайды...
10-бап. Лига мљшелерi Лиганыѓ барлыћ мљшелерiнiѓ
аумаћтыћ тџтастыѕы мен саяси тќуелсiздiгiн ћџрметтеуге
жќне оларды ћандай да болсын сыртћы шабуылдан саћтау-
ѕа мiндеттенедi...
32-бап. Германия Бельгияныѓ талас болып келген
Морэне аумаѕына толыћ билiгiн орнатуын мойындайды...
51-бап. 1871 жылдыѓ 26 аћпанында Версальда ћол
ћойылѕан бiтiмге жќне 1871 жылдыѓ 10 мамырындаѕы
Франкфурт шартына байланысты Германия жаѕына кеткен
аумаћтар 1918 жылѕы 11 ћарашадаѕы уаћытша бiтiм кљнi-
нен бастап Францияныѓ ћарамаѕына ћайтарып берiлсiн...
80-бап. Германия Австрияныѓ басты одаћтастар жќне
Бiрiккен мемлекеттер арасындаѕы жасалѕан шартта белгi-
ленген аумаѕындаѕы тќуелсiздiгiн мойындайды жќне ћатаѓ
саћтайды.
81-бап. Германия Чехословакия мемлекетiнiѓ тќуелсiз-
дiгiн толыћ мойындайды...
87-бап. Германия Польшаныѓ тќуелсiздiгiн толыћ
мойындайды...

55
119-бап. Германия басты одаћтастар мен Бiрiккен
мемлекеттердiѓ пайдасына #зiнiѓ барлыћ ћџћыѕынан жќне
теѓiздiѓ арѕы жаѕындаѕы барлыћ иелiктерiне деген
ћџћыћтарынан бас тартады...
160-бап. Германияны ћџрайтын мемлекеттiк ћарулы
кљштердiѓ жалпы саны офицерлер мен сапћа жара-
майтындарды ћоса есептегенде 100 мыѓ адамнан аспауы
керек жќне олар тек елде тќртiптi саћтау љшiн шекара
кљзетiне пайдаланылады... Германияныѓ Бас штабы жќне
сол сияћты басћа да ћџрылымдары таратылады жќне
ћандай тљрде болсын ћайта ћалпына келтiрiлмейдi...
173-бап. Германияда жалпыѕа бiрдей ќскери ћызметтiѓ
ћандай тљрiне болса да тыйым салынады. Герман ќскерi
тек ерiктi жалдану негiзiнде ћџрыла алады...
180-бап. Германияныѓ Рейннен шыѕысћа ћарай 50 ша-
ћырым ћашыћтыћтаѕы белдеуден батысћа ћарай орна-
ласћан барлыћ ћџрлыћтаѕы бекiнiстерi, ћамалдар жќне
бекiнiстi жерлер ћарусыздандырылады жќне жойылады.
181-бап. Герман ќскери флотыныѓ кљштерi:
6 бронетасушы кемеден,
6 жеѓiл крейсерден,
12 мина тасушы кемеге ћарсы тџратын кемеден,
12 мина тасушы кемеден аспауы керек.
Олар ешћандай сљѓгуiр кемелер џстамауы керек...
198-бап. Германияныѓ ќскери кљштерi ћџрамында
ешћандай ќскери жќне теѓiз б#лiмдерi болмауы керек.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 179—186.
В. И. ЛЕНИН КОМИНТЕРНДI ЋЏРУ ТУРАЛЫ
Љстiмiздегi 1919 жылы наурызда Мќскеуде коммунис-
тердiѓ халыћаралыћ съезi болып #ттi. Бџл III съезд ком-
мунистiк интернационалдыѓ барлыћ елдерде Кеѓес #кiме-
тiн орнатуѕа џмтылатын бљкiл дљниежљзi жџмысшы-
лары одаѕыныѓ негiзiн ћалады.
Маркс негiзiн ћалаѕан Бiрiншi Интернационал 1864 жыл-
дан 1872 жылѕа дейiн #мiр сљрдi. Париждiѓ ћањарман
жџмысшыларыныѓ, атаћты Париж коммунасыныѓ же-
ѓiлуi Интернационалдыѓ аћыры болды...
Екiншi Интернационал соѕысћа дейiн, 1889 жылдан
1914 жылѕа дейiн #мiр сљрдi. Бџл уаћыт капитализмнiѓ

56
неѕџрлым тыныш жќне бейбiт дамыѕан кезеѓi болды.
Бџл уаћыттыѓ iшiнде бiрсыпыра елдерде жџмысшы ћозѕа-
лысы ныѕайып, есейдi...
Т#рт жыл бойы жер бетiн ћанѕа бояѕан, капиталистер
арасындаѕы пайданы б#лiсу љшiн, азѕантай жќне ќлсiз ха-
лыћтарѕа #ктемдiк жљргiзу љшiн болѕан соѕыс 1914 жылы
басталѕан кезде, бџл социалистер #з љкiметтерiнiѓ жаѕына
шыѕып кеттi... Социализм деген байырѕы с#здi социализм-
нiѓ опасыздары масћара еттi.
Капитал езгiсiн ћџлату iсiне адалдыћтан айнымаѕан
жџмысшылар ћазiргi кљнде #здерiн коммунистер деп
атайды. Бљкiл дљниежљзiнде коммунистер одаѕы к#бейiп
келедi. Бiрсыпыра елдерде ћазiрдiѓ #зiнде Кеѓес #кiметi
орнап отыр... к#п џзамай бiздер коммунизмнiѓ бљкiл
дљниежљзiнде тараѕандыѕыныѓ куќсi боламыз...
Љшiншi Интернационал iс жљзiнде 1918 жылѕы оппор-
тунизм мен социал-шовинизмге ћарсы кљрестiѓ к#пжыл-
дыћ љрдiсi, ќсiресе соѕыс уаћытында, бiрталай џлттарда
коммунистiк партиялар ћџрылѕан кезде #мiрге ендi.
Формалдыћ жаѕынан Љшiншi Интернационал #зiнiѓ бiрiн-
шi съезiнде, 1919 жылѕы наурызда, Мќскеуде ћџрылды.
Ал бџл Интернационалдыѓ #те ерекше белгiсi, оныѓ
мiндетi — марксизмнiѓ #сиеттерiн орындау, iске асыру
жќне социализм мен жџмысшы ћозѕалысыныѓ ежелден
бергi мџратын жљзеге асыру, Љшiншi Интернационалдыѓ
осы #те ерекше белгiсi #зiн бiрден-аћ мынадан к#рсеттi:
жаѓа, љшiншi, “Жџмысшылардыѓ халыћаралыћ ћоѕамы”
ћазiрдiѓ #зiнде-аћ белгiлi м#лшерде Кеѓестiк Социалистiк
Республикалар Одаѕымен деѓгейлес болып отыр...
Љшiншi Интернационал Екiншi Интернационалдыѓ
iстеген жџмысыныѓ жемiсiн пайдаланды, оныѓ оппорту-
нистiк, социал-шовинистiк, буржуазиялыћ, жеке џсаћ
буржуазиялыћ мерезiн сылып тастап, пролетариат дикта-
турасын жљзеге асыра бастады...
Латынныѓ осы с#здерi ендi ћазiргi Еуропаныѓ бар-
лыћ халыћтарыныѓ тiлдерiне аударылды. Ол — ол ма,
дљниежљзiнiѓ барлыћ тiлдерiне аударылды.
Дљниежљзiлiк тарихтыѓ жаѓа дќуiрi басталды.
В.И.Ленин. Третий Интернационал и
его место в истории. Полн. собр. соч..
Т. 38. С. 254—255, 334-335.

57 КСРО, РУМЫНИЯ, ЧЕХОСЛОВАКИЯ, ТЉРКИЯ ЖЌНЕ
ЮГОСЛАВИЯ АРАСЫНДАЅЫ БАСЋЫНШЫЛЫЋТЫ
АНЫЋТАУ ТУРАЛЫ КОНВЕНЦИЯДАН
4 шiлде, 1933 жыл.
Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕыныѓ Орта-
лыћ Атћару Комитетi, Џлы мќртебелi Румын королi,
Чехословак Республикасыныѓ президентi, Тљркия Респуб-
ликасыныѓ президентi жќне Џлы мќртебелi Югославия
королi #з елдерi арасындаѕы бейбiтшiлiктi ныѕайту маћса-
тымен #здерi ћатысушы Бриан-Келлог пактi ћандай да
бiр болсын басћыншылыћћа тыйым салады деп санап,
жалпыѕа бiрдей ћауiпсiздiк маћсатында оны аћтауѕа еш-
ћандай жол бермеу маћсатымен басћыншылыћ џѕымын
мљмкiндiгiнше толыћ аныћтау љшiн; барлыћ мемлекеттер
тќуелсiздiкке, ћауiпсiздiкке, #з аумаћтарын ћорѕауѕа жќне
#зiнiѓ мемлекеттiк ћџрылымыныѓ еркiн дамуына
теѓћџћыћтылыѕын к#рсете отырып;.. #з елдерi арасында
басћыншылыћты аныћтайтын наћтылы ережелер енгiзуге,
олар жалпы мойындалѕан ережелерге айналѕанша шешiм
ћабылдап, осы маћсатпен мына конвенцияны ћабылдады.
1-бап. Келiсушi жоѕары жаћтардыѓ ќрћайсысы ћалѕан
елдердiѓ ќрћайсысымен #зара ћатынастарында осы
конвенцияныѓ кљшiне енген кљнiнен бастап басћын-
шылыћтыѓ аныћтамасын басшылыћћа алуѕа мiндет-
тенедi...
2-бап. Осыѕан сќйкес халыћаралыћ ћаћтыѕыстарда
шабуылшы деп... мына т#мендегiдей ќрекеттердiѓ бiреуiн
бiрiншi болып жасаѕан мемлекет есептеледi:
1. Екiншi мемлекетке соѕыс жарияласа.
2. Соѕыс жарияламай ћарулы кљштерi басћа мемле-
кеттiѓ аумаѕына басып кiрсе.
3. ;зiнiѓ ћџрлыћтаѕы, теѓiз жќне ќуе кљштерiмен
соѕыс жарияламай-аћ, басћа мемлекеттiѓ аумаѕына жќне
ќуе кемелерiне шабуыл жасаса.
4. Басћа мемлекеттiѓ жаѕалаулары мен порттарын
теѓiзден ћоршауѕа алса.
5. ;зiнiѓ аумаѕында џйымдастырылып, басћа мемле-
кеттiѓ аумаѕына басып кiрген ћарулы ћараћшыларѕа
к#мек к#рсетсе...

58
1933 жылдыѓ 3 шiлдесi кљнi басћыншылыћты аныћтау
ж#нiндегi конвенцияѕа Польша ћол ћойды.
Документы внешней политики СССР.
М., 1970. Т. 2. С. 403—405.
БЏЅАЗДАРДЫЃ РЕЖIМI ЖMНIНДЕГI
КОНВЕНЦИЯ
20 шiлде, 1936 жыл.
Монтредегi (Швейцария) конференцияѕа ћатысушы-
лар — КСРО, Англия, Франция, Тљркия, Болгария, Грекия,
Румыния, Югославия жќне Жапония ћол ћойѕан бџѕаз-
дардыѓ режiмi ж#нiндегi конвенция 1923 жылѕы Лозанна
конвенциясын ауыстырды.
1-бап. Жоѕары келiсушi жаћтар бџѕаздар арћылы
#ту мен оларда еркiн жљзудiѓ ћџћыћты принципiн мойын-
дайды жќне куќландырады.
I тарау. Сауда кемелерi.
2-бап. Бейбiт кездерде сауда кемелерi ешћандай кедер-
гiсiз, туы мен жљгiне ћарамастан, кљн демей, тљн демей
бџѕаздар арћылы жљзiп #туге толыћ ћџћылы...
4-бап. Соѕыс жаѕдайында, егер Тљркия соѕысушы жаћ
болмаѕан жаѕдайда да, сауда кемелерi туы мен жљгiне
ћарамастан, бџѕаздар арћылы еркiн жљзiп #туге ћџћылы.
5-бап. Соѕыс кезiнде, егер Тљркия соѕысушы жаћ бола-
тын болса, онда Тљркиямен соѕыс жаѕдайында емес ел-
дердiѓ сауда кемелерi, егер олар ћарсы жаћћа ешћандай
к#мек к#рсетпейтiн болса, бџѕаздар арћылы еркiн жљзiп
#туге ћџћылы.
II тарау. Ќскери кемелер.
10-бап. Бейбiтшiлiк уаћытта су бетiндегi жеѓiл кеме-
лер, кiшiгiрiм ќскери жќне ћосалћы кемелер, олардыѓ
Ћара теѓiз жаѕалауларындаѕы мемлекеттердiкi ме, жоћ
басћа мемлекеттердiкi ме, ћандай туы бар екендiгiне ћара-
мастан, бџѕаздар арћылы еркiн жљзiп #туге ћџћылы...
12-бап. Ћара теѓiз жаѕалауындаѕы мемлекеттер #зде-
рiнiѓ базасына ћайтару маћсатында, егер Тљркиямен
сату немесе сатып алу туралы кљнiбџрын хабарланды-
рылѕан жаѕдайда, осы теѓiзден тыс сатып алынѕан #зiнiѓ
суасты ћайыћтарын бџѕаздар арћылы #ткiзу ћџћыѕына
ие бола алады. Осы немесе басћа жаѕдайларда суасты

59
ћайыћтарын кљндiз су бетiмен жќне бџѕаз арћылы жеке-
жеке #ткiзе алады...
14-бап. Бџѕаздар арћылы транзитте болатын ћуатты
шетелдiк теѓiз отрядтарыныѓ барлыћ кемелерiнiѓ жалпы
ауырлыћ салмаѕы 15 000 т-дан аспауы тиiс...
18-бап. 2. Ћара теѓiзге кемелердiѓ келуiнiѓ ћандай да
маћсаты болѕанына ћарамастан, жаѕалаудаѕы емес елдердiѓ
ќскери кемелерi онда 21 кљннен артыћ ћалуына болмайды.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 246—248.
КОМИНТЕРНГЕ ЋАРСЫ ПАКТ
25 ћараша, 1936 жыл.
Џлы Жапон империясыныѓ љкiметi мен Германияныѓ
љкiметi коммунистiк интернационалдыѓ (“Коминтерн” деп
аталатын) маћсаты ћарамаѕындаѕы барлыћ ћџралдарды
пайдалана отырып, ћазiргi #мiр сљрiп отырѕан мем-
лекеттерге ћарсы ћастандыћ ќрекет пен зорлыћ-зомбылыћ
жасау екендiгiн сезiне отырып, коммунистiк интернацио-
налдыѓ џлттардыѓ iшкi iстерiне араласуына шыдамдылыћ
к#рсету олардыѓ тыныштыѕына, ќлеуметтiк тiршiлiгiне
жќне ћоѕамдыћ ћџрылысына ѕана ћауiп т#ндiрiп ћоймай-
ды, сонымен ћатар бљкiл дљниежљзiндегi бейбiтшiлiк
iсiне де ћауiптi екендiгiне толыћ сенiммен жќне #здерiнiѓ
коммунистiк ћастандыћ ќрекеттерге ћарсы ћорѕану мќсе-
лесiнде ынтымаћтастыћ ниеттерiн бiлдiре отырып, мына
т#мендегi мќселелерге келiстi:
1-бап. Келiсушi Жоѕары Екi Жаћ коммунистiк интер-
националдыѓ iс-ќрекеттерi туралы бiр-бiрiне мќлiмет берiп
отыруѕа, тиiстi ћорѕау шараларын ћабылдау туралы
аћылдасып отыруѕа жќне ол шараларды iске асыруда тыѕыз
байланыс орнатуѕа мiндеттенедi...
2-бап. Келiсушi Жоѕары Екi Жаћ iшкi ћауiпсiздiгiне
коммунистiк интернационалдыѓ дџшпандыћ ќрекеттерi
ћауiп т#ндiрiп тџрѕан љшiншi мемлекетке осы келiсiм ру-
хында ћорѕаныс шараларын ћабылдауды немесе осы келi-
сiмге ћосылу ж#нiнде бiрiгiп џсыныс жасауѕа мiндеттенедi.
3-бап. ... Осы келiсiм бес жыл мерзiмге жасалды жќне
ћол ћойылѕан кљннен бастап кљшiне ендi. Екi келiсушi
жаћ #з уаћытында, осы келiсiм кљшiнiѓ жойылу мерзiмi

60
келгенше, #здерiнiѓ одан ќрi ынтымаћтастыѕыныѓ сипаты
ж#нiнде #зара тљсiнiстiкке жетуге мiндеттi.
Хрестоматия по новейшей истории
(1917—1939 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 1. С. 184-185.
ИСПАНИЯДАЅЫ ИНТЕРНАЦИОНАЛДЫЋ БРИГАДАЛАР
Мен жетi интернационалдыћ бригаданыѓ саны, ћџры-
лымы, џйымдастырылуы мен ћимыл жасаѕан уаћыты
ж#нiнде мќлiметтердi келтiргiм келедi. Франкистiк “тарих-
шылар” бџл наћты мќлiметтердi терiске шыѕарып к#рсiн...
Испанияда ћџрамында 23 батальоны жќне бiр батареясы
бар жетi интернационалдыћ бригада ћимыл жасады, таѕы
бiр батальон 86-испан бригадасыныѓ ћџрамына ендi...
... Алѕашћы интернационалистер 1936 жылдыѓ 8 ћара-
шасында соѕысћа араласып, 1938 жылдыѓ ћазанында
керi шаћырылып алынды да, одан #з отандарына немесе
Испанияѕа ћай елден келсе, сол елге ћайта бастады.
Ерiктiлердiѓ б#лiмдерi Халыћ армиясыныѓ ћатарында
23 ай бойы бостандыћ љшiн шайћасћанда олардыѓ ћатары-
нан 35 мыѓдай адам арѕы жаћћа #тiп, олардыѓ 5000-ѕа
жуыѕы Испан жерiнде ерлiкпен ћаза тапты.
Бiрнеше жљздеген интернационалистер ќскердiѓ басћа
тљрлерiнде — авиация, артиллерия, инженерлiк ќскер,
санитарлыћ б#лiмдердiѓ... ћџрамында болды. Солардыѓ
арасында кеѓес џшћыштары мен танкiшiлерi де болды.
Кеѓестiк ерiктi џшћыштар алѕашћы рет 1936 жылдыѓ
5 ћарашасында џрысћа ћатысып, Мадрид тџрѕындарын
Италия-Герман авиациясыныѓ айуандыћ бомбалауынан
ћорѕады, ал танкiшiлер сол жылдыѓ 29 ћазанында Се-
сения-Вальдемора секторында шайћасты. Одан басћа рес-
публикалыћ аймаћта кеѓестiк ќскери кеѓесшiлерiнiѓ бiр
тобы тамаша командирлер болды, олар бiзге армияны
џйымдастыру мен оныѓ жауынгерлiк дайындыѕында љлкен
к#мек к#рсеттi...
Интернационалдыћ бригадалардыѓ ћџрамында #здерi-
нiѓ саяси-идеологиялыћ жќне ќлеуметтiк айырмашылыћ-
тарына ћарамастан жалпы антифашистiк сенiмдерiмен
бiрiккен католиктер, протестанттар, еврейлер, атеистер,
коммунистер, социалистер, буржуазиялыћ жќне прогрес-
шiл партиялардыѓ #кiлдерi, сонымен бiрге ешћандай
партияларѕа жатпайтын адамдар тiзе ћосып шайћасты.

61
Бригадаларда бљкiл Еуропа елдерiнiѓ, Латын жќне Сол-
тљстiк Америкалыћ љлкендi-кiшiлi мемлекеттерiнiѓ,
Аустралияныѓ, Азия мен Африканыѓ к#птеген елдерiнiѓ
#кiлдерi болды. С#йтiп, интернационалдыћ бригадалар
бљкiл дљниежљзi антифашистерi ынтымаћтастыѕыныѓ
батыл да #ткiр к#рiнiсi болды. Олар жџмысшы табы мен
бейбiтшiлiк љшiн демократиялыћ ћозѕалыстыѓ наѕыз сана-
лы кљштерiнiѓ антифашистiк интернационалдыћ одаѕыныѓ
#кiлдерi. Олар дљниежљзi халыћтарыныѓ, жџмысшы табы,
шаруалар мен зиялылардыѓ 35 мыѓ наѕыз жаужљрек
#кiлдерi болатын.
Энрике Листер. Наша война. М., 1969.
С. 95—98.
МЮНХЕН КЕЛIСIМI
Германия, Бiрiккен корольдыћ, Франция жќне Италия
Cудет-немiс облысын беру туралы ћол жеткiзiлген келi-
сiмге байланысты ћайтарып берудiѓ мына т#менгiдей
шарттары мен тљрлерi жќне оѕан ћажеттi шаралар тура-
лы келiстi; сондай-аћ осы келiсiмге сќйкес оны орындауѕа
ћажеттi шараларды iске асыруѕа ќрћайсысы жеке-жеке
мiндеттендi:
1. К#шiру 1 ћазанда басталады.
2. ... Аумаћты тазарту 10 ћазанѕа дейiн аяћталады
жќне бар ћџрылыстардыѓ ешћайсысы бџзылмауы тиiс.
Чехословакия љкiметi к#шiру кезiнде ешћандай ћџрылыс-
тардыѓ бџзылмауына жауапты...
4. Немiс халћы басым аудандарѕа герман ќскерлерiнiѓ
бiртiндеп орналасуы 1 ћазаннан басталады...
Мюнхен, 23 ћыркљйек, 1938 жыл.
А. Гитлер
Э. Даладье
Б. Муссолини
Н. Чемберлен
Келiсiмге ћосымша
... Чехословакиядаѕы поляк жќне венгр азшылыћтары туралы
мќселе реттелiсiмен Германия мен Италия Чехословакияѕа з
тарапынан кепiлдiк бередi.
Новые документы из истории Мюнхена.
М., 1958. С. 156—159.

62А. ГИТЛЕРДIЃ ГЕРМАН АРМИЯСЫНЫЃ ЖОЅАРЫ
БАСШЫЛАРЫНЫЃ КЕЃЕСIНДЕ СMЙЛЕГЕН СMЗIНЕН
22 тамыз, 1939 жыл.
...Польшаны талћандау бiздiѓ бiрiншi мiндетiмiз.
Маћсат — белгiлi бiр шепке жету емес, ћуатты кљштердi
жою. Тiптi соѕыс батыста басталса да, Польшаны талћан-
дау бiздiѓ бiрiншi маћсатымыз болуѕа тиiс. Жыл мезгiлiн
ескере отырып, шешiм тез орындалуы ћажет.
Насихат љшiн мен соѕыстыѓ басталуыныѓ бiр себебiн
ойлап табамын. Ол шын ба, #тiрiк пе, онда тџрѕан еш-
ћандай мќн жоћ. Жеѓiмпаздардан сен шын айттыѓ ба,
#тiрiк айттыѓ ба деп ешкiм сџрай алмайды. Соѕыстыѓ
басталуы мен жљргiзiлуiне байланысты мќселенi ћџћыћ
емес, жеѓiс шешедi.
Мейiрiмсiз болыѓдар. Ћатал, д#рекi болыѓдар. Сексен
миллион адам #зiне тиiстiсiн алулары керек, оларды
#мiрге ћажеттiнiѓ бќрiмен ћамтамасыз етуiмiз керек.
Заѓ кљштiнiѓ жаѕында. Барынша ћаталдыћ к#рсету керек.
Тез шешiм ћажет, немiс жауынгерiне шексiз сену керек.
Басшылардыѓ жљйкесi босаѕанда ѕана жеѓiлiс табуѕа
болады.
Бiрiншi маћсат — Висла мен Нарваѕа жету; бiздiѓ техни-
калыћ басымдылыѕымыз поляктардыѓ психикалыћ жаѕы-
нан мысын басады. Ћарсы шыћћан ќрбiр поляк армиясы
табан астында талћандалуы керек, бџл соѕыс тек ћырып-
жою, талћандау соѕысы болуы керек...
Хрестоматия по истории южных и
западных славян. Минск., 1991. Т. 3.
С. 159—160.
ШАБУЫЛ ЖАСАСПАУ ТУРАЛЫ КЕЃЕС-ГЕРМАН ШАРТЫНА
ЋОСЫМША ЋЏПИЯ ХАТТАМАДАН
Мќскеу, 23 тамыз, 1939 жыл.
Германия мен Кеѓестiк Социалистiк Республикалар
Одаѕы арасындаѕы шабуыл жасаспау туралы келiсiмге
ћол ћоярда екi жаћтыѓ т#менде ћол ћоюшы #кiлдерi аса
ћџпия жаѕдайда екi жаћтыѓ Шыѕыс Еуропадаѕы мљдде-
лерiн межелеу мќселесiн талћылады. Бџл талћылау мына
т#мендегiдей ћорытындыѕа ќкелдi:

63
1. Балтыћ жаѕалауларындаѕы мемлекеттердiѓ (Финлян-
дия, Эстония, Латвия, Литва) ћџрамына кiретiн облыс-
тарды аумаћтыћ-саяси жаѕынан ћайта ћџрѕан жаѕдайда
Литваныѓ солтљстiк шекарасы бiр уаћытта Германия
мен КСРО мљдделерi аймаћтарыныѓ шекарасы болады.
Бџл арада Литваныѓ Вильно облысы ж#нiндегi мљддесiн
екi ел де мойындайды.
2. Польша мемлекетiнiѓ ћџрамына кiретiн облыстарды
аумаћтыћ-саяси жаѕынан ћайта ћџрѕан жаѕдайда Герма-
ния мен КСРО мљдделерi аймаћтарыныѓ шекарасы, шама-
мен алѕанда, Нарва, Висла жќне Сана #зендерiнiѓ бойымен
#тедi.
Польша мемлекетiнiѓ тќуелсiздiгiн саћтау екi елдiѓ
#зара мљдделерiне сай келе ме жќне бџл мемлекеттiѓ
шекаралары ћандай болуы керектiгi ж#нiндегi мќселе
тек бџдан былайѕы саяси дамудыѓ барысында тљпкiлiктi
аныћталуы мљмкiн.
Ћайткен кљнде де бџл мќселенi екi љкiмет достыћ
келiсiмдерi негiзiнде шешетiн болады...
4. Бџл хаттаманы екi жаћ та #те ћџпия саћтайды.
КСРО мемлекетiнiѓ тапсыруы бойынша В.М.Молотов
Герман љкiметiнiѓ атынан И.Риббентроп
Международная жизнь. № 9. 1989.
С. 91-92.
ЕКIНШI ДЉНИЕЖЉЗIЛIК СОЅЫС
(1939—1945 жж.)
ТЉСIНIКСIЗ СОЅЫС
Алѕашћы сегiз ай бойына, яѕни немiстердiѓ 1940 жыл-
дыѓ 10 мамырындаѕы Бельгия, Голландия, Францияѕа
шабуылына дейiн аѕылшын-француз одаћтастары немiс-
терге жерде, ќуеде шабуыл жасауѕа ќрекет жасамады.
Одаћтыћ басшылыћ, шамасы, немiстердiѓ мазасын алудан
ћорћып, оларѕа ћарсы оћ атуѕа да бџйрыћ бермедi. Ћар-
сыластар дауыс зорайтћыштармен бейпiл ауыз ќзiл-оспаћ-
тар айтысып жќне жеѓiл музыкамен бiр-бiрiнiѓ к#ѓiл-
дерiн к#терiп жатты. Одаћтастар мџѓды немiс ќндерiн
берсе, немiстер париж шансонеткалары мен аѕылшын-

64
дардыѓ отырыс ќндерiн бердi. Мџныѓ барлыѕы да солдат-
тардыѓ љйлерiне деген саѕынышын басу љшiн жасалды.
Д.Краминов. Правда о втором фрон-
те. Записки военного корреспондента.
М., 1958. С. 28.
ГЕРМАНИЯНЫЃ ФРАНЦИЯМЕН УАЋЫТША БIТIМ
ШАРТТАРЫ
22 маусым, 1940 жыл.
1-бап. Соѕыс ћимылдарын дереу тоћтату...
3-бап. Басып алѕан жерлерде Германия жергiлiктi
басћарудан басћа барлыћ басып алушы мемлекеттiѓ ћџћыћ-
тарына ие болады...
8-бап. Француз соѕыс, соѕыс-теѓiз жќне соѕыс-ќуе
кљштерi таратылып, ћарусыздандырылады... Бџл ќскер-
лердiѓ саны мен ћару-жараѕын тиiсiнше Германия мен
Италия белгiлейдi...
10-бап. ... Француз ќскери ћызметкерлерiне Франция-
дан кетуге тыйым салынады. Франция Англияѕа ешћан-
дай материалдыћ б#лшектер бермеуге тиiс. Бiрде-бiр фран-
цуз Германияѕа ћарсы мемлекеттерге ћызмет жасамауы
керек.
11-бап. Бiрде-бiр француз сауда кемесi порттарды тастап
кетпеуi тиiс...
12-бап. Бiрде-бiр француз џшаѕы ќуеге к#терiлмеуi тиiс...
14-бап. Француз аумаѕындаѕы барлыћ радиотарату
стансылары жабылуѕа тиiс...
18-бап. Герман басћыншы армиясын жабдыћтау шы-
ѕындарын Франция жаѕы к#тередi...
Мировое хозяйство и мировая поли-
тика. 1940. №7. С. 161-162.
ЉШ МЕМЛЕКЕТТIЃ КЕЛIСIМI
27 ћыркљйек, 1940 жыл.
1-бап. Жапония Германия мен Италияныѓ Еуропаѕа
жаѓа тќртiп орнату ж#нiндегi кљштерге басшылыѕын
мойындап, ћџрметтейдi.
2-бап. Германия мен Италия Жапонияныѓ Џлы Шыѕыс
Азия кеѓiстiгiнде жаѓа тќртiп орнату ж#нiндегi басшы-
лыѕын мойындап, ћџрметтейдi.

65
3-бап. Германия, Италия жќне Жапония жоѕарыда
атап к#рсетiлген негiзде #зара ынтымаћтастыћћа келiстi.
Олар барлыћ саяси, шаруашылыћ жќне соѕыс кљштерi-
мен, егер келiсушi љш жаћтыѓ бiреуi ћазiргi Еуропадаѕы
соѕыс пен Ћытай-Жапон ћарулы ћаћтыѕысына ћатыспаѕан
елдердiѓ бiреуiнiѓ тарапынан шабуылѕа џшыраса, бiр-бiрiне
к#мектесуге мiндеттенедi...
Германия, Италия жќне Жапония кiлдерiмен Берлинде ћол ћойылѕан
љштiк пакт фашистiк басћыншылыћ блокты ћалыптастыруды аяћтады. Ол
басћыншылыћты кеѓейтуге жќне Кеѓес Одаѕына ћарсы соѕыс даярлауда
маѓызды кезеѓ болды. Пактiге кейiн Венгрия, Румыния, Болгария,
Финляндия, Испания, Таи (Сиам), Хорватияныѓ, Маньчжоу-го ћуыршаћ љкiметi
жќне Ћытайдаѕы Ван Цзин-Вэннiѓ “жапондыћ љкiметi” ћосылды.
Мировое хозяйство и мировая полити-
ка. 1949. № 10. С. 117.
БАРБАРОССА ЖОСПАРЫ
18 желтоћсан, 1940 жыл.
Немiс ћарулы кљштерi Англиямен соѕыс аяћталмай
тџрып-аћ ћысћа мерзiмдi соѕыс ћимылдарыныѓ нќти-
жесiнде Кеѓестiк Ресейдi жеѓуге дайын тџрулары керек
(Барбаросса нџсћасы)...
Кеѓестiк Ресейге шабуыл жасау туралы бџйрыћты мен
ћажет болѕан жаѕдайда белгiленген операциядан сегiз апта
бџрын беремiн...
Жоѕары бас ћолбасшылыћтыѓ дайындыћ жџмыстары
мына т#мендегi басты ћаѕида негiзiнде жљргiзiлуi ћажет:
Жалпы маћсат.
Ресейдiѓ батыс б#лiгiнде орналасћан орыс армиясыныѓ
жауынгерлерi танк б#лiмдерiнiѓ батыл ћимылымен iшке
тереѓдеп ену нќтижесiнде талћандалуы керек. Орыс аума-
ѕында соѕысћа жарамды б#лiмдердiѓ шегiнуiне кедергi
жасау керек.
Операцияныѓ тљпкi маћсаты — азиялыћ Ресейден
Архангельск — Едiл жалпы шептерi бойынша оћшаулану.
Осылайша ћажет болѕан жаѕдайда Ресейдiѓ Оралдаѕы соѓѕы
#неркќсiптi облысы авиацияныѓ к#мегiмен жойылады.
Болашаћ одаћтастар жќне олардыѓ мiндеттерi:
1. Бiз осындай операциямыздыѓ нќтижесiнде Румыния
мен Финляндияныѓ Кеѓестiк Ресейге ћарсы соѕысћа бел-
сендi тљрде ћатысатынына љмiттенемiз...

66
... Мќскеуге тез арада ћол жеткiзу. Бџл ћаланы басып
алу орыстардыѓ маѓызды темiржол торабынан айыры-
латындыѕын былай ћойѕанныѓ #зiнде, саяси тџрѕыдан
да, шаруашылыћ жаѕынан да шешушi жеѓiс.
Келiсiм бергендер Иодль, Кейтель
Ћол ћойѕан Гитлер
Германия ћолбасшысы “Барбаросса” операциясын 3-4 ай iшiнде жљргiзудi
есептеген.
Нюрнбергский процесс. М., 1958. Т. 2.
С. 559—565.
ЛЕНД-ЛИЗ ТУРАЛЫ ЗАЃ
11 наурыз, 1941 жыл.
Осымен бџл заѓ “Ћџрама Штаттардыѓ ћорѕанысын
ныѕайту туралы заѓ” деп аталатын болады.
III бCлiм. (1) ...Осы маћсатћа б#лiнген ћаржы мен
мезгiл сайын Конгресс бекiтiп отыратын келiсiмдер
бойынша #з иелiктерiндегi арсеналдарда, зауыттар мен
верфьтерде сол немесе #зге елдiѓ љкiметiне ћару-жараћ
#ндiру немесе басћа да ќдiстермен #ткiзу. Ол елдердiѓ
ћорѕанысы, Президенттiѓ пiкiрiнше, Ћџрама Штаттардыѓ
ћорѕанысы љшiн аса ћажет деп саналады.
(2) ...Осы пункттiѓ шарттарына сќйкес жќне осы
маћсат љшiн ћор есебiнен т#ленген жќне тљрлi ќдiстермен
жеткiзiлетiн ћорѕаныс ћџралдарыныѓ ћџны 1 300 000
доллардан аспауы керек...
(3) Ћорѕаныс ћџрал-жабдыћтарын сынау, тексеру,
дайындау, ж#ндеу, жабдыћтау, ћайта жабдыћтау немесе
басћа да жолдармен жџмыс iстейтiн жаѕдайѕа келтiру
болмаса жеке келiсiмдер негiзiнде, егер олардыѓ жалпы
ћџны осы заѓ бойынша б#лiнген ћаражаттардыѓ к#ле-
мiнен, сондай-аћ конгресс бекiтiп отыратын келiсiмдердiѓ
жалпы м#лшерiнен аспайтын болса, кез келген
мемлекетке жоѕарыда айтылѕан ћызметтердiѓ барлыѕын
к#рсету...
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права. M., 1996. Т. 2.
С. 310—313.

67 КСРО МЕН ЏЛЫБРИТАНИЯ ЉКIМЕТТЕРIНIЃ АРАСЫНДАЅЫ
ГЕРМАНИЯЅА ЋАРСЫ СОЅЫСТА БIРЛЕСIП ЋИМЫЛДАУ
ТУРАЛЫ КЕЛIСIМ
12 шiлде, 1941 жыл.
Осы келiсiм гитлершiлдiкке ћарсы одаћ ћџрылуыныѓ
бастамасы болды.
1. Екi љкiмет гитлерлiк Германияѕа ћарсы соѕыста
бiр-бiрiне барлыћ к#мек пен ћолдау к#рсететiндiктерi
туралы #зара мiндеттенедi.
2. Олар бџдан ќрi осы соѕыстыѓ барысында бiр-бiрiнiѓ
келiсiмiнсiз ешћандай келiсс#здер жљргiзбеуге, уаћытша
келiсiм не бiтiм жасаспауѕа мiндеттенедi.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1971. Т. 3.
Ч. 1. С. 223-224.
АТЛАНТИКАЛЫЋ ХАРТИЯ
14 тамыз, 1941 жыл.
1) АЋШ жќне Џлыбритания аумаћтыћ немесе басћа
нќрселердi иеленуге џмтылмайды.
2) Олар мљдделi халыћтардыѓ келiсiмдерiнен тыс
ешћандай аумаћтыћ #згертулерге келiсiмдерiн бермейдi.
3) Олар ќрбiр халыћтыѓ #здерi #мiр сљргiсi келген
басћару формасын таѓдау ћџћыѕын ћџрметтейдi; олар
кљштеу жолымен #здерiнiѓ егемендiк ћџћыћтары мен
#зiн-#зi басћаруынан айырылѕан халыћтарѕа оларды ћайта
ћалпына келтiруге к#мек к#рсетуiн к#здейдi.
... 4) Олар љлкендi-кiшiлi, жеѓген не жеѓiлген барлыћ
елдердiѓ экономикасыныѓ дамуына теѓдiк негiзiнде сауда
мен дљниежљзiндегi шикiзат ћорларына ћолы жететiндей
жаѕдайды ћамтамасыз етуге џмтылады...
... 6) Џлтшылдыћ озбырлыћты тљпкiлiктi жойѕаннан ке-
йiн барлыћ елдерге #з аумаћтарында ћауiпсiз #мiр сљруге
мљмкiндiк беретiн бейбiтшiлiк орнайтындыѕына сенедi...
... 8) Олар дљниежљзiнiѓ барлыћ мемлекеттерi реалис-
тiк жќне рухани тќртiп бойынша кљш ћолданудан бас
тартулары керек деп есептейдi, себебi #зiнiѓ шекарасынан
тыс жерлерге ћауiп т#ндiрушi немесе ћауiп т#ндiретiн
мемлекеттер ћџрлыћтаѕы, теѓiз жќне ќуе ћарулы кљш-
терiн пайдалана беретiн болса, ешћандай да бейбiтшiлiктi
саћтау мљмкiн емес. Черчилль мен Рузвельт алдаѕы уаћыт-

68
та кеѓ тљрдегi жќне сенiмдi, жалпыѕа бiрдей ћауiпсiздiк
жљйелерi орнаѕанша мџндай елдердi ћарусыздандыру ћажет
деп есептейдi. Англия мен АЋШ, сондай-аћ бейбiт халыћ-
тарды ћаруландыру ауыртпалыѕынан ћџтылуды жеѓiл-
дететiн басћа да мљмкiн шараларѕа ћолдау мен к#мек
бередi.
1941 жылы 14 тамызда Арджентия айлаѕындаѕы аѕыл-
шын линкоры “Принц Уэльский” бортында АЋШ прези-
дентi Рузвельт жќне Џлыбритания премьер-министрi Чер-
чилль фашистiк мемлекеттермен соѕыстыѓ маћсаттары
баяндалѕан декларацияны ћабылдады.
1941 жылы 24 ћыркљйекте Атлантикалыћ хартияѕа
Кеѓес Одаѕы ћосылды.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1971. Т. 3.
Ч. 1. С. 224-225.
БIРIККЕН ЏЛТТАР ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
1 ћаѓтар, 1942 жыл.
Осыѕан ћол ћоюшы љкiметтер бџдан бџрын АЋШ
президентi мен Џлыбритания премьерiнiѓ 1941 жылы
14 тамызда “Атлантикалыћ хартия” деген атпен белгiлi
жалпы Декларациясында жарияланѕан маћсаттар мен
принциптердiѓ жалпы баѕдарламасына ћосылып, #здерiнiѓ
жауларын толыћ жеѓу #з елдерiнде ѕана емес, сонымен
ћатар басћа да елдерде адамдардыѓ #мiрiн, бостандыѕын,
тќуелсiздiгi мен ќдiлеттiлiктi саћтау љшiн ћажет жќне
олар ћазiр дљниежљзiн баѕындыруѕа џмтылуы жайлы,
жыртћыш кљштерге ћарсы кљреспен айналысуда деген
сенiммен мынаны мќлiмдейдi:
1) Ќрбiр љкiмет #здерiнiѓ барлыћ соѕыс жќне эконо-
микалыћ ћорларын осы љкiметтер соѕыс жаѕдайларын-
даѕы Љштiк келiсiмнiѓ мљшелерiне жќне оларѕа ћосыл-
ѕандарѕа ћарсы жџмсауѕа мiндеттейдi.
2) Ќрбiр љкiмет осыѕан ћол ћойѕан басћа љкiметтермен
ынтымаћтасып ћимылдауѕа, жаулармен сепаративтiк
уаћытша келiсiм жасамауѕа немесе бiтiмге келмеуге
мiндеттенедi.
Жоѕарыда жарияланѕан Декларацияѕа гитлеризмдi
жеѓу жолындаѕы кљреске материалдыћ к#мек к#рсететiн
басћа да џлттар ћосыла алады.

69
1942 жылы 1 ћаѓтарда Вашингтонда кейiннен “Бiрiккен Џлттар
Декларациясы” деген атпен белгiлi “26 мемлекеттiѓ Декларация-
сына” ћол ћойылды. Декларация гитлершiлдiкке ћарсы коалицияны
ћџрудыѓ формалды аяћталуы болып табылады, ол фашизммен
кљресте халыћтардыѓ кљшiн бiрiктiрiп топтастыруѕа жќрдемдестi.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1971. Т. 3.
Ч. 1. С. 225.
ШАРЛЬ ДЕ ГОЛЛЬДIЃ ЛОНДОН РАДИОСЫНАН
СMЙЛЕГЕН СMЗI
20 ћаѓтар, 1942 жыл.
Ресейдiѓ жеѓiсiне ћуанбайтын бiрде-бiр адал француз
жоћ.
1941 жылдыѓ маусымынан бастап бџл алып майдан-
ныѓ #не бойына шабуылѕа шыћћан, ћуатты техникамен
жабдыћталѕан, жаѓа табыстарѕа жету љшiн алѕа џмтыл-
ѕан, даѓћћџмарлыћтан немесе ћорыћћаннан #з таѕдыр-
ларын Германиямен байланыстырѕан ћолшоћпарлардыѓ
есебiнен бџрынѕыдан да кљшейген герман армиясы ћазiр
орыс ќскерлерiнiѓ соћћысына шыдамай кейiн шегiнуде...
Ћазiргi таѓда Германия љшiн Шыѕыс майдандаѕы
соѕыс — ол ћалыѓ ћар басћан молалар, жаралылар тиеген
сансыз эшелондар, генералдардыѓ мезгiлсiз ћазасы. Ќрине,
жаудыѓ ќскери ћуаты сарћылды деуге ќлi ерте. Бiраћ
оныѓ тарихта бџрын-соѓды болмаѕан адам айтћысыз
жеѓiлiске џшыраѕандыѕына ешћандай кљмќн жоћ...
Француз халћы орыс халћыныѓ кљш-ћуатыныѓ ныѕа-
йып, табыстарѕа жетуiн ћуана ћуаттайды, себебi бџл табыс-
тар Францияны аѓсаѕан арманына — азаттыћ пен кек
алуѕа жаћындата тљседi. Ресейдегi ќрбiр немiс жауынге-
рiнiѓ #лiмi, Ленинград, Мќскеу, Севастопольдаѕы кеѓ далада
ќрбiр немiс зеѓбiрегiнiѓ, ќрбiр џшаѕыныѓ, танкiсiнiѓ ћира-
тылуы Францияныѓ ћайта к#терiлiп, жеѓiске жетуiне
ћосымша мљмкiндiктер бередi.
Мiне, сондыћтан да шайћаста Франция #зiнiѓ ћайта
жаѓѕырѕан кљш-ћуатын Кеѓес Одаѕыныѓ кљш-ћуатымен
бiрiктiредi. Келер шешушi жылда жаумен соѕысып жат-
ћан Франция осы соѕыстаѕы белсендi жќне бќсеѓ џрыс-
тарда, уаћытша баћытсыздыћћа ћарамастан, Ресейдiѓ
табиѕи одаћтасы болып табылады.

70
Жапа шегушi Франция жапа шегушi Ресеймен бiрге.
Соѕысушы Франция соѕысушы Ресеймен бiрге. Торыѕу
торына тљскен Франция тљнек тљбiнен џлылыћ шеруiне
к#терiле бiлген Ресеймен бiрге.
Ш.де Голль. Военные мемуары. М., 1957.
Т. 1. С. 657-658.
АНГЛИЯ МЕН АЋШ ЉКIМЕТТЕРIНIЃ 1942 ЖЫЛЫ
ЕУРОПАДА ЕКIНШI МАЙДАН АШУ ЖMНIНДЕГI РЕСМИ
МIНДЕТТЕМЕЛЕРI
Аѕылшын — Кеѓес коммюникесiнен.
... Келiсс#здер барысында... екi ел арасында 1942 жылы
Еуропада екiншi майдан ћџрудыѓ кезек кљттiрмейтiн
мќселелерi ж#нiнде толыћ келiсiмге ћол жеттi...
Кеѓес — Американ коммюникесiнен.
Келiсс#з жаѕдайында 1942 жылы Еуропада екiншi
майдан ћџрудыѓ кезек кљттiрмейтiн мiндеттерiне ћатыс-
ты толыћ келiсiмге ћол жеткiзiлдi...
1942 жылы Еуропада екiншi майдан ашу туралы Англия
мен АЋШ љкiметтерiнiѓ салтанатты тљрдегi мiндеттемелерi
1942 жылы мамыр-маусым айларында кеѓес делегация-
сымен Лондонда жќне Вашингтондаѕы келiсс#здер уаћы-
тында берiлдi. Екiншi майдан кеѓес-герман майданынан
шамамен 40 гитлерлiк дивизияны ќкетуге бейiмдейтiн
Еуропадаѕы одаћтастардыѓ iс-ћимылы деп тљсiнiстi.
Известия. 1942, 12 июня // Хрестоматия
по новейшей истории. Документы и
материалы. М., 1971. Т. 3. Ч. 1.
С. 228-229.
ЕУРОПАДАЅЫ ФАШИСТIК “ЖАЃА ТЌРТIП”.
“ОСТ” БАС ЖОСПАРЫ
Германияныѓ билеушi топтары шыѕыста жаѓа жер-
лердi басып алу жоспарларын жасай отырып, герман
љкiмет орындарыныѓ Шыѕыс Еуропа халыћтары ж#нiн-
дегi саясатын егжей-тегжейiне дейiн ойластырды. Басып
алынѕан жердегi халыћты ћандай таѕдыр кљтiп тџрѕан-
дыѕын фашист љкiмет орындарыныѓ т#менде келтiрiлiп
отырѕан ћџжаттарынан к#руге болады. 1941 жылдыѓ
соѓында Гиммлерге баѕынатын империя ћауiпсiздiгiнiѓ

71
бас басћармасы Шыѕыс Еуропадаѕы немiс-фашист тќртiп-
терiн орнатудыѓ 30 жылѕа арналѕан кеѓ тљрдегi баѕдар-
ламасын — “ОСТ” деп аталатын бас жоспарын жасады.
Т#менде СС ќскерiнiѓ ћолбасшысы Гиммлердiѓ 1940 жыл-
дыѓ 28 мамырындаѕы хатынан жќне “Шыѕыс министр-
лiгiнiѓ” Бас саяси басћармасыныѓ отарлау б#лiмiнiѓ
бастыѕы Э.Ветцельдiѓ 1942 жылы 27 сќуiрде ћол ћойѕан
“СС ќскерлерiнiѓ “ОСТ” бас жоспары ж#нiндегi СС ескер-
тулерi мен џсыныстарынан” љзiндiлер келтiрiледi.
ШЫЅЫС ОБЛЫСТАРЫНДАЅЫ ЖЕРГIЛIКТI ХАЛЫЋЋА
ЋАЛАЙ ЋАРАУ ЖMНIНДЕГI КЕЙБIР ПIКIРЛЕР
(Гиммлердiѓ 1940 жылѕы 28 мамырдаѕы хатынан)
Шыѕыс облыстарда немiстен #зге халыћтар љшiн жоѕары
мектептер болмауы керек. Жергiлiктi халыћтар љшiн т#рт
сыныпты халыћ мектебi де жетiп жатыр. Бџл халыћ мектеп-
терiндегi оћытудыѓ маћсаты — тек ћарапайым есептеу,
еѓ к#п болѕанда 500-ге дейiн ѕана санауды бiлу, ћол ћоя
бiлу, ћџдай алдындаѕы парызы — немiстерге баѕыну, адал,
ынталы жќне тiлалѕыш болуы керек деп олардыѓ ћџлаѕына
ћџя беру. Оћи бiлудiѓ ћажетi жоћ деп есептеймiн. Осы
аталѕан мектептерден басћа шыѕыс облыстарда ешћандай
мектеп болмауы керек. ;з балаларына халыћ мектебiнде,
одан соѓ жоѕары мектепте жаћсы бiлiм бергiсi келген
ата-аналар бџл туралы СС ќскерлерi мен полициясыныѓ
жоѕарѕы органдарына... арыз берулерi ћажет. Егер бiз
баланы кќсiптiк белгiлерi жаѕынан жарамды деп тапсаћ,
онда ол Германияѕа оћуѕа жiберiледi жќне онда џзаћ
уаћыт тџрады деп ата-анасына хабарланады...
СС ЌСКЕРЛЕРI РЕЙХСФЮРЕРIНIЃ “ОСТ” БАС ЖОСПАРЫ
ЖMНIНДЕГI СС ЕСКЕРТПЕЛЕРI МЕН ЏСЫНЫСТАРЫНАН
Жоспарѕа 1 сќйкес к#шiрiлуге тиiстi адамдардыѓ саны,
шын мќнiсiнде, жоспарланѕаннан анаѕџрлым к#п болуы
тиiс. Бџл жерде тџратын 4,5 млн еврейлердiѓ к#шiруге
1 “ОСТ” Бас жоспарында 30 жыл iшiнде Польша жќне Кеѓес
Одаѕыныѓ батыс б#лiктерiнiѓ аумаѕынан 31 млн-ѕа жуыћ адамды
к#шiру ћарастырылѕан. СС ќскерлерi рейхсфюрерiнiѓ “Ескертуле-
рiнде...” басћа цифрлар ж#нiнде айтылѕан.

72
кiрiспей тџрып жойылатындыѕын ескерсек, онда жоспарда
к#рсетiлген 45 млн немiс емес жергiлiктi халыћ деген санмен
келiсуге болады... Бџдан жоспар дџрыс есептелмеген халыћ
санына негiзделген деген ћорытынды шыѕады.
...Егер ћарастырылып отырѕан аумаћта жоспарда
жобаланѕандай 14 млн-дай жергiлiктi халыћ ћалады деп
есептесек, онда 46—51 млн-дай адамды к#шiру керек...
Жоспарда нќсiлi ж#нiнен ћажетсiз жергiлiктi адам-
дарды Батыс Сiбiрге к#шiру ћарастырылѕан...
Судебный процесс по делу верховного
главнокомандования гитлеровского
вермахта. Приговор пятого американ-
ского военного трибунала, вынесенный
в Нюрнберге 28 октября 1948 года.
М., 1964. С. 126
. .. .
.
ГЕРМАН ЉКIМЕТIНIЃ ОСВЕНЦИМДЕГI ЖАНТЉРШIГЕРЛIК
ЋЫЛМЫСТАРЫ ТУРАЛЫ
1945 жыл.
Немiс-фашист басћыншылары мен олардыѓ сыбайлас-
тарыныѓ жауыздыћтарын аныћтау жќне тергеу жнiндегi
Ттенше мемлекеттiк комиссияныѓ хабарлауынан
Адамдарды жою ж#нiндегi Освенцим лагерi (Польша-
даѕы Краков воеводствосында) 1939 жылы ћџрылып,
1945 жылѕа дейiн жџмыс iстедi. Бџл Екiншi дљниежљзiлiк
соѕыс жылдарында фашистер пайдаланѕан #лiм лагерь-
лерiнiѓ iшiндегi еѓ iрiсi едi.
Ћызыл Армия ћџтћарѕан Освенцим лагерiнiѓ 2 819
тџтћындарынан сџрау жќне оларды дќрiгерлiк куќлан-
дыру, табылѕан немiс ћџжаттарын, шегiнер кезде немiс-
тер бџзып кеткен крематорийлер мен газ камераларын,
лагерь аумаѕынан табылѕан #лiктер, немiстер жойѕан Еуро-
па елдерi адамдарыныѓ лагерь ћоймалары мен баракта-
рында саћталып ћалѕан заттары мен ћџжаттарын зерттеу
негiзiнде мыналар аныћталды:
1. Ату, асу, аштыћ, улау жќне жантљршiгерлiк азаптау
жолдарымен немiстер Освенцим лагерiнде 4 млн-нан астам
Кеѓес Одаѕы, Польша, Франция, Бельгия, Голландия,
Чехословакия, Югославия, Румыния, Венгрия жќне басћа
да елдер азаматтарын ћырып-жойѕан.

73
2. Немiс профессорлары мен дќрiгерлерi тiрi адамдар-
ѕа, ерлерге, ќйелдерге жќне балаларѕа дќрiгерлiк сынау-
лар жљргiзген.
3. Ойластырылуы, техника жолымен џйымдастыры-
луы, адамдарды к#птен жќне ћатыгездiкпен #лтiру ж#нiнен
Освенцим лагерi осы уаћытћа дейiн белгiлi болѕан немiс
#лiм лагерьлерiн ќлдећайда артћа тастап кетедi.
Освенцим лагерiнде газ камералары, крематорийлер,
хирургиялыћ б#лiмдер мен зертханалар болды — оныѓ
бќрi адамдарды айуандыћпен ћырып-жоюѕа арналды...
... Освенцим лагерiнде немiстер кљн сайын 10 мыѓнан
12 мыѓѕа дейiн адамды, оныѓ iшiнде, 8—10 мыѓ адамды
келген эшелондардан, 2-3 мыѓын лагерь тџтћындарыныѓ
iшiнен #лтiрiп, отћа жаѕып отырды.
Нюрнбергский процесс. М., 1959. Т. 4.
С. 350-351, 353.
ГИТЛЕР СТАВКАСЫНДАЅЫ ЖАНТАЛАС
Бас штаб офицерiнiѓ жазбаларынан
Наурыз айыныѓ соѓында (1945 ж.) мен алѕаш рет
#неркќсiптiк кеѓеске ћатыстым. Бомбадан ћорѕанатын
империя канцеляриясыныѓ баѕында орналасћан кiреберiс-
те менiѓ пистолетiмдi алып ћойды, бџл маѕан бiртљрлi
ыѓѕайсыз ќсер еттi. Оныѓ љстiне менi сыпайы, менiѓ ойым-
ша, намысћа тиетiн тiнтуден #ткiздi, папкамды тексердi.
Бџл фюрердiѓ айналасындаѕы сенiмсiздiктiѓ ќбден шегiне
жеткендiгiнiѓ куќсiндей саћтыћ шаралары едi. Бџл жаѕ-
дайды мен айтып жеткiзе алмаспын. Жаѕымпаздыћ,
кљйгелектiк пен екiжљздiлiк ќркiмдi тек моральдыћ жа-
ѕынан жаншып ћоймай, оныѓ бљкiл бойында ерекше бiр
жиiркенiштiлiк туѕызды... Онда ћорћыныштан басћа
фюрерге жаћпай ћалу, абайламай айтып ћалѕан бiр с#з
љшiн оныѓ ћањарына iлiгiп ћалудан, т#нiп келе жатћан
драманыѓ аяћталуын кљтуден, #зiнiѓ ћараћан басы љшiн
ћорћыныштан басћа шындыћ жоћ едi. Сiѓiп ћалѕан ќдет
бойынша сыртћы к#рiнiстерi саћталѕанымен, сќуiрден
бастап оныѓ #зiнiѓ де iзi ћалмады.
Жауапкершiлiк туралы ешкiм тiс жарып ештеѓе демедi.
Ол туралы ойлады ма екен?
...Менiѓ бџрын Гитлердi бар болѕаны шала-шарпы
екi рет к#ргенiм бар едi. 1937 жылы ћаза тапћан солдат-

74
тарѕа арналѕан ескерткiштiѓ жанындаѕы салтанатты
мерекеде, екiншiсi 1939 жылы оныѓ туѕан кљнiне арнал-
ѕан шеру кезiнде. Расында, ол Гитлердiѓ 1945 жылдыѓ
25 наурызында #зiмдi таныстырѕанда маѕан аса ћажыѕан
кљймен дiрiлдеген ќлсiз ћолын берген мына адаммен еш
џћсастыѕы жоћ едi.
Менiѓ алдымда тiрi #лiк тџрды жќне мен Гитлер тура-
лы адам ретiнде ќрбiр диктатор туралы, олардыѓ iс-ќре-
кетi мен жљргiзген шаралары жќне олардыѓ жантљршi-
герлiк салдардыѓ негiзiнде ћалыптасћан пiкiрден б#лек
пiкiр айта алмаймын. Егер менiѓ алѕан ќсерлерiмдi ћысћа
тљрде бiлдiрер болсам, бџл #зiнiѓ џтылѕанын бiлген
жќне оны бџдан ќрi жасыруѕа шамасы жоћ адам едi.
Гитлердiѓ сыртћы тљрi адам ћорћарлыћ едi. Ол бiр
тљрлi ебедейсiз, кеудесiн алѕа ћарай еѓкейте, аяѕын зор-
ѕа к#терiп ћозѕалды. Ол ќзер дегенде #з бойын билеп
тџрды. Егер оны небќрi 20—30 м-лiк ћысћа жолда тоћтат-
са, ол екi ћабырѕаѕа таћап арнайы ћойылѕан орындыћ-
тардыѓ бiрiне отыруѕа немесе #зiмен ќѓгiмелесiп тџрѕан
кiсiден џстап тџруѕа мќжбљр болар едi...
Гитлердiѓ к#здерi ћанталап кеткен. Оѕан арналѕан
ћџжаттар мен ћаѕаздарды ќдеттегi жазу машинкала-
рындаѕы ќрiптердiѓ к#лемiнен 3 есе љлкен ќрiптерi бар
фюрердiѓ машинкаларымен басса да, ол оларды тек
кљштi к#зiлдiрiктердiѓ к#мегiмен ѕана оћи алатын.
Езулерiнен жиi сiлекей аѕатын — аянышты да жиiрке-
нiштi к#рiнiс...
...Бџл кљндерi (1945 жылдыѓ сќуiрiнде) ол џдайы #зiнiѓ
айналасын американдыћтар мен аѕылшындар оны Батыс
мќдениетi мен #ркениетiн Шыѕыс жабайыларынан ћор-
ѕаушы ретiнде пќлеге џшыратпайды (с#збе-с#з), мен Кеѓес-
терге ћарсы кљрестi табыспен жалѕастыра беруiм љшiн
олар маѕан уаћытша бiтiмге келедi деп сендiруге тырыс-
ты. Рузвельттiѓ ћазасы туралы хабар алынѕанда, фюрер-
дiѓ бункерiнде бџл к#ѓiл кљй Батыспен соѕыс аяћталды
деген сенiмге џласты.
Бас штаб офицерiнiѓ ћолжазбаларынан алынѕан бџл љзiндi
Гитлер мiрiнiѓ соѓѕы кљндерiнен мќлiмет бередi.
Военно-исторический журнал. 1964.
№ 4. С. 93—96.

75 ЉШ ОДАЋТАС МЕМЛЕКЕТТЕР — КЕЃЕС ОДАЅЫ, АМЕРИКА
ЋЏРАМА ШТАТТАРЫ ЖЌНЕ ЏЛЫБРИТАНИЯ
БАСШЫЛАРЫНЫЃ ТЕГЕРАНДАЅЫ КОНФЕРЕНЦИЯСЫ
28 ћараша — 1 желтоћсан, 1943 жыл.
Љш мемлекет декларациясы.
Тегеран конференциясы #з жџмысын Кеѓес Ћарулы
Кљштерi фашистiк Германияны да, оныѓ одаћтастарын
да #здерi-аћ талћандай алатыны айћын болѕан кезде баста-
ды. Алайда негiзгi мќселелердiѓ бiрi Еуропа ћџрлыѕындаѕы
халыћтарды азат ету жќне жауды талћандауды жеѓiл-
дететiн, Еуропада екiншi майдан ашу мерзiмi туралы
мќселе болды. Љш Џлы державалар љкiметтерi басшыла-
рыныѓ алѕашћы кездесуi соѕыс жќне соѕыстан кейiнгi
жылдары бiрлесiп ќрекет ету, сондай-аћ 1944 жылы ма-
мырда екiншi майдан ашу туралы келiсiмдерге ћол
жеткiзумен аяћталды...
...Герман армияларын ћџрлыћта, сљѓгуiр ћайыћтарын
теѓiзде ћџртуѕа жќне олардыѓ ќскери зауыттарын ќуеден
ћиратуѕа бiзге дљниежљзiнде ешћандай кљш кедергi кел-
тiре алмайды.
Бiздiѓ шабуылымыз аяусыз жќне толастамайды. Бiз
мџнда љмiтпен жќне барлыѕына бел байлап келдiк. Бiз
мџнан шын мќнiсiндегi рухы мен маћсаты бiр достар
есебiнде ћайтамыз.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1971. Т. 3.
Ч. 1. С. 229.
ЉШ ОДАЋТАС МЕМЛЕКЕТТЕР — КЕЃЕС ОДАЅЫ, АМЕРИКА
ЋЏРАМА ШТАТТАРЫ ЖЌНЕ ЏЛЫБРИТАНИЯ
БАСШЫЛАРЫНЫЃ ЋЫРЫМ КОНФЕРЕНЦИЯСЫ ТУРАЛЫ
МАЗМЏНДАМА
(Ћырым конференциясы шешiмдерiнен)
11 аћпан, 1945 жыл.
Соѓѕы 8 кљн бойы Ћырымда Сыртћы iстер министр-
лiгi, штаб басшылары жќне басћа да кеѓесшiлердiѓ ћаты-
суымен љш одаћтас мемлекет басшылары — Џлыбритания
Премьер-министрi У. Черчилль мырзаныѓ, Америка Ћџрама
Штаттарыныѓ Президентi Ф. Д. Рузвельт мырзаныѓ жќне

76
КСРО Халыћ Комиссарлар Кеѓесiнiѓ Т#раѕасы И. В. Ста-
линнiѓ ћатысуымен конференция болды.
АЋШ Президентi, КСРО Халыћ Комиссарлары Кеѓесi-
нiѓ Т#раѕасы жќне Џлыбританияныѓ Премьер-министрi
Ћырым конференциясы жџмысыныѓ ћорытындылары
туралы мына т#менгiдей мќлiмдеме жасады:
I. Германияны талћандау.
Бiз ортаћ жауды тљпкiлiктi талћандау маћсатында
љш одаћтас мемлекеттiѓ соѕыс жоспарларын ћарап аныћ-
тадыћ. Германияныѓ наѕыз жљрегiне бiздiѓ армияла-
рымыз бен соѕыс-ќуе кљштерiмiз шыѕыстан, батыстан,
солтљстiктен жќне оѓтљстiктен шабуылдайтын жаѓа жќне
бџрынѕыдан да ћуатты соћћылардыѓ мерзiмдерi, к#лемi
жќне оларды љйлестiру егжей-тегжей аћылдасылып,
жоспарланды...
II. Германияны басып алу жќне баћылау.
... Келiсiлген жоспарѕа сќйкес љш мемлекеттiѓ ћарулы
кљштерi Германияда б#лек аймаћтарды иеленедi. Жос-
парда љш мемлекеттiѓ Бас ћолбасшыларынан тџратын
(тџраѕы — Берлин) Орталыћ Баћылау комиссиясы арћылы
жљзеге асырылатын љйлестiрушi ќкiмшiлiк пен баћылау
ћарастырылѕан. Љш мемлекет, егер басып алынѕан аймаћ-
ты алуѕа жќне Баћылау комиссиясына т#ртiншi мљше
ретiнде ћатысуды ћалаѕан жаѕдайда, Францияны да
шаћыруѕа шешiм ћабылдады.
Бiздiѓ берiк маћсатымыз — герман милитаризмi мен
нацизмдi тљпкiлiктi жою жќне Германияныѓ еш уаћытта
дљниежљзiндегi бейбiтшiлiктi бџза алмайтындай болуына
кепiлдiк туѕызу...
Бiз герман халћын ћџртуды маћсат етпеймiз...
IV. Бiрiккен Џлттардыѓ конференциясы.
Бiз таяу кљндерде #зiмiздiѓ одаћтастарымызбен бiрлесiп
бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi саћтайтын жалпыѕа бiрдей
халыћаралыћ џйым ћџруѕа шешiм ћабылдадыћ. Бiз бџл
шешiмнiѓ басћыншылыћтыѓ алдын алу љшiн де, барлыћ
бейбiтшiлiк сљйгiш халыћтардыѓ тыѕыз жќне тџраћты
тљрдегi ынтымаћтастыѕы жолымен соѕыстыѓ саяси, эконо-
микалыћ жќне ќлеуметтiк себептерiн жою љшiн де аса
маѓызы зор деп есептеймiз.
Бџл келiсiмнiѓ негiзi Думбартон-Оксте ћаланѕан бола-
тын... Бiз Думбартон-Оксте жљргiзiлген бейресми келiс-

77
с#здерi негiзiнде жасалѕан ережелерге сќйкес осындай
џйымныѓ жарѕысын дайындау љшiн 1945 жылдыѓ 25 сќуi-
рiнде АЋШ-та Сан-Францискода Бiрiккен Џлттардыѓ
конференциясы шаћырылады деп келiстiк...
VI. Польша туралы.
...Мынадай келiсiмге ћол жеттi:
Польшада елдi Ћызыл Армияныѓ толыћ азат етуiне
байланысты жаѓаша жаѕдай туды. Бџл Польшаныѓ батыс
б#лiгi азат етiлмей тџрѕанѕа дейiнгi уаћытпен салыстыр-
ѕандаѕыдан кеѓ негiзде Уаћытша Польша љкiметiн ћџруды
талап етедi. Сондыћтан да ћазiргi Польшада iске кiрiскен
Уаћытша љкiмет ћџрамына Польшаныѓ #зiндегi демократ
ћайраткерлерiмен бiрге шетелдегi поляктарды да енгiзу
жолымен бџрынѕыдан кеѓдеу демократиялыћ негiзде
ћайта ћџрылуы тиiс. Осы жаѓа љкiмет кейiн Польшаныѓ
Уаћытша Џлттыћ бiрлiк љкiметi деп аталуы тиiс...
Љш љкiмет басшылары Польшаныѓ шыѕыс шекарала-
рын Керзон желiсiнiѓ бойымен, кейбiр аудандарда бестен
сегiз метрге дейiн Польшаныѓ пайдасына #ту жолымен
жљргiзiлуi керек деп санайды. Љш љкiмет басшылары
Польшаныѓ аумаѕы солтљстiк жќне батыс баѕыттарда
едќуiр кеѓеюi керек екендiгiн бiледi...
VII. Югославия туралы.
Бiз маршал Тито мен д-р Шубашичке #зара жасас-
ћан келiсiмдерiн кедергiсiз жљзеге асыруды жќне осы
келiсiмнiѓ негiзiнде Уаћытша Бiрiккен љкiмет ћџруды
џсынамыз. Сонымен бiрге жаѓа Югославия љкiметi ћџрыла
салысымен:
1. Югославияныѓ Џлт-азаттыћ антифашистiк Вечесi
кезiнде жаумен ынтымаћтаспай, #зiнiѓ беделiн тљсiрмей
Югославияныѓ соѓѕы Скупщинасын ћосу есебiнен толыћ-
тырылады, с#йтiп Уаћытша Парламент деп аталатын џйым
ћџрылады деп мќлiмдеудi џсынуѕа шешiм ћабылдадыћ.
У. Черчилль
Ф. Д. Рузвельт
И. Сталин
Тегеран — Ялта — Потсдам. Сб. доку-
ментов. Алматы, 1993. С. 182—189.

78ЉШ МЕМЛЕКЕТТIЃ БЕРЛИН КОНФЕРЕНЦИЯСЫ
ТУРАЛЫ ХАБАРЫ
(Потсдам конференциясыныѓ шешiмдерiнен љзiндi)
17 шiлде — 2 тамыз, 1945 жыл.
... II. Сыртћы Iстер Министрлерi Кеѓесiн ћџру.
1. Бiрiккен Корольдыћ, Кеѓестiк Социалистiк Респуб-
ликалар Одаѕы, Ћытай, Америка Ћџрама Штаттары сыртћы
iстер министрлерi ћџрамы мен Кеѓес ћџрылуы ћажет.
2. а) Кеѓес Бiрiккен хатшылыѕыныѓ тџраћты орны болып
есептелетiн Лондонда #ткiзетiн болады.
3. а) Кеѓеске шџѕыл жќне маѓызды мiндеттер ретiнде
Бiрiккен Џлттарѕа тапсыру љшiн Италиямен, Румыниямен,
Болгариямен, Венгриямен жќне Финляндиямен бiтiмшарт-
тарын жасасу жќне Еуропадаѕы соѕыстыѓ аяћталуына
байланысты шешiлмеген аумаћтыћ мќселелердi реттеу
ж#нiндегi џсыныстарды енгiзу тапсырылады. Кеѓес, соны-
мен бiрге Германия љшiн бейбiт реттесуге сай келетiн-
дей, келешекте осындай љкiмет ћџрылѕан кезде, Герман
љкiметiнiѓ маћсаттарына пайдалануѕа жарамды ћџжат
дайындайтын болады...
III. Германия туралы.
Одаћтас армиялар бљкiл Германияны басып алуды
жљзеге асыруда жќне немiс халћы кезiнде #здерi ћолдап,
к#зсiз бойсџнѕан “к#семдердiѓ” басшылыѕымен жасалѕан
жантљршiгерлiк ћылмыстардыѓ кiнќсiн #теуде.
Конференцияда жеѓiлген Германияѕа байланысты Одаћ-
тастардыѓ саясатын џйымдастырудыѓ саяси жќне эконо-
микалыћ принциптерi туралы келiсiмге ћол жеттi.
Бџл келiсiмнiѓ маћсаты Германия ж#нiндегi Ћырым
Декларациясын орындау болып табылады...
Бџл келiсiмнiѓ мќтiнi т#мендегiдей:
... 3. Баћылау Кеѓесi басшылыћћа алуѕа тиiс Германия-
ны басып алудыѓ маћсаттары мыналар:
1) Германияны толыћ ћарусыздандыру жќне соѕыс
ћџралдарын шыѕаратын бљкiл герман #неркќсiбiн жою
немесе оѕан баћылау орнату... ;
2) немiс халћыныѓ, оныѓ барлыћ жаѕынан соѕыста
жеѓiлгендiгi, оныѓ #зiне-#зi тiлеп алѕан азаптан ћашып
ћџтыла алмайтындыѕына к#зiн жеткiзу керек, себебi #зде-
рiнiѓ соѕысты адам айтћысыз ћаталдыћпен жљргiзу жќне

79
џлтшылдардыѓ аянбай ћарсыласуы герман экономикасын
талћандап, былыћ пен ћайѕы-ћасiретке џшыратты;
3) џлтшыл-социалистiк партия мен оныѓ барлыћ б#лiм-
шелерiн, оларѕа баѕынышты џйымдарды жою, барлыћ
нацистiк мекемелердi тарату жќне олар ешћашан да ешћан-
дай тљрде ћалпына келтiрiлмейтiндей ету, ћандай да бол-
масын нацистiк жќне соѕысћџмарлыћ ќрекеттер мен наси-
хаттаудыѓ алдын алу...
5. Ќскери ћылмыскерлер мен айуандыћћа, ќскери
ћылмыс жасауѕа жаѕдай тудырѕан нацистiк iс-шараларды
жоспарлаушылар мен iске асырушылар тџтћындалып,
сотћа берiлуi тиiс... ;
2) бљкiл Германияда барлыћ демократиялыћ саяси
партияларѕа рџћсат берiлiп, оларѕа ћолдау к#рсету ћажет
жќне оларѕа жиналыстар шаћыру мен к#пшiлiк талћы-
лау ћџћыћтары берiлуi керек... ;
4) белгiлi бiр орталыћ герман љкiметi ћџрылѕанша...
В. Экономикалыћ принциптер.
12. Iс жљзiнде аса ћысћа мерзiм iшiнде картель,
синдикат, трестер жќне басћа да монополистiк келiсiмдер
тљрiнде шектен тыс шоѕырланѕан экономикалыћ кљштердi
жою маћсатымен герман экономикасы б#лшектендiрiлуi
керек...
14. Басћыншылыћ кезiнде Германия экономикалыћ
бiртџтас деп ћаралуѕа тиiс...
IV. Германиядан алынатын соѕыс шыѕындарыныѓ
тCлемi.
1. КСРО-ныѓ соѕыс шыѕындарыныѓ орнын толтыру
туралы талаптары КСРО оккупация жасап отырѕан
аймаћтан жќне тиiстi шетелдердегi герман салымдарынан
алу жолымен ћанаѕаттандырылады...
3. Ћџрама Штаттар мен Бiрiккен Корольдыћтыѓ соѕыс
шыѕындарыныѓ орнын толтыру туралы талаптары... батыс
аймаћтарыныѓ жќне тиiстi шетелдердегi герман салым-
дарыныѓ есебiнен #ндiрiледi...
ХIII. Герман халћыныѓ iшкi ћозѕалысын реттеу.
Конференция немiстердi Польшадан, Чехословакия мен
Венгриядан к#шiру ж#нiнде т#мендегiдей келiсiмге келдi.
Љш љкiмет мќселенi жан-жаћты ћарап, Польшадаѕы,
Чехословакия мен Венгриядаѕы ћалѕан немiстердi не
олардыѓ бiр б#лiгiн Германияѕа к#шiрудi ћолѕа алу

80
керек деп тапты. Олар кез келген к#шi-ћон џйымдасћан
тљрде жќне адамгершiлiк жолымен iске асырылуы тиiс
деп келiстi...
И. Сталин
Г. Трумэн
К. Эттли
Тегеран — Ялта — Потсдам. Сб.: доку-
ментов. Алматы, 1993. С. 375—392.
ХИРОСИМАНЫ АТОМДЫЋ БОМБАЛАУ
Хиросима тџрѕындары љшiн дљйсенбi кљнгi таѓертеѓ-
гiлiк кљнделiктi басталѕан сияћты едi. Саѕат 8 шамасында
ћала љстiнде жалѕыз џшаћтыѓ ћалыћтауы да љйреншiктi
нќрсе болатын. Ћала тџрѕындары аспанда т#рт моторлы
“Б-29” џшаѕыныѓ пайда болуына љйренген-дi. Олар... тiптi
оны “Мистер Б” деп атайтын.
Хиросима тџрѕындары бiздiѓ баѕымыз бар екен деп
есептейтiн: осы уаћытћа дейiн Хиросима екi-аћ рет
бомбаланѕан. Генерал Гровстыѓ
1 атомдыћ бомбалауѕа
арналѕан халыћ ћоныстанѕан пункттердiѓ аттары аталѕан
тiзiмiне iлiнгенге дейiн бџл ћалаѕа наурыз айында т#рт
џшаћ болмашы ѕана шабуыл жасаѕан болатын. С#йтiп,
сќуiр айында “Б-29” џшаѕыныѓ бiреуi ћалаѕа ћателесiп
#зiнiѓ жљгiн тастады...
“Энола Гэй”
2 29 000 фут биiктiкте џшып келе жат-
ћан... Капитан Парсонс 3: “Егер љш нысананыѓ љшеуi де
бџлттан к#рiнбей тџрса, жарылыстыѓ табысты #тетiнiне
толыћ кепiлдiк бере алмайтын жаѕдайда, бомбаны керi
алып ћайту керек” деген болатын. Бiраћ бљгiнгi ауа райы
шуаћты жќне ашыћ болып тџр. “Стрейт флаш”
4 хабарла-
рында Хиросимада ауа райыныѓ ашыћ болатындыѕы
туралы айтылып тџрды.
1 Генерал Гровс — атом бомбасын жасау ж#нiндегi жџмыстыѓ
жетекшiсi.
2 “Энола Гэй” — бортынан атом бомбасы тасталынѕан “Б-29”
бомбалаушы-џшаћтыѓ атауы.
3 Капитан Парсонс — џшаћ экипажы мљшелерiнiѓ бiрi, ћару-жараћ
бойынша маман.
4 “Стрейт флаш” — “Энола Гэйге” ћосаћталып жљретiн барлаушы-
џшаћтыѓ атауы. Џшаћ командирi майор Клод Изерля болды.

81
Кейiн капитан Льюис 1 былай деп жазды: “Жапон жаѕа-
лауларына 50 миль ћалѕан кезде бiз барлау ћорытын-
дыларын алдыћ. Бiздiѓ негiзгi нысанамыздыѓ љстiнде
ауа райы тамаша болып тџрды...”
9.11. Бiз аћырѕы пунктке келiп жеттiк... Нысана к#з
алдымызда.
9.12. “Б-29” автоматтыћ басћаруѕа к#шiрiлдi. Басћаша
айтћанда, автомат-џшћыш бомбаны тастайды...
“Айтарѕа с#з таппаймын. Бiз мџны iстедiк... Егер мен
жљз жыл #мiр сљрсем де, осы бiрнеше минуттарды џмыта
алмаспын ... Осыныѓ бќрiн дќлме-дќл к#руге мљмкiндiгi
бар адам арт жаћта отырѕан атћыш болды. “Энола Гэй-
дегi” кормалыћ атћыш сержант Б. Кэрон: “Алдымен жар-
ћыраѕан жарылыс найзаѕайдай к#рiндi.
...Бџдан соѓ бiз таѕы бiр жарым саѕаттыѓ iшiнде ћала
љстiндегi орасан зор саѓыраућџлаћ пiшiндi бџлтты баћы-
лай алдыћ. Бiз Хиросимадан т#рт жљз миль џзап шыћћан-
да, ћала љстiндегi тљтiн деѓгейiнiѓ биiктiгi 55 000 футћа
(16 764 м) жеттi.
...Жапон офицерi Масатакэ Окумия
2 одан кейiнгi оћиѕа-
лар туралы былай дейдi: “...Хиросиманыѓ жойылѕаны
белгiлi жайт. Бiраћ мыѓдаѕан ќѓгiмелер де ешћандай
к#мек к#рсетуге болмайтын ћџрбандыћтардыѓ жантљршi-
герлiк айћайын жеткiзiп бере алмайды, олар #лер алдында
жанталасћандардыѓ от шарпыѕан денелерiнiѓ љстiндегi
кљл мен тозаѓды, осыныѓ алдындаѕы адам кейпiндегi,
ћазiр адам пiшiнiнен айырылѕан тiрi аруаћтардыѓ су
iздеп жанталасћанын жеткiзе алмайды. ;лi емес, тiрiдей
жанѕан адамдардан тараѕан ћорћынышты, тџншыћтырып
бара жатћан сасыћ иiстi айтып жеткiзу мљмкiн емес...
Ананыѓ азапты ћазасыныѓ куќсi болдым, ол туралы
талай рет айтылды да. Бiраћ ћџр с#збен к#збен к#ргендi
жеткiзе ала ма? Оныѓ бiрауыз с#з айтуѕа шамасы кел-
медi, аузы кљйiп ћалѕан. Денесiнiѓ мылжа-мылжасы
шыћћан, ол оныѓ ќлi жарыћћа шыѕып болмаѕан, бiраћ
тiрi нќрестесi ћан мен шаѓѕа к#мiлiп, ћасында жерде
жатты. Бџл мен к#рген Хиросима едi...”
Международная жизнь. 1961. № 6.
С. 127-128, 129-130
. .. .
.
1 Капитан Льюис — “Энола Гэй” экипажыныѓ мљшесi.2 Масатакэ Окумия — 1945 жылы 6 тамызда Куре соѕыс-теѓiз
базасыныѓ ќуе ћорѕанысы штаб-пќтерiнен Хиросимаѕа џшып барып,
онда не болѕанын #зi аныћтауѕа бџйрыћ алѕан жапон офицерi.

82
III блiм.
XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI
XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI
ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ
ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ
ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРIЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI
ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI
АЋШ
Федералдыћ конституцияѕа ХХVI тљзету
1-блiм. Жасы он сегiзге жеткен немесе одан љлкен
жастаѕы Ћџрама Штаттар азаматтары жастарына байла-
нысты Ћџрама Штаттар немесе жекелеген штаттардан
сайлау ћџћыѕынан айырылуѕа немесе шектелуге тиiс емес.
Современные зарубежные конституции.
М., 1992.
ТАФТ-ХАРТЛИ ЗАЃЫ
23 маусым, 1947 жыл.
VII тарау. Жџмысшылар мен ќкiмшiлiктiѓ
ћарым-ћатынасы
II кмекшi тарау. Федерациядаѕы еѓбек ћатынастары
§ 157. Жџмыскерлердiѓ џйым ћџруѕа жќне џжымдыћ келiс-
сздер жљргiзуге ћџћыѕы
Ћызметкерлер "здерiнше џйымдасуѕа, жџмысшы
џйымдарын ћџруѕа, оларѕа мљше болып кiруге немесе
жќрдемдесуге "з ћалауларынша таѕайындаѕан "кiлдерi
арћылы џжымдыћ келiсс"здер жљргiзуге жќне басћа да
iс-ќрекеттерге ћатысуѕа ћџћылы...
§ 158. Арам ниеттi еѓбек тќжiрибесi
... в) Жџмысшы џйымыныѓ немесе оныѓ "кiлдерiнiѓ
тарапынан арам ниеттi еѓбек тќжiрибесi деп мыналар
танылады:
... 3) жалдаушымен џжымдыћ келiсс"здер жљргiзуден
бас тарту... ;
4) (1) жалданушы адамды... ереуiлге тарту немесе
оѕан ћатысуѕа ынталандыру... ;

83
7) Пикет жасау немесе пикет жасауѕа итермелеу, пикет
жасауѕа љндеу тастаймын деп ћорћыту арћылы жалдау-
шыны бџл жџмысшы џйымын тануѕа немесе оныѓ "кiл-
дерiмен келiсс"з жљргiзуге мќжбљр ету...
§ 163. Ереуiлге шыѕу ћџћыѕын саћтау
Бџл тараушада еш нќрсе, егер тiкелей атап к"рсетiл-
меген болса, ереуiл жасау ћџћыѕына ћол сџѕу, кедергi
жасау, кемсiту немесе сол ћџћыѕына байланысты тежеу-
лер мен ескертулер деп тљсiндiруге болмайды...
§ 188. Мемлекеттiк ћызметкерлердiѓ ереуiлi
Америка Ћџрама Штаттары љшiн жалданып жџмыс
атћарушы жекетџлѕаныѓ немесе ћандай да болсын џйым-
ныѓ ереуiлге ћатысуы заѓсыз деп жарияланды.
Тафт-Хартли заѓы 1947 жылы 23 маусымда ресми тљрде Вагнер
заѓына тљзету есебiнде кљшiне ендi. Тафт-Хартли заѓы монопо-
лияныѓ талабына сќйкес Вагнер заѓыныѓ негiзгi ережелерiн жоћћа
шыѕарды.
Сборник документов по истории госу-
дарства и права зарубежных стран.
Сост. Б. Баланик, В.Н. Струнников.
М., 1971.
МАККАРЭН ЗАЃЫ
23 ћыркљйек, 1950 жыл.
§ 2. Сенат пен "кiлдер палатасыныѓ ќртљрлi коми-
теттерiне тапсырылѕан куќлiктерден Конгресс мынадай
ћорытынды жасады:
1) 5зiнiѓ шыѕу тегi, дамуы жќне аѕымдаѕы ћызметi
жаѕынан революцияшыл болып табылатын коммунистiк
ћозѕалыс бљкiл дљниежљзiнде бар...
§ 12. (а) Осымен ћастандыћ ќрекеттердi баћылау коми-
тетi ћџрылады жќне ол бес мљшеден тџрады... Комитеттiѓ
мiндеттерi:
1) Ќдiлет министрiнiѓ немесе кез келген басћа џйым-
дардыѓ "тiнiшi бойынша... аталмыш џйымныѓ “комму-
нисше ћимылдайтын џйым”... немесе “коммунистiк май-
данныѓ џйымына” жататын-жатпайтындыѕын аныћтау.
§ 22. ... Мына т"менгi санаттардыѓ бiрiне жататын шетел-
дiктердiѓ ешћайсысына АЋШ-ћа келуге рџћсат етiлмейдi:

84
(1) Америка Ћџрама Штаттарында тек ћана тљпкiлiктi
болмаса анда-санда елдiѓ тџрмыс жаѕдайы мен ћауiпсiз-
дiгiне ћатер т"ндiретiн немесе ћоѕамдыћ мљдделерiне
зиянын тигiзетiн iстермен айналысћысы келетiн шетел-
дiктер;
(2) Кез келген уаћытта мына санаттарѕа жатћан немесе
жататын шетелдiктер:
а) анархистер болып табылатын шетелдiктер;
б) басћарудыѓ џйымдасћан тљрлерiне ћарсы шыѕуды
ћуаттап, насихаттаушы болмаса осындай џйымдардыѓ
мљшелерi немесе осындай џйымдармен байланысы бар
шетелдiктер;
в) I) АЋШ компартиясыныѓ, II) АЋШ-тыѓ басћа да
тоталитарлыћ партияларыныѓ, III) коммунистiк саяси
ћауымдастыѕыныѓ, IV) АЋШ-тыѓ кез келген штатыныѓ,
кез келген шетелдiѓ, ћандай да болсын географиялыћ не
саяси б"лiмдерiнiѓ коммунистiк немесе кез келген тота-
литарлыћ партиясыныѓ мљшесi болып саналатын шетел-
дiктер...
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч.1. С. 413.
ХЭМФРИ-БАТЛЕР ЗАЃЫ
24 тамыз, 1954 жыл.
§ 2. Осымен Конгресс Ћџрама Штаттардыѓ коммунис-
тiк партиясы саяси партия емес, шын мќнiсiнде Ћџрама
Штаттардыѓ љкiметiн ћџлатуды дайындаушы.., ћастан-
дыћтыѓ ћџралы болып табылады деп есептейдi.
Сондыћтан да коммунистiк партия заѓнан тыс деп
жариялануы керек.
Хэмфри-Батлер заѓына 1954 жылы 24 тамызда Эйзенхауэр ћол
ћойѕан. Ол сенатта бiрауыздан ћабылданды, ал 'кiлдер палатасында
оѕан екi дауыс ћарсы болды.
Сонда, С. 429-430.

85 ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ ЖЌНЕ РЕСПУБЛИКАЛЫЋ
ПАРТИЯЛАР ТУРАЛЫ
Президент Дж.Кеннеди:
“Басты келiспеушiлiктер (республикалыћ жќне демо-
кратиялыћ партиялар арасындаѕы — ћџраст.) шын мќнi-
сiнде жалпы саяси маћсаттар саласында емес, ќрдайым
пайда болып отыратын проблемаларѕа наћтылы к"зћараста
болып отыр”.
Профессор К. Росситер:
“Екi партияныѓ арасындаѕы кљрес к"бiнесе президент
орынтаѕы љшiн т"белеске айналып кетуде”.
Тарихшы А. Шлезингер:
“Республикалыћ партияларѕа бiрден-бiр тќн нќрсе — ол
ћџлдыћћа ћарсы кљрестiѓ бiрнеше жылын есептемегенде,
жалпыѕа бiрдей сќттiлiктiѓ бiздiѓ ћоѕамымыздыѓ аса
ћуатты тобы — iскер топтардыѓ "ркендеуiмен теѓестiруi”.
Кезектi президенттiк наућандардыѓ бiрiнде американдыћ газет
“Республикалыћ жќне демократиялыћ партиялардыѓ арасындаѕы
айырма неде?” деген сџраћћа џтымды жауап љшiн бќйге жария-
лады. Бќйге “Республикалыћтар демократиялыћ партияныѓ љкiметi
бизнес љшiн жаман деп ойласа, демократтар “бизнес љшiн жаман
нќрсе — республикалыћ партияныѓ љкiметi”, — деп жауап берген
ќйелге бџйырыпты.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1976.
Т. 3. Ч. 2. С. 130.
ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ ПАРТИЯНЫЃ САЙЛАУ
ПЛАТФОРМАСЫНАН
15 шiлде, 1960 жыл.
...Демократиялыћ партияныѓ жаѓа љкiметi бiздiѓ шет
мемлекеттерге к"мек к"рсету жоспарымыздыѓ маћсаттары
мен ћџралдарын аныћтап, оны iске асырады...
...Атлантикалыћ бiрлестiк бойынша достарымыз бен
ќрiптестерiмiзге бiз бџрынѕыдан да г"рi кеѓ тљрде, жан-
жаћты к"мек џсынамыз, бiз ортаћ саяси, экономикалыћ
жќне мќдени мљдделерiмiздiѓ соншалыћты тереѓ жќне
кљштi екендiгiн мойындаймыз. Бiз таяу арадаѕы еуро-

86
палыћ ынтымаћтастыћћа баѕытталѕан ћадамдарѕа љмiтпен
ћараймыз жќне оларды ћџттыћтаймыз... Бiз ћазiргi
кезеѓде коммунистiк Ћытайды БЏЏ-ѕа ћабылдауѕа батыл
ћарсы шыѕамыз.
...Ћџћыћтар туралы экономикалыћ билль. (Партия
мiндеттенедi) .., пайдалы жџмысћа ћџћыћты ћамтамасыз
ету.., елде жќне шетелдерде жаѓа "неркќсiп монополияла-
рын ћџру... Ќрбiр отбасыныѓ лайыћты баспанаѕа ћџћы...
Салауатты дамыѕан экономика бiзге жыл сайын 2 млн
љй салуѕа мљмкiндiк бередi...
Бiздiѓ экономикамыз жыл сайын 5% "сiп отыруѕа
мљмкiндiгi бар жќне солай "суге тиiс, бџл 1953 жылѕы
"су ћарћынымен салыстырѕанда екi есе к"п.
1960 жылѕы президент сайлауында Демократиялыћ партияныѓ
кандидаты, сенатор Д. Кеннеди к'пшiлiк дауыстыѓ азѕантай ѕана айыр-
машылыѕымен Республикалыћ партияныѓ кандидаты — вице-прези-
дент Р. Никсонды жеѓiп шыћты.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1961.
Т. 3. Ч. 1. С. 435.
РЕСПУБЛИКАЛЫЋ ПАРТИЯНЫЃ САЙЛАУ
ПЛАТФОРМАСЫНАН
28 шiлде, 1960 жыл.
...Бiз теѓдесi жоћ соѕыс кљшiн ћолдамаћпыз...
Бiз ћарттардыѓ мљдделерi љшiн: 1) ќлеуметтiк ћамсыз-
дандыру жљйесi бойынша кейбiр т"лемдердi бџл жљйенiѓ
ћаражат ж"нiнен берiктiгiне кљмќн келтiрмейтiндей
негiзде кеѓiтуге мiндеттенемiз...
Республикалыћ партия жеке ынталылыћты алмас-
тыруды емес, сљйемелдеуге баѕытталѕан мынадай шара-
ларѕа ћолдау к"рсетуге мiндеттенедi: 1) лашыћтарды жою,
2) арнайы тљрдегi тџрѕын љйлер (мысалы, жасы келген
адамдар љшiн) салу, 3) пќтер аћыны кемiту... Бiз азамат-
тардыѓ елiмiздiѓ барлыћ аймаћтарында дауыс беру ћџћы-
ѕын ћамтамасыз ету љшiн азаматтыћ ћџћыћтар туралы
заѓдардыѓ пќрмендi тљрде iске асырылуын жалѕастыра
беремiз деп мiндеттенемiз.
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 435-436.

87 АМЕРИКАНЫЃ БАРЛАУШЫ-ЏШЋЫШЫ ПАУЭРСТIЃ IСI
ЖMНIНДЕГI ШЫЅАРЫЛЅАН ЉКIМНЕН
Тамыз, 1960 жыл.
...Сот мќжiлiсiнде ћаралѕан iс материалдары негiзiнде
мыналар аныћталды:
1960 жылдыѓ 1 мамыры кљнi Мќскеу уаћыты бойынша
5 саѕ 36 мин-та Тќжiк КСР-i Кировобад ћаласында орна-
ласћан Кеѓес Одаѕыныѓ ќуе шабуылынан ћорѕану ќскери
б"лiмi азаматтыћ авиация џшаћтары жете алмайтын
20 000 м-лiк биiктiкте Кеѓес Одаѕыныѓ мемлекеттiк шека-
расын бџзѕан белгiсiз џшаћты байћайды. Ќуе шабуылынан
ћорѕаныс ќскери б"лiмдерi iрi "неркќсiп орталыћтары
мен маѓызды ћорѕаныс нысаналарыныѓ љстiнен џшып
бара жатћан џшаћтыѓ ћимылдарын ћыраѕы баћылап отыр-
ды, тек ћана шекара бџзушы џшаћ Кеѓес Одаѕыныѓ iшкi
кеѓiстiгiне 2000 шаћырым тереѓдеп кiргеннен кейiн, ал
бџл џшудыѓ арам ниеттi сипаты осыныѓ термоядролыћ
дќуiрде жалпыѕа бiрдей бейбiтшiлiк iсi љшiн аса ћауiптi
болѕандыћтан, Кеѓес љкiметiнiѓ бџйрыѕымен зенит зымы-
рандарыныѓ батареясы 8 саѕ 53 мин-та басћыншы џшаћты
Свердловск ћаласыныѓ аймаѕында атып тљсiрдi.
Џшаћ џшћышы парашютпен секiрдi, жерге тљскен кезде
тџтћынѕа алынды. Тергеуде ол "зiн Америка Ћџрама Штат-
тарыныѓ азаматы Пауэрс Фрэнсис Гарримiн деп атады.
Џшћыш Пауэрс тџтћынѕа алынып, Кеѓес Одаѕына ћарсы
барлаушылыћпен айналысты деген айыппен ћылмыстыћ
жауапћа тартылды...
...КСРО Жоѕарѕы Сотыныѓ ќскери коллегиясы амери-
каныѓ ќскери-тыѓшы џшаѕыныѓ басып кiруi халыћара-
лыћ ћџћыћтыѓ ќлем таныѕан принциптерiн ћылмысты
бџзу екендiгiн ескердi...
...Бџдан соѓ Америка басшылары — президент Эйзен-
хауэр, вице-президент Никсон жќне мемлекеттiк хатшы
Гертер американ џшаћтарыныѓ кеѓес аумаѕыныѓ љстiмен
барлаушылыћ маћсаттаѕы џшулары “Америка Ћџрама
Штаттарыныѓ кљнiбџрын жоспарланѕан саясатыныѓ бiр
б"лiгi” деп мойындады...
...Сонымен ћатар осы iстiѓ барлыћ егжей-тегжейiн
"зара байланыста ћарастыра келiп жќне Пауэрстiѓ "з
кiнќсiн мойындаѕанын жќне оныѓ iстеген iске шын "кi-
нетiндiгiн ескерiп, РКФСР Ћылмыстыћ-процессуалдыћ

88
кодексiнiѓ 319 жќне 320 баптарын басшылыћћа ала
отырып, КСРО Жоѕарѕы Сотыныѓ Ќскери коллегиясы
Пауэрс Фрэнсис Гарридi КСРО-ныѓ “Мемлекеттiк ћыл-
мыстары љшiн ћылмыстыћ жауапкершiлiк туралы”
заѓыныѓ 2-бабына сќйкес 10 жыл мерзiмге бас бостан-
дыѕынан айыруѕа, оныѓ алѕашћы љш жылын ћамауда
"теуге кестi.
Судебный процесс по уголовному делу
американского летчика-шпиона Фрэн-
сиса Г. Пауэрса. М., 1960. С. 175—183.
АЋШ ПЕН КУБА АРАСЫНДАЅЫ ЋАТЫНАСТАРДАН
РЕВОЛЮЦИЯ КОМАНДАНТЕНI ЖЕЃДI
Дќуiр аяћталды. Бљкiл дљниежљзiнде алмастырылмай-
тындай болып к"рiнген кубалыћ к"шбасшы Фидель Кастро
басшылыћ лауазымдардан оппозицияныѓ немесе сыртћы
кљштердiѓ ћысымымен емес, "з еркiмен кеттi. Ол кубалыћ-
тарѕа арналѕан жазбаша љндеуiнде елдi "зiнiѓ “жоћты-
ѕына” дайындауды борышы деп есептегенiн жќне сондыћ-
тан да "зiнiѓ ћызметтен кетуiн џзаћ уаћыт баяулатћанын
мойындайды.
Куба революциясыныѓ к"шбасшысы бљкiл дљниежљзiн-
дегi саяси шолушылар кейбiр жерде алаѓдаушылыћпен,
кейбiр жерде асыѕа кљткен "з шешiмi ж"нiнде елдiѓ бљкiл
мемлекеттiк БАЋ арћылы таратылѕан љндеуiнде жариялады.
“Granma” газетiнiѓ бас маћаласы бљкiл дљниежљзiндегi
аћпарат агенттiктерiне тљскен найзаѕайдай болды. “Маѕан
парламенттiѓ мљшесi болып сайлану ћџрметiн берген
ћымбатты отандастарым... “Мен сiздерге Мемлекеттiк Кеѓес
т"раѕасы мен жоѕары бас ћолбасшылыѕы лауазымына
џмтылмайтынымды немесе иеленбейтiнiмдi айтћым келедi”.
“Ћарапайым салауатты ой — менiѓ жџмысым, менiѓ
жетiстiгiм екендiгiн нџсћады. Басћа жаѕынан сол салауатты
ойдыѓ љнi менi алаѓдатты да, "йткенi егер менiѓ денсаулыѕым
туралы айтып, барлыћ ћиялдарды шетке ћарай лаћтырар
болсаћ, ћолайсыз нќтиже бiздiѓ халыћ љшiн шайћас орта-
сындаѕы ћайѕылы жаѓалыћћа айналар едi. (Елдi) менiѓ
жоћтыѕыма психологиялыћ жќне саяси жаѕынан дайын-
дау — мiне, менiѓ соншама жылдыћ кљрестен кейiнгi еѓ басты
мiндеттемем осындай болды”, — деп мойындады кубалыћ
к"шбасшы.

89
Фидель Кастро саяси тџраћтылыћтыѓ нышаны болудан
ћалды — тоѕыз американдыћ президент пен бес кеѓестiк бас
хатшыныѓ билiгiне куќ болѕан билеушi ешбiр алмастырусыз
жарты ѕасыр иеленген барлыћ басшылыћ ћызметтерден "з
еркiмен кеттi.
АЋШ тарапынан дереу ћарсы ќрекет жасалды. Африка
елдерiн аралап жљрген Джордж Буш: “Мен Кубада Фидель
Кастроныѓ билiктен бас тартуынан кейiн демократияѕа "ту
басталуѕа тиiс екендiгiне сенiмдiмiн”, — деп мќлiмдедi.
АМЕРИКАНДЫЋ ХАЛЫЋ
Иммигранттар џлты
Ћџрама Штаттарды к"бiнесе иммигранттар џлты деп
атайды. Мџныѓ орынды себептерi де бар. Бiрiншiсi — ел
иммигранттар мен олардыѓ џрпаћтарыныѓ алмасуынан
ћџралды. Екiншiсi тiптi бљгiнгi Американыѓ кез келген басћа
елге ћараѕанда иммигранттарды к"птеп ћабылдауын жал-
ѕастырып жатћанымен байланысты. Американдыћ ћоѕам-
ныѓ бљкiл дљниежљзiндегi еѓ белсендi ћоѕамдардыѓ бiрi
болып есептелетiнi таѓдандырмайды. “Бiз, халыћ” џѕымы
толып жатћан мќдени дќстљрлерден, этникалыћ бейiмдi-
лiктерден, нќсiлдiк жќне дiни сенiм-нанымдардыѓ айырма-
шылыћтарынан ћџралады.
“Орташа американдыћ”
Негiзiнде американдыћ џлт ћалыптасћан мќдениеттер-
дiѓ, этникалыћ тљп-тамырлардыѓ жќне иммиграция тќжi-
рибесiнiѓ алуантљрлiлiгi соншама, орташа американдыћ-
тыѓ бейнесiн жасау "те ћиын. Орташа американдыћтыѓ
аћ болуы мљмкiн, бiраћ терiнiѓ аћ тљсi ол љшiн ћалыпты
кљй болып табылмайды. Американдыћтардыѓ к"пшiлiгi
христиандар, бiраћ Американы христиандар елi деп атауѕа
келмейдi.
Американдыћтардыѓ к"пшiлiгi "здерiнiѓ шыћћан тегi
еуропалыћ деп мќлiмдеуi мљмкiн, бiраћ бџл тџтастай алѕанда
олардыѓ "здерi с"йлейтiн тiл сияћты наћты емес.
Ћџрама Штаттар — ресми мемлекеттiк тiлi жоћ аздаѕан
елдердiѓ бiрi. Аѕылшын тiлi заѓ бойынша емес, оныѓ кеѓ

90
ћолданылуына байланысты ортаћ тiл болып табылады.
30 млн-нан астам американдыћтар "з љйлерiнде ћандай да
бiр басћа тiлде с"йлеседi. Егер де сiз Нью-Мексико штатында
испанша с"йлейтiн американдыћты кездестiрсеѓiз, онда ол
АЋШ-ћа бiрнеше жыл бџрын келген иммигрант, АЋШ-ћа
ХIХ ѕасырда ћоныс аударушы испандыћтыѓ немесе мек-
сикалыћтыѓ џрпаѕы болуы мљмкiн. Дегенмен шетелдiк
акцент аталатын ерекшелiк ќрћашан да адамныѓ шетелдiк
(немесе бџрынѕы уаћытта шетелдiк болѕандыѕын) болып
табылатынын бiлдiрмейдi.
Стивенсон Д. К. Америка: народ и
страна. М., 1993.
ЏЛЫБРИТАНИЯ
ЛЕЙБОРИСТIК ПАРТИЯНЫЃ САЙЛАУ АЛДЫНДАЅЫ
“БОЛАШАЋЋА БЕТБЏРЫС” БАЅДАРЛАМАСЫНАН
1945 жыл.
Сайлауда не шешiлмекшi?
Лейбористiк партия дiни наным, с"з, баспас"з бостан-
дыћтарын жаћтайды. Ол бiзге осы бостандыћтарды саћтап
ћалуды жќне ќрi дамытуды, кезiнде соѕысћа ћџрбандыћћа
берген жекебас ћџћыћтарын ћайтадан пайдалануымызѕа
ћамћорлыћ жасайды. 1927 жылѕы "ндiрiстiк дау-жанжал-
дар мен тредюниондар туралы заѓмен бџзылѕан кќсiподаћ-
тардыѓ бостандыѕы ћайтадан ћалпына келтiрiлуi керек.
Елiмiз зауыттарды, машина жабдыћтарын, љйлердi,
мектептердi орасан зор кљрделi ж"ндеуден "ткiзуге, олар-
ды жаѓарту мен ћайта ћџру жоспарына мџћтаж. Лейбо-
ристiк партия не iстемекшi?
1. Бiздiѓ барлыћ џлттыћ ћорларымыз, жерiмiз, шикiзат
жќне жџмысшы кљшi толыћ пайдаланылуы ћажет. 5ндiрiс
жоѕары дќрежеде дамып, сатып алу ћабiлетiне теѓесуi керек.
2. Жоѕары жќне тџраћты сатып алушылыћ ћабiлетi
жаћсы жалаћымен, ќлеуметтiк ћамсыздандыру жќне ћауiп-
сiздендiрумен, халыћтыѓ табыс дќрежесi т"мен топтар љшiн
салыћ ауыртпалыћтарын жеѓiлдетумен сљйемелденуi
ћажет...

91
3. 5ндiрiстiѓ маѓызды салаларына тџрѕын љй, мектеп,
аурухана, ћоѕамдыћ мекемелер ћџрылыстарына жоспар-
лы тљрде iрi к"лемде ћаржы жџмсау.
4. Аѕылшын банкi мемлекет меншiгiне берiлуi ћажет,
ал басћа ћалѕан банктердiѓ ћызметi "неркќсiптiѓ ћажет-
терiмен љйлестiрiлуi керек.
Лейбористiк партия — социалистiк партия, оныѓ тљпкi
маћсаты — Англияда социалистiк ћоѕам, азат, демокра-
тиялыћ, жоѕары "нiмдi, прогрессивтiк, ћоѕамныѓ жалпы
ортаћ мљдделерiне ћамћорлыћ жасайтын, материалдыћ
ћорлары халыћћа ћызмет ететiн ћоѕам ћџру.
Притт Деннис Ноэль. Очерки внешней
и внутренней политики лейбористов
в 1945—1951 гг. М., 1964. С. 17—25.
КMМIР MНЕРКЌСIБIН МЕМЛЕКЕТ МЕНШIГIНЕ
АЛУ ТУРАЛЫ ЗАЃ
1945 жыл.
Шахталарын сатып алып, "неркќсiптiѓ осы саласын
басћару жќне оныѓ тиiмдi дамуын ћамтамасыз ету љшiн
ћџрамы тоѕыз кiсiден тџратын к"мiр "неркќсiбiнiѓ џлттыћ
басћармасы ћџрылады. Басћарма отын жќне энергетика
министрлiгiнiѓ жалпы басшылыѕына баѕынады.
Заѓныѓ ережелерi ћазiргi кезде дайындалып жатћан
к"мiр "ндiрiсiн ћайта ћџру жоспарыныѓ ћџрамды б"лiгi
болып табылады. Олар тек к"мiрдi "ндiру мен б"лудi
мемлекет меншiгiне алумен шектелмейдi, сонымен ћатар
к"мiр "ндiрiсiне байланысты кокстеу пештерi, жасанды
отын "ндiру зауыттарын, электрстансыларын, к"лiк кќсiп-
орындарын, жылжымайтын мљлiктермен сауда жасайтын
компанияларды жќне ќлеуметтiк ћамсыздандыру мекеме-
лерiн де мемлекет меншiгiне алуды к"здейдi...
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 436-437.

92ХАЛЫЋ MКIЛДIГI ТУРАЛЫ АКТ
1969 жыл.
1. (1) Халыћ "кiлдiгi туралы актiнiѓ маћсаттарын
iске асыру љшiн тџлѕа сайлауѕа ћатысуѕа байланысты
ћажет жасћа, егер ол 18 жќне одан љлкен жасћа толѕанда
ѕана жеттi деп есептелiнедi...
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права зарубежных стран.
М., 1984. С. 346-347.
ФРАНЦИЯ
РЕНО ЗАУЫТТАРЫН МЕМЛЕКЕТ МЕНШIГIНЕ
АЛУ ТУРАЛЫ ОРДОНАНС
16 ћаѓтар, 1945 жыл.
1-бап. Рено зауыттарыныѓ акционерлiк ћоѕамы тара-
тылады. Ол ћоѕамныѓ актив жќне пассив мына т"менгi
белгiленген жаѕдайлардыѓ негiзiнде осы жоѕарыдаѕы
ордонанс жарияланѕан кљннен бастап мемлекет ћарама-
ѕына алыну жолымен жойылады...
7-бап. Рено зауыттарын џлттыћ басћару деген атпен
азаматтыћ ћџћыћћабiлеттiлiгi бар жќне ћаржы дербес-
тiгiмен пайдаланатын, "неркќсiп "ндiрiсi министрiнiѓ бас-
шылыѕы жќне баћылауымен жџмыс iстейтiн индустрия-
лы-саудалыћ сипаттаѕы кќсiпорын џйымдастырылды.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права зарубежных стран.
М., 1984. С. 376.
ЌУЕ КMЛIГIН МЕМЛЕКЕТ МЕНШIГIНЕ АЛУ ТУРАЛЫ
ОРДОНАНС
26 маусым, 1945 жыл.
1-бап. 1944 жылдыѓ 1 ћыркљйегiнен бастап “Эр-Франс”
компаниясы капиталыныѓ акциялары меншiк ћџћыѕы —
мемлекет иелiгiне "тедi. Сонымен бiрге осы ордонанстыѓ
3-бабында ћарастырылѕан декреттi жариялаѕан кљннен
бастап осы декрет жарияланѕан уаћытта мемлекетке де,

93
“Эр-Франс” компаниясына да тиiс емес “Эр-Блю” жќне
“Эр-Франс-Атлантик” компаниялары акцияларыныѓ мен-
шiк ћџћыѕы да мемлекет иелiгiне "тедi.
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права зарубежных
стран. М., 1984. С. 377.
ФРАНЦУЗ БАНКIН ЖЌНЕ IРI БАНКТЕР МЕН НЕСИЕ
ЋОЅАМДАРЫН МЕМЛЕКЕТ МЕНШIГIНЕ АЛУ ТУРАЛЫ ЗАЃ
2 желтоћсан, 1945 жыл.
1-титул.
1-бап. 1946 жылдыѓ 1 ћаѓтарынан бастап француз
банкi мемлекет ћарамаѕына алынды. Ол метрополияныѓ
барлыћ аумаѕында банк билеттерiн шыѕаруды жалѕас-
тыра бередi.
Банктiѓ акциялары мемлекетке "тедi де, ол акциялар
меншiк ћџћыѕына ие болады. Кеѓесшiлер мен регенттер
"з мiндеттерiн атћаруды 1945 жылдыѓ 31 желтоћсанында
тоћтатады...
Хрестоматия по всеобщей истории
государства и права зарубежных стран.
М., 1984. С. 377.
ФРАНЦУЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ 1946 ЖЫЛЅЫ
КОНСТИТУЦИЯСЫ
Преамбула.
Азат халыћтардыѓ адамныѓ жекебасын ћорлап, оларды
ћџлдыћћа тљсiруге тырысћан режiмдердi жеѓгеннен кейiн
француз халћы ќр адам баласы нќсiлiне, дiнiне жќне сенiм-
дерiндегi айырмашылыћтарѕа ћарамастан одан ажыра-
тылмайтын жќне ћасиеттi ћџћыћтарѕа ие дегендi ћайталап
жариялайды. Ол таѕы да 1789 жылѕы ћџћыћтар Деклара-
циясында белгiленген адам мен азаматтыѓ ћџћыћтары
мен бостандыћтарын республика заѓдарында мойындалѕан
негiзгi принциптерiн салтанатты тљрде жариялайды.
Ол сонымен бiрге бiздiѓ заманымызда аса ћажет болып
отырѕан мынадай экономикалыћ, саяси жќне ќлеуметтiк
принциптердi жариялайды:

94
Заѓ ќйелдерге барлыћ салада ерлермен теѓ ћџћыћ-
тарды ћамтамасыз етедi.
5зiнiѓ бостандыћ мљдделерiне баѕытталѕан ћызметi љшiн
ћудалануѕа тљскен ќрбiр адам республика аумаѕынан
баспана табуѕа ћџћылы.
Ќркiм жџмыс iстеуге мiндеттi жќне белгiлi бiр лауа-
зымѕа ие болуѕа ћџћылы. Ешкiм "з ћызметiнде "зiнiѓ
шыѕу тегi, к"зћарасы жќне дiни нанымдарына байланыс-
ты ћысымшылыћ к"руге тиiс емес.
Ќрбiр адам "з ћџћыћтары мен мљдделерiн кќсiподаћ
џйымыныѓ к"мегiмен ћорѕай алады жќне "з ћалауымен
кќсiподаћћа ћосыла алады.
Ереуiлдерге ћатысу ћџћыѕы оларды реттейтiн заѓдар-
дыѓ шеѓберiнде iске асырылды...
II тарау. Парламент туралы.
5-бап. Парламент Џлттыћ жиналыс жќне Республика
Кеѓесiнен тџрады...
7-бап. Џлттыћ жиналыстыѓ келiсiмiнсiз жќне Респуб-
лика Кеѓесiнiѓ алдын ала берген ћорытындысынсыз соѕыс
жарияланбайды...
13-бап. Заѓ ћабылдауѕа тек Џлттыћ жиналыс ћџћылы.
Ол бџл ћџћыћты ешкiмге бере алмайды.
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 463-464.
ГИ МОЛЛЕНIЃ ЉКIМЕТТIК ДЕКЛАРАЦИЯСЫНАН
31 ћаѓтар, 1956 жыл.
... Мен ендi осы кезеѓде Францияныѓ алдында тџрѕан
аса маѓызды проблемаларѕа байланысты љкiмет саясатын
баяндауѕа к"шемiн.
Осы мќселелердiѓ iшiнде еѓ ћиын, "з шешiмiн тезiрек
табуды талап етiп отырѕан Алжир мќселесiн кiдiртпей
шешу ћажеттiлiгi менiѓ с"зiмдi осыдан бастауѕа мќжбљр
еттi...
Францияныѓ маћсаты, љкiметтiѓ ћалауы — ол, еѓ алды-
мен, бейбiтшiлiктi ћалпына келтiру, ќртљрлi к"зћарас-
таѕы адамдарды ћорћыныш пен љрейден ћџтћару, ол
љшiн лаѓкестiк пен к"зсiз ћырѕынды тоћтату. Бџл, ќрине,
Алжир мен Франция арасындаѕы мызѕымас одаћты саћтап

95
ћалу жќне ныѕайту деген с"з. Шындыѕында, Франция
Алжирсiз, Алжир Франциясыз ћалай "мiр сљрмекшi?..
Бџл, екiншi жаѕынан, Алжир ерекшелiктерiн тану
мен ћџрметтеу жќне Алжирдiѓ барлыћ тџрѕындарыныѓ
толыћ саяси теѓдiгiн iске асыру деген с"з.
...Џлттыћ жиналыс Алжирдiѓ болашаћ таѕдыры еш
уаћытта да бiржаћты шешiлмейтiндiгiн салтанатты тљрде
растауы керек...
Бiздiѓ ћорѕаныс жљйемiздiѓ ныѕайтылуы, одаћтас
елдердiѓ бiртџтас майданыныѓ ныѕайтылуы Кеѓестер
Одаѕымен барлыћ жаѕдайларда барлыћ мќселелер бойын-
ша келiсс"здер жљргiзуге џдайы, талмай џмтылумен ћабат
жљргiзiлулерi ћажет...
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 470-471.
ФРАНЦУЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ КОНСТИТУЦИЯСЫ
4 ћазан, 1958 жыл.
1-бап. Республика жќне теѓiздiѓ арѕы жаѕындаѕы
аумаћтыѓ халыћтары ерiктi "зiн-"зi басћару кесiмiмен
осы конституцияны ћабылдайтын Ћоѕамдастыћ ћџрады.
Ћоѕамдастыћ оныѓ ћџрамына кiретiн халыћтардыѓ теѓдiгi
мен ынтымаѕына негiзделген.
I блiм. Егемендiк туралы.
2-бап. Франция бiртџтас, зайырлы, демократиялыћ
жќне ќлеуметтiк республика болып табылады. Ол барлыћ
азаматтардыѓ тегiне, нќсiлiне жќне дiнiне ћарамастан
заѓ алдында теѓдiгiн ћамтамасыз етедi. Ол барлыћ
дiндердi ћџрметтейдi.
Џлттыћ рќмiзi — к"к, аћ, ћызыл тљстi ту.
Џлттыћ ќнџраны — “Марсельеза”.
Республика џраны — “Азаттыћ, теѓдiк, туысћандыћ”.
Оныѓ ћаѕидалары — халыћ љшiн, халыћ еркiмен сайлан-
ѕан халыћтыћ љкiмет.
4-бап. Саяси партиялар мен топтар дауыс беру жолы-
мен пiкiрлердi тџжырымдауѕа жќрдемдеседi. Олар "з
ћызметтерiн еркiн тљрде џйымдастырып жљргiзедi. Олар
џлттыћ егемендiк пен демократия ћаѕидаларын ћастер-
леуге мiндеттi.

96
II блiм. Республика президентi.
6-бап. Республика президентi жалпы жќне тiкелей дауыс
беру жолымен... 7 жылѕа сайланады.
12-бап. Республика президентi премьер-министрмен
жќне палата т"раѕаларымен пiкiр алысћаннан кейiн Џлт-
тыћ жиналыстыѓ таратылуын жариялай алады...
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 476-477.
ГЕРМАНИЯ ФЕДЕРАТИВТIК РЕСПУБЛИКАСЫ
ГЕРМАНИЯ ФЕДЕРАТИВТIК РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ
НЕГIЗГI ЗАЃЫ
23 мамыр, 1949 жыл.
Преамбула.
Бiр Ћџдай мен адамдардыѓ алдында "з жауапкершi-
лiктерiн сезiне отырып жќне "зiнiѓ џлттыћ жќне мемле-
кеттiк бiрлiгiн саћтау, бiрiккен Еуропаныѓ теѓћџћыћты
мљшесi ретiнде дљниежљзiндегi бейбiтшiлiк iске ћызмет
ету ыћыласымен жiгерленген Баден, Бавария, Бремен,
Гамбург, Гессен, Т"менгi Саксония, Солтљстiк Рейн-Вестфа-
лия, Рейнланд-Пфальц, Шлезвиг-Гольштейн, Вюртемберг-
Баден жќне Вюртемберг-Гогенцоллерн жерлерiндегi герман
халћы "тпелi кезеѓде мемлекеттiк ћџрылыстыѓ билiгiне
сљйенiп Германия Федеративтiк Республикасыныѓ осы
Негiзгi Заѓын ћабылдады.
88-бап. ...Џлттыћ мљдделерге "кiлеттiк пен жергiлiктi
џжымдарѕа ќкiмшiлiк баћылауды департамент к"лемiнде
Министрлер Кеѓесi таѕайындаѕан љкiмет делегаттары iске
асырады.
Советское государство и право. 1949.
№7. С. 55—65.
БАТЫС ГЕРМАНИЯ ЉШIН БАСЋЫНШЫЛЫЋ СТАТУТ
21 ћыркљйек, 1949 жыл.
Басћыншылыћ статут басћыншылыћ билiк органда-
рыныѓ иелерi — Франция, АЋШ жќне Бiрiккен Король-
дыћ болып табылатын жоѕарѕы билiктi iске асыру бары-
сында "кiлеттiлiктерiн аныћтайды...

97
Басћыншы алѕа ћойѕан маћсаттарына жету љшiн мына
салалардаѕы басћыншылыћ жасаушы мемлекеттердiѓ
"кiлеттiктерi арнайы ескертiледi... :
а) ћарусыздандыру, оныѓ iшiнде, ѕылыми-зерттеулер
саласында љкiмет пен азаматтыћ авиацияѕа ћойылатын
шектеулер мен тежеулер;
б) Рурѕа, соѕыс кезiнде алынып кеткен мљлiктердi ћай-
тару, соѕыс шыѕындарын "теу, картелсiздендiру, орталыћ-
тандыру, келiспеушiлiк мќселелерiне, саудаѕа, шетелдердiѓ
Германиядаѕы мљдделерi мен оѕан ћоятын талаптарына
баћылау;
в) сыртћы байланыстар, оныѓ iшiнде, Германияныѓ
"зi жасаѕан не оныѓ атынан жасалѕан келiсiмдер;
г) соѕыс кезiнде кљштеп ќкелiнген адамдар мен бос-
ћындар;
д) одаћтастардыѓ басћыншылыћ ќскерлерiнiѓ, олардыѓ
ћарамаѕындаѕыларѕа адамдарды, ерiктi-жалдамалы ћыз-
меткерлер мен олардыѓ "кiлдерiнiѓ, иммунитетiн, ћауiп-
сiздiгiн ћорѕау, басћыншылыћ шыѕындардыѓ орнын жабу
жќне олардыѓ басћа да талаптарын ћанаѕаттандыру;
е) жерлердiѓ негiзгi заѓдары мен конституцияларын
саћтау;
ж) сыртћы сауда мен валюта операцияларын баћылау;
з) Германияѕа шетелдерден к"мек к"рсету ћажеттiлiгiн
барынша ћысћарту маћсатында аћша ћаражаттарын,
азыћ-тљлiктi жќне басћа да жабдыћтау тљрлерiн љнемдеп
жџмсауѕа ћажет м"лшерде ѕана iшкi iстердi баћылау...
3. Францияныѓ, АЋШ-тыѓ жќне Бiрiккен Корольдыћ-
тыѓ љкiметтерi ћажет деп тапћан жаѕдайда ћауiпсiздiктi
ћамтамасыз ету љшiн Германиядаѕы демократиялыћ бас-
ћару тљрiн немесе халыћаралыћ мiндеттемелердi орындау
маћсатында љкiмет билiгiн толыћ не жартылай ћолдарына
алу ћџћыѕын саћтайды...
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 497-498.

98
ИТАЛИЯ
РЕСПУБЛИКА ЉШIН MТКIЗIЛГЕН РЕФЕРЕНДУМ МЕН
ЋЏРЫЛТАЙ ЖИНАЛЫСЫНА САЙЛАУДЫЃ
ЋОРЫТЫНДЫЛАРЫ
2 маусым, 1946 жыл.
Республиканы жаћтап — 12,7 млн дауыс.
Монархияны жаћтап — 10,7 млн дауыс.
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 482-483.
ИТАЛИЯМЕН БIТIМ КЕЛIСIМI
10 аћпан, 1947 жыл.
15-бап. Италия юрисдикциясына ћарайтын аудан-
дардыѓ барлыѕына нќсiлi, жынысы, тiлi жќне дiнi
ж"нiндегi айырмашылыћтарына ћарамастан адамдарѕа
тиiстi негiзгi ћџћыћтар мен бостандыћтарды, с"з, баспас"з,
баспа, дiни нанымдар, саяси сенiмдер мен к"пшiлiк
жиындар бостандыћтарын ћоса ћамтамасыз етуге ћажеттi
барлыћ шараларды ћолдануѕа мiндеттенедi...
17-бап. Италия... "з аумаѕында ћандай да болсын
халыћты оныѓ демократиялыћ ћџћыћтарынан айыруды
маћсат етiп ћойѕан саяси, ќскери немесе ќскериленген
џйымдардыѓ ћайта жаѓѕыруына рџћсат бермеуi ћажет...
21-бап. 1. ... Триест ерiктi аумаѕын Одаћтас жќне
Бiрiккен Мемлекеттер мен Италия таниды жќне оныѓ
тџтастыѕы мен тќуелсiздiгiн Бiрiккен Џлттардыѓ Ћауiп-
сiздiк Кеѓесi ћамтамасыз етуi керек екендiгiне келiседi...
23-бап. 1. Италия Африкадаѕы Италия аумаћтыћ ие-
лiктерiне, атап айтћанда, Ливияѕа, Эритрея мен Италия
Сомалиiне барлыћ ћџћыћтары мен ћџћыћ негiзiнен бас
тартады...
27-бап. Италия Албан мемлекетiнiѓ егемендiгi мен
тќуелсiздiгiн мойындайды жќне оны ћадiрлеуге мiндет-
тендi...
33-бап. Италия Эфиопия мемлекетiнiѓ егемендiгi мен
тќуелсiздiгiн мойындайды жќне оны ћадiрлеуге мiндет-
тендi...

99
51-бап. Италия атом ћару-жараѕыныѓ ешбiр тљрiн,
ћандай да болсын тасталуѕа арналѕан, "здiгiнен ќрекет
ететiн не басћарылатын снарядтар мен аппараттарды
шыѕармауы, сынамауы жќне иеленбеуi ћажет...
Келiсiмге бiр жаѕынан КСРО, Џлыбритания, АЋШ,
Ћытай, Франция, екiншi жаѕынан Италия ћол ћойды.
Мирный договор с Италией. М., 1947.
С. 19—63.
ИТАЛИЯ РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ
КОНСТИТУЦИЯСЫ
22 желтоћсан, 1947 жыл.
1-бап. Италия — еѓбекке негiзделген демократиялыћ
республика...
4-бап. Республика барлыћ азаматтардыѓ еѓбек етуге
ћџћыѕын таниды жќне осы ћџћыћты iске асыруѕа баѕыт-
талѕан барлыћ ќрекеттердi ћолдайды...
7-бап. Мемлекет пен католик шiркеуi ќрћайсысы
"здерiне тиiстi "рiстерде бiр-бiрiнен тќуелсiз жќне ерiктi.
Олардыѓ "зара ћатынастары Латеран келiсiмдерiмен
белгiленедi...
42-бап. ...Жекеменшiктi заѓ мойындайды жќне
ћорѕайды...
44-бап. Жердi тиiмдi пайдалануѕа жету жќне ќдiлеттi
ќлеуметтiк ћатынастар орнату маћсатымен заѓ жекемен-
шiктi жер иелiгiне тиiстi мiндеттер артады, облыстар
мен ауылшаруашылыћ аймаћтарыныѓ ерекшелiктерiне
ћарай бџл меншiктiѓ шектi м"лшерiн белгiлейдi, топы-
раћты мелиорациялауды, iрi иелiктердi жќне "ндiрiстiк
бiрлестiктердi ћайта ћџруды ћуаттайды, џсаћ жќне орта
меншiкке ћолдау к"рсетедi...
46-бап. Еѓбектiѓ экономикалыћ жќне ќлеуметтiк дамуы
маћсатында жќне "ндiрiс талаптарына сай еѓбекшi-
лердiѓ заѓ белгiлеген м"лшерде жќне белгiлi бiр тљрде
кќсiпорындарды басћаруѕа ћатысу ћџћыѕын республика
таниды...
Конституции буржуазных государств
Европы. М., 1957. С. 541—551.

100
АВСТРИЯ
ТЌУЕЛСIЗ ЖЌНЕ ДЕМОКРАТИЯЛЫЋ АВСТРИЯНЫ
ЋАЛПЫНА КЕЛТIРУ ТУРАЛЫ МЕМЛЕКЕТТIК КЕЛIСIМ
15 мамыр, 1955 жыл.
1-бап. Австрияны еркiн жќне тќуелсiз мемлекет есебiнде
ћалпына келтiру. Одаћтас жќне Бiрiккен мемлекеттер
Австрияныѓ жаѓа демократиялыћ мемлекет ретiнде
ћайта ћалпына келтiрiлгендiгiн таниды...
4-бап. Аншлюсћа тыйым салу. 1. Одаћтас жќне Бiрiк-
кен мемлекеттер Австрия мен Германия арасындаѕы
экономикалыћ жќне саяси одаћћа тыйым салынады деп
жариялайды...
8-бап. Демократиялыћ мекемелер. Австрияныѓ барлыћ
азаматтарѕа жасырын-жабыћ дауысты, жалпыѕа бiрдей,
ерiктi, теѓ сайлау ћџћыѕына, сонымен бiрге нќсiл, жыныс,
тiл, дiни жќне саяси сенiмдердiѓ айырмашылыћтарына
ћарамастан мемлекеттiк ћызмет орындарына сайлану
ћџћыѕын ћамтамасыз ету негiзiнде ћџрылѕан демокра-
тиялыћ љкiметi болады.
9-бап. Нацистiк џйымдарды тарату. 1. Австрия џлт-
шыл-социалистiк партияны, оѕан ћосылѕан жќне оныѓ
баћылауындаѕы џйымдарды жою ж"нiндегi iс-шаралар-
ды... аяћтауѕа мiндеттендi...
13-бап. Ћару-жараћтыѓ арнайы тљрлерiне тыйым салу.
1) Австрия мына т"менгiлердi иеленбеуi, шыѕармауы
жќне сынаћтан "ткiзбеуi керек:
а) атом ћаруыныѓ кез келген тљрiн... ; в) ћазiр немесе
болашаћта ћолдануѕа болатын жаппай ћырып-жою ћару-
жараћтарыныѓ негiзгi тљрлерiн; д) теѓiз миналарын; е) тор-
педалыћ аппараттарды; ж) тџншыћтырѕыш, уландырѕыш
немесе биологиялыћ заттарды; с) ћашыћтан басћарылатын
снарядтар мен торпедалар, сонымен бiрге оларды тастау
мен басћаруѕа ћатысы бар аппараттарды... ;
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 514-515.

101
ПОЛЬША
ПОЛЬША ЏЛТ-АЗАТТЫЋ КОМИТЕТIНIЃ МАНИФЕСIНЕН
22 маусым, 1944 жыл.
Поляк халћына!
... 5зiнiѓ бостандыѕы мен тќуелсiздiгi љшiн немiс бас-
ћыншыларымен шайћасып жатћан халыћ "зiнiѓ љкiметiн,
"зiнiѓ жасырын парламентiн — Крайова Рада Народованы
ћџрды. Оныѓ ћџрамына демократиялыћ партиялардыѓ
"кiлдерi — людовтар, демократтар, социалистер, Польша
жџмысшы партиясыныѓ жќне басћа да џйымдардыѓ
"кiлдерi ендi. Крайова Рада Народованы шетелдердегi
поляк џйымдары, еѓ алдымен, КСРО-даѕы поляк патриот-
тарыныѓ Одаѕы жќне ол џйымдастырѕан армия таныды.
Лондондаѕы эмигранттыћ “љкiмет” жќне оныѓ Польша-
даѕы делегатурасы — бџл "зiн-"зi таѕайындаѕан, жалѕан,
1935 жылѕы заѓсыз, фашистiк конституцияѕа арћа сљйеген,
еш ћџћыѕы жоћ љкiмет. Бџл “љкiметсымаћ” поляк халћы-
ныѓ гитлерлiк басћыншыларѕа ћарсы кљресiне кедергi
келтiрдi, "зiнiѓ авантюристiк саясатымен поляк халћын
жаѓа ћырѕынѕа итермелейдi.
Крайова Рада Народова мен Польша Џлт-азаттыћ коми-
тетi 1921 жылѕы 17 наурызда ћабылданѕан конституция
негiзiнде жџмыс iстеуде.
Польшаныѓ Џлт-азаттыћ комитетi бљкiл халыћты жќне
комитетке баѕынышты барлыћ билiк органдарын Ћызыл
Армиямен тыѕыз бiрлесуге шаћырады. Поляктар неѕџр-
лым соѕысћа белсендi араласса, соѕџрлым халыћтыѓ азапты
кљндерi азайып, соѕыс тез бiтедi.
Отандастар! Польшаныѓ Џлт-азаттыћ комитетi поляк
мемлекетiн ћайта ћалпына келтiруге кiрiстi жќне барлыћ
демократиялыћ бостандыћтардыѓ ћайта ћалпына келтiрi-
летiндiгiн, барлыћ азаматтардыѓ нќсiлiне, дiни нанымдары
мен џлтына ћарамастан теѓћџћыћтылыѕын, саяси жќне
кќсiптiк џйымдар, с"з жќне ар-џждан бостандыћтарын
салтанатты тљрде жария етедi.
Елдi ћалпына келтiрудi тездету жќне поляк шаруала-
рыныѓ жерге деген атамзаманнан келе жатћан ћџштар-
лыѕын ћанаѕаттандыру маћсатымен Польша Џлт-азаттыћ

102
комитетi тез арада азат етiлген аймаћтарда кеѓ тљрде
аграрлыћ реформа жљргiзуге кiрiседi.
Отандастар! Польшаныѓ Џлт-азаттыћ комитетiнiѓ кезек
кљттiрмейтiн мiндеттерiнiѓ бiрi — ол азат болѕан аймаћ-
тарда мектептердi ћалпына келтiру жќне бастауыш
мектептен бастап жоѕары мектепке дейiн тегiн бiлiм берудi
ћамтамасыз ету.
Документы и материалы по истории
советско-польских отношений (1944 г.
январь—1945 г. сентябрь). М., 1974.
Т. 8. С. 144-145.
ЮГОСЛАВИЯ
ЮГОСЛАВИЯНЫЃ ХАЛЫЋ-АЗАТТЫЋ АНТИФАШИСТIК
ВЕЧЕСI ЕКIНШI СЕССИЯСЫНЫЃ ЮГОСЛАВИЯ ЗАЃ
ШЫЅАРУШЫ ЖЌНЕ АТЋАРУШЫ ХАЛЫЋТЫЋ MКIЛЕТТI
ОРГАНЫ МЕН ЮГОСЛАВИЯНЫ АЗАТ ЕТУДIЃ ЏЛТТЫЋ
КОМИТЕТI ТУРАЛЫ ШЕШIМIНЕН
29 ћараша, 1943 жыл.
1. Басћыншыларѕа ћарсы кљресте Югославия халћы-
ныѓ табанды еркi, ћалауы жќне бiрлiгiмен тџтас халћыныѓ
туысћандыћ жќне теѓдiк принципi негiзiнде жаѓа мемле-
кет — Югославия ћџрылды. Халыћ-азаттыћ армиясы мен
партизан ћџрамалары табыстарыныѓ арћасында Югосла-
вияныѓ барлыћ џлт-азаттыћ ћозѕалысы кљрес барысында
Жоѕарѕы штабтыѓ ћол астына бiрiктi. Халыћ-азаттыћ
соѕыстыѓ барысында халыћ-азаттыћ антифашистiк вече
Югославия халыћтары мен мемлекетiнiѓ егемендiгiнiѓ
жоѕарѕы органына айналды.
2. ...Халыћ-азаттыћ антифашистiк вече халыћ-азаттыћ
соѕысы кезiнде халыћтыћ Югославияныѓ жоѕарѕы "кiлет-
тi, заѓ шыѕарушы жќне атћарушы органы есебiнде ћайта
ћџрылды.
4. Югославия халыћ-азаттыћ антифашистiк вечесiнiѓ
президиумы веченiѓ атынан "кiлеттiк етедi, Югославияныѓ
егемендi ћџћыћтарын iске асырады жќне атћарушылыћ
ћызметтерiн орындайды жќне оныѓ алдында "з ћызметi
љшiн жауап бередi...

103
7. Югославияны азат етудiѓ џлттыћ комитетi халыћ
љкiметiнiѓ ћызметiн атћарады...
Конституция и основные законода-
тельные акты Федеративной Народной
Республики Югославии. С. 98-99.
ЮГОСЛАВИЯНЫ ФЕДЕРАТИВТIК НЕГIЗДЕ ЋАЙТА
ЋЏРУ ТУРАЛЫ ЮГОСЛАВИЯНЫЃ ХАЛЫЋ-АЗАТТЫЋ
АНТИФАШИСТIК ВЕЧЕСI ЕКIНШI СЕССИЯСЫНЫЃ
ШЕШIМДЕРIНЕН
29 ћараша, 1943 жыл.
...Югославия халыћ-азаттыћ антифашистiк вечесi
ћаулы етедi:
1. Югославия халыћтарыныѓ егемендiк принципi iске
асу љшiн Югославия "зiнiѓ барлыћ халыћтарыныѓ шын
мќнiсiндегi Отаны болу жќне еш уаћытта ћандай да бол-
сын билеушi сџрћиялар тобыныѓ ћол астына ћарамауы
љшiн Югославия Сербияныѓ, Хорватияныѓ, Словакияныѓ,
Македонияныѓ толыћ теѓћџћыћтыѕын ћамтамасыз ететiн
федеративтiк негiзде ћџрылуда жќне ћџрыла бередi де.
2. Югославиядаѕы џлттыћ азшылыћтардыѓ, барлыћ
џлттыѓ ћџћыћтары ћамтамасыз етiледi...
Конституция и основные законода-
тельные акты Федеративной Народной
Республики Югославии. С. 103-104.
IV


блiм блiмблiм блiм
блiм
. XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI . XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI. XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI . XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI
. XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI
ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ
ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ
АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРIАЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI
АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI
ЖАПОНИЯ
ЖАПОНИЯНЫЃ КОНСТИТУЦИЯСЫНАН
1947 жыл.
I блiм.
1-бап. Император жапон мемлекетi мен жапон халћы
бiрлiгiнiѓ символы болып табылады, оныѓ жаѕдайы
егемендiк билiк иесi болып табылатын жапон халћыныѓ
еркiне негiзделедi.

104
II блiм.
9-бап. ... Жапон халћы џлттыѓ егемендiк ћџћыћтарын
бiлдiру жќне халыћаралыћ даулы мќселелердi шешу
ћџралы ретiнде соѕыстан жќне кљш ћолданудан немесе
кљш ћолдану ћаупiн т"ндiруден мќѓгi бас тартады.
Жоѕарыдаѕы тармаћта к"рсетiлген маћсаттарды iске
асыру љшiн ћџрлыћтаѕы, теѓiздегi жќне ќуедегi ќскер-
лердi, сондай-аћ басћа да ќскери кљштердi еш уаћытта
џстамайтын болады. Мемлекеттiѓ соѕыс ћимылдарын жљр-
гiзу ж"нiндегi iс-ќрекетi мен ћџћыѕы мойындалмайды...
КЕЃЕС-ЖАПОН ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
19 ћазан, 1956 жыл.
КСРО мен Жапония арасындаѕы соѕыс жаѕдайы тоћта-
тылады... Осымен КСРО Жапонияѕа Хамбоман жќне Шико-
тан аралдарын ћайтарып беруге келiседi, бiраћ ол арал-
дарды iс жљзiнде ћайтарып беру тек КСРО мен Жапония
арасында бейбiт бiтiмге ћол ћойылѕаннан кейiн жљзеге
асырылады.
Правда. 1956, октябрь.
КСРО ЉКIМЕТIНIЃ ЖАПОН ЉКIМЕТIНЕ НОТАСЫ
28 ћаѓтар, 1960 жыл.
...КСРО љкiметiнiѓ 1956 жылѕы 19 ћазандаѕы КСРО
мен Жапонияныѓ бiрлескен декларациясында к"рсетiл-
гендей, Хамбоман жќне Шикотан аралдары Жапония
аумаѕынан барлыћ шетел ќсерлерiн шыѕарѕанда жќне
КСРО мен Жапония арасында бейбiт бiтiмге ћол ћойыл-
ѕанда ѕана Жапонияѕа ћайтарылып берiледi.
Правда. 1960, 29 января.
ЖАПОНИЯ МЕН АМЕРИКА ЋЏРАМА ШТАТТАРЫ
АРАСЫНДАЅЫ MЗАРА ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ ЖЌНЕ
ЋАУIПСIЗДIК ТУРАЛЫ КЕЛIСIМIНIЃ БАПТАРЫ
1960 жыл.
2-бап. (Экономикалыћ ынтымаћтастыћ.)
Келiсушi жаћтар "здерiнiѓ ерiктi институттарын ны-
ѕайту жолымен бейбiт жќне достыћ халыћаралыћ ћаты-

105
настардыѓ одан ќрi дамуына мљмкiндiк туѕызады. Олар
"здерiнiѓ халыћаралыћ экономикалыћ саясатында дау-
жанжалѕа жол бермеуге тырысады жќне "зара экономи-
калыћ ынтымаћтастыћћа ћолдау к"рсетiп отырады.
3-бап. (Ћарулы шабуылѕа ћарсылыћ крсететiн зiн-зi
ћорѕау кљштерiн дамыту.)
Келiсушi жаћтар жеке-жеке бiр-бiрiмен ынтымаћтаса
отырып, џдайы жќне нќтижелi бiржаћты не "зара к"мек
к"рсету жолымен "з конституцияларыныѓ ћаѕидаларына
сќйкес ћарулы шабуылѕа ћарсылыћ к"рсету мљмкiндiктерiне
ћолдау к"рсетедi жќне оларды дамыта тљседi...
6-бап. (АЋШ армияларыныѓ орналасуы, орналасатын
аймаћтар мен ћџрылыстарды блу, ћызмет крсету.)
Жапонияныѓ ћауiпсiздiгiн ћамтамасыз ету жќне Ћиыр
Шыѕыста бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi саћтау маћсатымен
АЋШ-тыѓ ћџрлыћтаѕы, соѕыс-ќуе жќне соѕыс-теѓiз кљш-
терiне Жапония аумаѕында ћџрылыстарымен, тљрлi ћыз-
метпен жќне аймаћтармен пайдалану ћџћыѕы берiледi.
“Черная книга” Японии. М., 1973.
С. 243—246.
ЋЫТАЙ
БIЗДIЃ БАЅДАРЛАМАМЫЗДЫЃ ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕРI
(ЋКП VII съезiнде жасалѕан ОК саяси
баѕдарламасынан љзiндi)
24 сќуiр, 1945 жыл.
Бiз жапон басћыншыларын толыћ талћандаѕаннан
кейiн Ћытайда бљкiл ел халћыныѓ басым к"пшiлiгiне
арћа сљйейтiн бiртџтас майданѕа ћатысушылардыѓ демо-
кратиялыћ одаѕына негiзделген мемлекеттiк ћџрылыс
орнату ћажет деп санаймыз. Мџндай мемлекеттiк ћџры-
лыс жџмысшы табыныѓ басшылыѕымен орнайды жќне
оны бiз жаѓа демократиялыћ ћџрылыс деп атаймыз.
Бiз орнатуѕа џмтылып отырѕан жаѓа демократиялыћ
саяси ћџрылыс шетелдiк џлттыћ езгiнi ћџлатуды, ел
iшiндегi феодалдыћ-фашистiк езгiнi жоюды, содан соѓ
ескi демократия сипатындаѕы саяси ћџрылыс емес, бар-
лыћ демократиялыћ топтарды бiрiктiретiн, бiртџтас майдан-
ѕа негiзделген саяси ћџрылысты орнатуды ћарастырады.

106
Бiз орнатуѕа џмтылып отырѕан жаѓа демократияныѓ
экономикалыћ ћџрылысы Сунь Ятсеннiѓ принциптерiне
сќйкес келедi. Сунь Ятсеннiѓ принциптерiне жќне Ћытай
революциясыныѓ тќжiрибесiне сќйкес Ћытайдыѓ халыћ
шаруашылыѕы ћазiргi мемлекеттiк жеке жќне коопера-
тивтiк секторлардан тџруы тиiс.
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1960. Т. 2. С. 593-594.
ЋЫТАЙДЫЃ ЖЕР ТУРАЛЫ ЗАЃЫНЫЃ
НЕГIЗГI ЕРЕЖЕЛЕРI
29 ћыркљйек, 1947 жыл.
1-бап. Ескi ауылшаруашылыћ жљйесiн оныѓ феодал-
дыћ жќне жартылай феодалдыћ ћанаушылыѕымен бiрге
жою жќне “Жер — егiншiге” деген принциптi iске асыру.
2-бап. Помещиктердiѓ жер иелену ћџћыѕы жойылсын.
3-бап. Храмдардыѓ, отбасылыћ храмдардыѓ, монастырь-
лардыѓ, мектептердiѓ, мекемелер мен џйымдардыѓ жер
иелену ћџћыћтары жойылсын.
4-бап. Жер реформасын жљргiзуге дейiн деревнялар
мен ауылдарда жасалѕан ћарыздар туралы мiндеттемелер
жойылсын...
10-бап. Жер б"лiсу кезiнде кейбiр ерекше мќселелер
мынадай деп белгiленсiн:
а) 1-2 адамнан тџратын кедей отбасына шаруа одаѕы
2-3 адамныѓ љлесiне теѓ келетiн жер љлесiн б"лсiн;
б) барлыћ ауыл шаруашылыѕы жџмысшылары, еркiн
мамандыћтардыѓ адамдары жќне олардыѓ отбасы мљше-
лерi шаруалармен бiрдей жер љлестерiн алады;
в) ауылдар мен деревнялар туралы Халыћ-азаттыћ
армиясыныѓ ќскери ћызметкерлерi, љкiметтiѓ демокра-
тиялыћ органдары, халыћтыћ џйымдарыныѓ ћызметкер-
лерi мен олардыѓ отбасы мљшелерi шаруалармен бiрдей
жер жќне мљлiк љлестерiн алады;
г) помещиктер мен олардыѓ отбасы шаруалармен бiрдей
жер жќне мљлiк љлестерiн алады;
д) ауылдар мен деревняларда тџратын гоминьдан армия-
сыныѓ жауынгерлерi мен офицерлерi жќне басћа да жау
жаѕындаѕы адамдардыѓ отбасылары шаруалармен бiрдей
жер жќне мљлiк љлесiн алады.

107
е) сатћындар, отанѕа опасыздыћ жасаѕандар мен ќскери
ћылмыс жасаѕандар жер жќне мљлiк љлесiн алу ћџћыѕы-
нан айырылады. Олардыѓ ауылдар мен деревняда тџра-
тын, ешћандай ћылмысты ќрекеттерге ћатысы жоћ жќне
жер "ѓдеумен айналысћысы келетiн отбасы мљшелерi
жер мен мљлiктi шаруалармен бiрдей алады...
12-бап. Кќсiпкерлер мен саудагерлердiѓ дљние-мљлкi
мен заѓды кќсiпорындарына ешкiм ћол сџѕа алмайды
жќне олар ћорѕауѕа алынады...
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1960.
Т. 3. С. 261—282.
ЋЫТАЙ ОРТАЛЫЋ ХАЛЫЋ ЉКIМЕТIНIЃ ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
1 ћазан, 1949 жыл.
Бљгiнгi таѓда халыћ-азаттыћ соѕысы, негiзiнен, жеѓiске
жеттi, елiмiздiѓ халћыныѓ басым к"пшiлiгi азат етiлдi.
Осыныѓ негiзiнде Ћытайдыѓ халыћтыћ саяси консульта-
тивтiк конференциясы шаћырылѕан болатын. Оныѓ жџ-
мысына барлыћ демократиялыћ партиялар мен топтардыѓ,
Халыћ-азаттыћ армиясыныѓ, ќртљрлi аудандардыѓ, џлт-
тыћ топтардыѓ, шетелдерде тџратын ћытайлыћтардыѓ жќне
бљкiл елiмiздегi патриоттыћ демократиялыћ элементтер-
дiѓ делегаттары ћатысты. Бљкiл ел халћыныѓ еркiн бiлдi-
ре отырып, Ћытайдыѓ халыћтыћ саяси консультативтiк
конференциясы Ћытай Халыћ Республикасыныѓ Орталыћ
Халыћ љкiметiнiѓ негiзгi заѓын бекiттi. Ћытай Халыћ Рес-
публикасын жариялады, Пекин Ћытай Халыћ Респуб-
ликасыныѓ астанасы болады деп шешiм ћабылдады.
Ћытай Халыћ Республикасыныѓ Орталыћ халыћтыћ
љкiмет кеѓесi бљгiн астанада "з мiндетiн атћаруѕа кiрiстi
жќне бiрауыздан т"менгiдей шешiм ћабылдады:
Ћытай Халыћ Республикасыныѓ Орталыћ халыћ љкi-
метiнiѓ ћџрылѕандыѕын жариялау, љкiметтiѓ жалпы баѕ-
дарламасын ћабылдау... тез арада љкiмет жџмысын жљргiзу
љшiн љкiмет органдарын ћџру.
Басћа елдердiѓ љкiметтерiне бџл љкiметтiѓ Ћытай Халыћ
Республикасын бљкiл халыћ атынан "кiлдiк ететiн бiртџтас
заѓды љкiмет екендiгiн мќлiмдейдi.
Образование Китайской Народной
Республики. Документы и материалы.
М., 1950. С. 64—66.

108КСРО МИНИСТРЛЕР КЕЃЕСIНIЃ ТMРАЅАСЫ Н. С. ХРУЩЕВТЫЃ
АЋШ ПРЕЗИДЕНТI Д. ЭЙЗЕНХАУЭРГЕ ЖОЛДАУЫНАН
7 ћыркљйек, 1958 жыл.
Егер АЋШ, "ткен уаћыттардаѕы кейбiр мемлекеттер
сияћты, Ћытайды да жазалай аламыз деген ћорытындыѕа
келсе, бџл љлкен жаѓсаћтыћ болар едi. Мџндай жаѓсаћ-
тыћтыѓ дљниежљзiндегi бейбiтшiлiк iсiне тигiзетiн зияны
орасан зор болмаћшы. Сондыћтан да мќселенi толыћ тљсi-
нiсiп алайыћ, себебi мџндай мќселелердегi тљсiнбестiк пен
бљкпешiлдiк жаћсылыћћа апармайды.
Бiздiѓ џлы досымыз, одаћтасымыз жќне к"ршiмiз Ћытай
Халыћ Республикасына шабуыл — ол Кеѓес Одаѕына ша-
буыл деген с"з. 5з мiндетiне адал бiздiѓ елiмiз Ћытаймен
бiрлесiп, екi мемлекеттiѓ ћауiпсiздiгiн, Ћиыр Шыѕыстаѕы
бейбiтшiлiк мљдденi, бљкiл дљниежљзiндегi бейбiтшiлiк
мљдделердi ћорѕап ћалу љшiн ћолдан келгеннiѓ бќрiн
iстейдi.
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. С. 317.
Сталин Ћытай компартиясыныѓ делегациясымен
1949 жылдыѓ маусым — тамызы арасында Мќскеуде
болѕан ќѓгiмесiнде: “Синьцзянѕа тезiрек iшкi аудандардан
ћытайларды к"птеп к"шiрiѓдер... Бiз сiздерге олардыѓ
(Шыѕыс Тљркiстан республикасыныѓ) атты армиясын ќуе-
ден атћылап, ћџртуѕа к"мектесемiз”, — дедi.
Проблемы Дальнего Востока. 1996.
№ 4. С. 69.
МАО ЦЗЭДУН ХАЛЫЋ КОММУНАЛАРЫН
ЏЙЫМДАСТЫРУ ТУРАЛЫ
Маусым, 1958 жыл.
Бiздiѓ баѕытымыз бiртiндеп "неркќсiптi, ауыл шаруа-
шылыѕын, сауданы (айырбас), мќдениет пен аѕарту iсiн,
ќскери iстi (жаппай ћаруланѕан халыћ жасаћтары) бiрiк-
тiретiн iрi халыћ коммуналарын ћџрып, оларды бiздiѓ
ћоѕамымыздыѓ негiзгi б"лiгiне айналдыру болуѕа тиiс.
1958 жылдыѓ тамызында ЋКП ОК Саяси бюросыныѓ
кеѓейтiлген кеѓесiнiѓ “Деревняларда халыћ коммунала-

109
рын ћџру туралы” шешiмi жарияланѕаннан кейiн халыћ
коммуналарын ћџру ж"нiндегi ћозѕалыс бљкiл елде кеѓiнен
"рiс алды.
Халыћ коммуналары, оларды ћџрудыѓ бастамашы-
ларыныѓ ойларынша, ауыл шаруашылыѕы, орман шаруа-
шылыѕы, мал шаруашылыѕы, ћосалћы шаруашылыћ,
балыћ аулау жан-жаћты дамитын "неркќсiп пен ауыл
шаруашылыѕы, сауда, аѕарту мен ќскери iс тоћайласып,
бiр мезгiлде ќрi билiк органдары, ќрi шаруашылыћ
џйымдары болып табылатын, социализмдi мерзiмiнен бџрын
ћџрудыѓ жќне бiртiндеп коммунизмге "тудiѓ ћџралы
ретiнде дќрiптеген-дi...
Халыћ коммунасы "зiнiѓ дамуында болашаћ комму-
нистiк ћоѕамныѓ негiздiк бiрлiгi болатын жќне ол
социализмнен коммунизмге бiртiндеп "тудiѓ еѓ љздiк
џйымдыћ формасы ретiнде ћарастырылды.
1958 жылы тамыздыѓ соѓына ћарай коммуналардыѓ
саны 8 730-ѕа жетiп, олар 37,8 млн шаруа ћожалыѕын
бiрiктiрдi, ал сол жылдыѓ желтоћсаныныѓ соѓына ћарай
коммуналардыѓ саны 26 578-ге жетiп, олар 123,2 млн
шаруа ћожалыћтарын бiрiктiрдi. С"йтiп, Ћытайдыѓ шаруа
ћожалыћтарыныѓ 99,1%-ы бљкiлхалыћтыћ коммуналарѕа
тартылды.
Волкова Л.А. Изменение социально-
экономической структуры китайской
деревни (1949—1970 гг.), М., 1972.
С. 44—46.
МОЃЅОЛИЯ
Ю. ЦЕДЕНБАЛ ТУРАЛЫ
Ю. Цеденбалды тек Кеѓестiѓ саяси басшылыѕы ѕана
емес, сонымен ћатар к"рнектi ќрi "те ыћпалды ќскери
ћайраткерлер де ћолдайтын. Олардыѓ барлыѕы да Ю. Це-
денбалды екi елдiѓ ћарулы кљштерiнiѓ жауынгерлiк
одаѕына шын берiлген, моѓѕолдыѓ ћайырымды ќрi жiгерлi
саяси ћайраткерi ретiнде бiлетiн. Маршал Г. К. Жуков
Цеденбал туралы: “Ол аса бiлiмдi жќне аћылды кiсi
едi”, — деп жазды. Ол МХР жауынгерлерiнiѓ 1939 жылы
Халхин-Гол маѓында жапон соѕысћџмарларын талћан-
дауѕа ћосћан љлесiн жќне моѓѕол халћыныѓ Џлы Отан

110
соѕысы жылдарында Ћызыл Армияѕа к"рсеткен к"мегiн
жаћсы баѕалады. Осыѕан маршал сол соѕыстармен байла-
нысты оћиѕалардыѓ ћайнаѕан ортасында жљрiп, "зiн
шебер џйымдастырушы, алѕыр саясатшы, екi туысћан
халыћтыѓ достыѕы жолында табанды кљрескер есебiнде
к"рсете бiлген Ю. Цеденбалдыѓ тамаша адамгершiлiк
ћасиеттерiн жоѕары баѕалады.
1945 жылѕы Жапониямен соѕыста кеѓес ќскерiнiѓ ба-
сында болѕан маршалдар А. М. Василевский мен Р. Я. Ма-
линовскийлер де генерал И. А. Плиевтiѓ атты-механика-
ланѕан тобыныѓ ћџрамында Квантун армиясын талћан-
дауѕа ћатысћан моѓѕол ќскерлерiнiѓ Кеѓес жќне моѓѕол
ќскерлерiнiѓ жауынгерлiк ынтымаћтастыѕын ныѕайтуѕа,
ћол жеткен жеѓiстерге Моѓѕол халыћ армиясыныѓ Бас
саяси басћармасыныѓ бастыѕы жќне атты-механикаланѕан
топ командирiнiѓ орынбасары ретiнде ќскерде аса зор
саяси жџмыс жљргiзген Ю. Цеденбалдыѓ еѓбегi орасан
зор деп баѕалады.
Надиров Ш.Г. Цеденбал, 1984 год.
М., 1995. С. 99.
Моѓѕолияныѓ экономикалыћ дамуындаѕы айтарлыћтай
бџрмалаушылыћтар Ю. Цеденбал мен оныѓ серiктерiнiѓ
џлттыћ "неркќсiптi ћџру мќселесi ж"нiндегi к"зћараста-
рыныѓ онша айћын болмаѕандыѕына байланысты болды...
Бiраћ 1966 жылдыѓ шiлде айында МХРП ХV съезiнде
ћабылданѕан партияныѓ т"ртiншi баѕдарламасында елдiѓ
экономикалыћ дамуыныѓ негiзгi мiндетi есебiнде “елдi
одан ќрi индустрияландыру, ауылшаруашылыћ "ндiрiсiн
механикаландыру, халыћ шаруашылыѕыныѓ барлыћ
салаларын техникалыћ жабдыћтау дќрежесiн к"теру жолы-
мен социализмнiѓ материалдыћ-техникалыћ негiзiн ћџруды
аяћтау мiндетiн ћойды. Партия таяу уаћыттыѓ iшiнде
МХР-ды "ндiрушi жќне "ѓдеушi "ндiрiс ћџрылымдары
бар индустриялы-аграрлы елге айналдыру мiндетiн ћойды.
Басты назар "неркќсiптi, ауыр индустрияныѓ сала-
ларын дамытуѕа аударылды (кiшi металлургияны, љнемдi
металлургия пештерiн ћолдану арћылы металл "ѓдеудi
дамыту, кейбiр машина жасау кќсiпорындарын салу
ж"нiндегi iс-шараларды iске асыру, ќр тљрдегi механизм-
дер, машиналарѕа ћосалћы б"лшектер шыѕару).

111
Бџл саясат ћоѕамда тереѓ жќне ћайшылыћты "згерiс-
тер ќкелдi, атап айтћанда, ћала халћыныѓ саны 1959 жыл-
дыѓ "зiнде-аћ 1956 жылмен салыстырѕанда 3 есе артты,
ал 1985 жылы оныѓ ћоѕамдаѕы љлес салмаѕы 51,8%
болды. Бџрын ћалалары болмаѕан (Џлан-Батордан басћа)
Моѓѕолияныѓ жаѕдайында ауыл халћыныѓ есебiнен ћала
халћы саныныѓ осындай кљрт "суi кљрделi ћиындыћтар
туѕызып, ќлеуметтiк жаѕдайды аса шиеленiстiрдi.
Надиров Ш.Г. Цеденбал, 1984 год.
М., 1995. С. 54-55.
ЉНДIСТАН
Дж. НЕРУДIЃ СMЙЛЕГЕН СMЗДЕРIНЕН ЉЗIНДIЛЕР
Бiз армандаѕан, оѕан жету љшiн ѕасырлар бойында
бiрнеше џрпаћ еѓбектенген, азап к"рiп, шыдамдылыћ
танытћан бостандыћ — ол бiр топтыѓ ѕана бостандыѕы
емес, ол бљкiл љндi халћыныѓ бостандыѕы.
Дж. Неру. Внешняя политика Индии
(7 сентября 1946 г.). М., 1965.
С. 29—31.
Бiз халыћаралыћ конференцияларѕа белсендi ћатыса-
тын боламыз, басћа бiр елдiѓ ћолшоћпары емес, ерiктi ел
есебiнде "зiмiздiѓ т"л саясатымызды жљргiзетiн боламыз.
Бiз шамамыз келгенше "ткен кезеѓде дљниежљзiлiк
соѕыстарѕа алып келген, таѕы да соѕан алып баруы
мљмкiн бiр-бiрiне ћарама-ћарсы топтардыѓ жљргiзiп
отырѕан кљш ћолдану саясатынан аулаћ болу ниетiн-
демiз. Бiз бейбiтшiлiк пен бостандыћ бiртџтас жќне кез
келген жерде бостандыћты аяћћа басу басћа жердегi
бостандыћћа ћауiп т"ндiредi жќне дау-жанжалдар мен
соѕысћа алып келедi деп есептеймiз. Бiз отар жќне
тќуелдi елдер мен халыћтардыѓ азат етiлуiне жќне теория
мен практикада барлыћ нќсiлдер љшiн теѓ мљмкiндiктер
ћажет екендiгiн мойындауѕа мљдделiмiз.
Дж. Неру. Из выступления по радио
(7 сентября 1946 г.). // Дж. Неру.
Внешняя политика Индии. М., 1965.
С. 29—31
. .. .
.

112
Љндiстанѕа ыћпал жасаудыѓ бiрден-бiр жолы — оѕан
деген достыћ ниетiн бiлдiру жќне ынтымаћтасу. Басћа
бiр нќрселердi таѓдауѕа баѕытталѕан ќрбiр ќрекет, ћамћор-
шысымаћтануѕа ћандай да болсын ишара бiздiѓ тарапы-
мыздан наразылыћ туѕызады.
Из речи в Учредительном собрании
(13 декабря 1946 г.). // Дж. Неру. Внеш-
няя политика Индии. М., 1965. С. 41.
Ќлем соѓѕы 200 жылдыѓ iшiнде батыс империализмiнiѓ
дамып, Азияныѓ к"птеген б"лiгiнiѓ отар жќне жартылай
отарѕа айналѕаныныѓ куќсi болып келдi. Осы жылдар
iшiнде талай оћиѕалар болып "ттi, бiраћ Еуропа љстем-
дiгiнiѓ еѓ к"зге тљсетiн салдары ол Азия елдерiнiѓ бiр-
бiрiмен байланысыныѓ љзiлiп ћалуында жатыр. Љндiстан
ќр уаћытта "з к"ршiлерiмен байланысын љзбей, ћарым-
ћатынас жасап келген. Аѕылшын љстемдiгi орнаѕаннан
кейiн бџл байланыстар љзiлiп, Љндiстан басћа Азиядан
тљгелдей оѓашаланып ћалды... Азия елдерiнiѓ экономи-
касы белгiлi бiр еуропалыћ империалистiк мемлекет
экономикасыныѓ ћосалћы шаруашылыѕына айналды, тiптi
мќдени жаѕынан да олар "здерiнiѓ к"ршiлерiне емес,
Еуропаѕа ќуестене бастады.
Тым к"п уаћыт бойы Азия батыс соттары мен кеѓсе-
лерiнде сџраушы ретiнде жљрдi. Ендi бџл жаѕдай келмеске
кетуi керек. Бiз "з аяѕымызѕа тiк тџрып, ынтымаћтасћы-
сы келгендермен терезесi теѓ дќрежеде ынтымаћтаспаћ-
пыз. Бiраћ бiздiѓ ешкiмнiѓ ћолында ешћашан да ойыншыћ
болу ниетiмiз жоћ.
Еуропа мен Американыѓ адамзат прогресiне ћосћан
љлесi аса зор, бiз одан ћажетiмiздi алып, олардан к"п
нќрсенi љйренуiмiз керек. Бiраћ, сонымен бiрге батыс
бiздi сансыз соѕыстар мен ћант"гiстерге араластырды,
тiптi ћазiрдiѓ "зiнде жантљршiгерлiк соѕыс бiте салысымен
жаѓа, атом ѕасырыныѓ соѕыс ћаупi т"нiп тџр. С"йтiп,
џлы атом ѕасырында Азияѕа бейбiтшiлiктi саћтап ћалу
љшiн ћажырлы кљрес жљргiзуге тура келедi. Мџнсыз
бейбiтшiлiктi саћтап ћалу мљмкiн емес.
Бiз бiржаћты, тайыз џлтшылдыћћа џмтылмаймыз.
Џлтшылдыћтыѓ ќр елде "з орны бар, оны ћолдау ћажет,
бiраћ оныѓ басћыншылыћ баѕыт алып, халыћаралыћ
даму жолына б"гет болуына жол бермеу керек.

113
Бостандыћ... бiр елдiѓ к"лемiнде, бiр халыћтыѓ айна-
ласында шектелiп ћалмауы ћажет, ол бљкiл адамзатћа
ортаћ бостандыћ ћандай да болсын жеке таптыѓ љстем-
дiгiне негiзделмеуi керек. Ол барлыћ ћарапайым адамдар-
дыѓ игiлiгiне айналып, олардыѓ жан-жаћты дамуына кеѓ
мљмкiншiлiктер ашуы керек.
Из речи Дж. Неру на открытии конфе-
ренции азиатских стран, включая
республик Средней Азии (23 марта
1947 г.). // Дж. Неру. Внешняя поли-
тика Индии. М., 1965. С. 48—56.
Менiѓ ойымша, дљниежљзi адамдарыныѓ санасына бiрте-
бiрте кiрiп жатћан еѓ џлы идея — ол соѕыстыѓ пайдасыз-
дыѕы, соѕыстыѓ негiзi талас мќселелердi шеше алмайтын-
дыѕы жќне ћандай бiр ћиын ќрi кљрделi болса да барлыћ
мќселелердi бейбiт жолмен шешу ћажет деген идея.
... Шындыћ — бiр елдiѓ немесе бiр халыћтыѓ љлесiндегi
нќрсе емес, баз бiреулер мен бќрiн бiлемiн деп айту љшiн
емес, шындыћ деген — "те кљрделi, жан-жаћты ћџбылыс.
Сондыћтан да ќр ел, ќр халыћ, егер олар "з алдында
адал жќне шыншыл болса, сынау жќне ћателер, азап
шегу мен тќжiрибе арћылы "здерiне-"здерi жол ашулары
керек. Тек сонда ѕана олар даму жолына тљседi.
Из речи в парламенте Индии (17 сен-
тября 1995 г.). // Дж. Неру. Внешняя
политика Индии. М., 1965. С. 169—171.
Ќлемнiѓ барлыћ халыћтары "мiр сљруге, дамуѕа жќне
"зiне жљктелген тарихи мiндеттердi iске асыруѕа ћџћыћ-
ты. Олар бейбiт жќне ћауiпсiз "мiр сљруге ћџћыћты.
Ћазiргi жаѕдайда олар бџл ћџћыћтарды бiр-бiрiмен бейбiт-
шiлiкте "мiр сљрiп, даулы мќселелердi бейбiт жолмен
шешсе ѕана саћтай алады.
Из обращения Дж. Неру к США и СССР
(27 ноября 1957 г.). // Дж. Неру. Внеш-
няя политика Индии. М., 1965. С. 187.
Соѕыс жќне бейбiтшiлiк мќселелерi љлкен-кiшiлiгiне
ћарамастан барлыћ елдерге ћатысты, сондыћтан да ќрбiр
ел "зiне жауапкершiлiктiѓ белгiлi бiр љлесiн алып, осы
ортаћ маћсатћа жетуге себептесуi керек.
Дж. Неру.

114
Бiз ќрћайсысымыз жеке алѕанда, тiптi барлыѕын тџтас
алѕанда да ќлем к"з алдында маѓызы мен ћџндылыѕы
бар елдердiѓ атынан "кiлеттiк етудемiз. Бейтарап елдер
соѕысты ћаламайтын миллиондаѕан адамдар бейтарап бол-
ѕаннан кейiн осындай кљшке ие болып отыр...
Дж. Неру. Из речи на I конференции
неприсоединившихся стран в Белграде.
(1961 г.).
Бiздiѓ блоктарѕа ћосылмау саясатымыз бейбiтшiлiк,
ћарусыздану жќне халыћтар арасындаѕы ынтымаћ маћсат-
тарын к"здейтiндердiѓ бќрiне пайда келтiруде.
Дж. Неру. За рубежом. 1964. № 22. С. 3.
ЉНДIСТАН МЕН ПЌКСТАН БАСШЫЛАРЫНЫЃ
ТАШКЕНТ ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
Ћаѓтар, 1966 жыл.
I
Љндiстан премьер-министрi мен Пќкстан президентi
екi жаћта Љндiстан мен Пќкстан арасында тату к"ршiлiк
ћарым-ћатынас орнату љшiн барлыћ жаѕдайды жасау
ћажеттiгiне келiседi... Олар "здерiнiѓ БЏЏ Жарѕысына
сќйкес кљш ћолданбай, "здерiнiѓ даулы мќселелерiн бейбiт
жолмен шешу ж"нiндегi "з мiндеттерiн растайды.
II
... Екi елдiѓ ћарулы кљштерi 1966 жылдыѓ 25 аћпаны-
нан 5 тамызына дейiн (1965) тџрѕан шептерiне ќкетiлуi
керек.
III
Љндiстан премьер-министрi мен Пќкстан президентi
Љндiстан мен Пќкстан арасындаѕы ћарым-ћатынастар
бiр-бiрiнiѓ iшкi iстерiне араласпау принципiнiѓ негiзiнде
ћџралатындыѕы ж"нiнде келiстi.
Кауль Т.Н. Индия и Азия. М., 1989.
С. 196—198.

115 КСРО МЕН ЉНДIСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АРАСЫНДАЅЫ
БЕЙБIТШIЛIК, ДОСТЫЋ ЖЌНЕ ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ
ЖMНIНДЕГI КЕЛIСIМ
9 тамыз, 1971 жыл.
Екi ел арасындаѕы достыћ ћатынастарды одан ќрi
"ркендету жќне ныѕайту маћсатымен, достыћ пен ынтымаћ-
тастыћты одан ќрi дамыту екi елдiѓ негiзгi џлттыћ
мљдделерiне, сонымен бiрге Азия мен бљкiл дљниежљзiн-
дегi баянды бейбiтшiлiк мљдделерiне сќйкес келедi деп
есептей отырып, ... Кеѓестiк Социалистiк Республикалар
Одаѕы бiр жаѕынан, Љндiстан Республикасы екiншi жаѕы-
нан осы келiсiмге келуге џйѕарды...
1-бап. ... Екi жаћ екi ел мен оныѓ халыћтары арасында
баянды бейбiтшiлiк пен достыћ орнайтындыѕын салта-
натты тљрде жариялайды.
2-бап. Екi жаћ "здерiнiѓ Азия мен бљкiл дљниежљзiнде
бейбiтшiлiктi саћтауѕа жќне ныѕайтуѕа, салдарлы халыћ-
аралыћ баћылау мен ядролыћ, ќдеттегi ћаруды азайтуѕа
жету жќне жаппай ћарулануѕа тыйым салу љшiн ћолдан
келген барлыћ шараларды iске асыратындыѕын баяндайды.
3-бап. Екi жаћ отаршылдыћ пен нќсiлшiлдiктiѓ ћандай
да болсын тљрлерi мен к"рiнiстерiн айыптайды жќне
"здерiнiѓ оларды бiржола, жќне толыћ жоюѕа џмтыла-
тындыћтарын таѕы да растайды...
6-бап. Экономика, ѕылым жќне техника салаларындаѕы
ынтымаћтастыћћа аса зор мќн бере отырып... екi жаћ
бџл салалардаѕы "зара тиiмдi жќне жан-жаћты ынты-
маћтастыћты одан ќрi ныѕайтып, кеѓейтетiн болады...
7-бап. ...Екi жаћ араларындаѕы ѕылым, "нер, ќдебиет,
бiлiм, денсаулыћ саћтау, баспас"з, радио, телевизия, кино,
туризм жќне спорт байланыстары мен ћатынастарын
одан ќрi дамытуѕа жќрдемдеседi.
8-бап. ...Екi жаћтыѓ... ќрћайсысы бiр-бiрiне ћарсы
баѕытталѕан ћандай да болсын ќскери одаћтарѕа ћатыспай-
тындыѕын жќне мљше болмайтындыѕын салтанатты тљрде
жариялайды.
Сборник действующих договоров,
соглашений и конвенций заключи-
тельных СССР с иностранными госу-
дарствами. М., 1974. Выпуск XXVII.
С. 23—26.

116ЉНДIСТАН ХАЛЫЋТАРЫНЫЃ 1980 ЖЫЛДАРДЫЃ
БАСЫНДАЅЫ ДIНИ ЋЏРАМЫ
Љндiстер82,7%
Мџсылмандар11,2%
Христиандар 2,6%
Сикхтар 1,9%
Буддистер 0,7%
Джайлыћтар 0,5%
Народы Азии и Африки. 1983. № 2.
С. 24.
ЯДРОЛЫЋ ЋАРУСЫЗ ЖЌНЕ ЗОРЛЫЋ-ЗОМБЫЛЫЋСЫЗ ЌЛЕМ
ЖMНIНДЕГI ЉНДI-КЕЃЕС (ДЕЛИ) ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
Ћараша, 1986 жыл.
... Ядролыћ ћару ѕасырлар бойында адам ћолымен
жасалѕан дљниенi ѕана емес, сонымен бiрге адамзаттыѓ
"зiн, тiптi жер бетiндегi тiршiлiктi жою ћаупiн т"ндiруде.
Адамзат жер бетiндегi "мiрдi саћтап ћалуѕа кепiлдiк
беретiн дљниеге жаѓа к"зћарас жљйесiн ћалыптастыру
ћажет. Ћалыптасћан ќлемдiк жаѕдайды "згерту жќне ядро-
лыћ ћарусыз, зорлыћ-зомбылыћ пен жекк"рушiлiксiз, ћор-
ћыныш пен кљдiктен азат "мiр ћалыптастыру ћажет...
9. ...Ќлем — бiртџтас жќне оныѓ ћауiпсiздiгi бiрегей.
Батыс пен Шыѕыс, Солтљстiк пен Оѓтљстiк ћоѕамдыћ
жљйелерiнiѓ, идеологияларыныѓ, дiндерi мен нќсiлдерiнiѓ
айырмашылыћтарына ћарамастан ћарусыздандыру жќне
дамуѕа деген џмтылыстарында бiрiгулерi керек.
10. Ядролыћ ћарудан азат жќне зорлыћ-зомбылыћсыз
ќлем мына т"мендегi келiсiмдердi жасау жолымен орнауы
мљмкiн:
— осы ѕасырдыѓ соѓына дейiн ядролыћ жабдыћтарды
толыћ жою;
— ядролыћ ћаруды сынауѕа толыћ тыйым салу;
— ћару-жараћтардыѓ жаѓа тљрлерiн шыѕаруѕа тыйым
салу жќне оныѓ ћорларын жою;
— ќдеттегi ћару-жараћ пен кљштердiѓ деѓгейiн т"-
мендету.
Кауль Т.Н. Индия и Азия. С. 202—205.

117
АУЅАНСТАН
КЕЃЕС-АУЅАН ЋАТЫНАСТАРЫНАН
31 шiлде, 1957 жыл.
Ауѕан корольдыћ љкiметiнiѓ тiлегiн ћабылдай отырып,
Кеѓес љкiметi Ауѕанстанныѓ солтљстiк аудандарында мџнай
кен орындарын геологиялыћ барлау жљргiзу љшiн Ауѕан-
станѕа ешћандай саяси немесе басћа да шарттармен байла-
ныссыз, техникалыћ жќне материалдыћ к"мек к"рсетуге
келiстi.
Сонымен бiрге Кеѓес љкiметi Ауѕанстанѕа оныѓ эконо-
микалыћ дамуы љшiн ћажет техникалыћ мамандарды
дайындауѕа жќрдем к"рсетедi...
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1961.
Т. 3. С. 614.
ИРАН
ИРАН ХАЛЫЋ ПАРТИЯСЫНЫЃ (ТУДЭ)
АМЕРИКАНДЫЋТАРДЫЃ ИРАН АРМИЯСЫНДАЅЫ
ОЗБЫРЛЫЋТАРЫ ТУРАЛЫ
(“Бесуэйе Аянде” газетiнiѓ бас маћаласынан)
17 наурыз, 1952 жыл.
Иран армиясын басћарушылар ерiктi немесе ерiксiз
американдыћ кеѓесшiлерiнiѓ айтћанын iстейдi.
Ал ол жљгенсiз кеткен кеѓесшiлер бiрнеше дљркiн
Иран халћыныѓ џлттыћ ар-намысына тиедi. Осы кеѓесшi-
лердiѓ жалаћысы ирандыћтармен салыстырѕанда орасан
к"п. Мысалы, американдыћ сержант жалаћыны иран гене-
рал-лейтенантынан к"п алады.
Бiз мџндай саясатты одан ќрi жалѕастыру Иранныѓ
тќуелсiздiгi мен џлттыћ мљдделерiне нџћсан келтiредi
деп есептеймiз. Сондыћтан да Америка ќскери кеѓесшi-
лерiн кiдiрместен елден кетiру керек жќне ресми тљрде
иран халћы АЋШ ќскери к"мегiне мџћтаж емес, одан бас
тартады деп жариялау ћажет.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1961.
Т. 3. С. 653.

118
ТЉРКИЯ
БАЯР — МЕНДЕРЕС ТОБЫНЫЃ СЫРТЋЫ САЯСАТЫ ТУРАЛЫ
(Н. С. Хрущевтыѓ КСРО Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ сессиясында
сйлеген сзiнен)
31 желтоћсан, 1959 жыл.
...Бiздiѓ оѓтљстiктегi к"ршiмiз болып табылатын
Тљркия НАТО-ныѓ да, СЕНТО-ныѓ да мљшесi, тек ќзiрше
СЕАТО-ѕа кiрiп љлгерген жоћ, мљмкiн алыссынѕан шыѕар.
...Сондыћтан да, менiѓ ойымша, егер Тљркияныѓ билеушi
топтарына белгiлi бiр соманы уќде етсе, олар СЕАТО-ѕа
да, тiптi ћандай “АТО” болсын ћуана-ћуана кiретiнi даусыз...
Бiз екi ел арасындаѕы ћарым-ћатынастар шын мќнi-
сiнде тату-тќттiлiк пен ынтымаћтастыћ негiзiнде ћџрыл-
ѕанын ћолдаймыз. Екi ел арасындаѕы мџндай ћатынастар
Тљркияныѓ сыртћы саясатын Кемал Ататљрiк сияћты
аса к"рнектi ћайраткер жљргiзiп тџрѕан шаћтарда болѕан
едi.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1961.
Т. 3. С. 681.
Н. С. ХРУЩЕВТЫЃ ДЖЕМАЛЬ ГЮРСЕЛЬГЕ
ЖОЛДАУЫНАН
28 маусым, 1960 жыл.
Жаѓа љкiметтiѓ екi ел арасындаѕы достыћ, тiптi туыс-
ћандыћ ћатынастыѓ негiзiн салушы, Тљрiк Республика-
сыныѓ iргесiн ћалаушы жќне Тљркияныѓ тќуелсiздiгi
љшiн кљрескер Кемал Ататљрiк саясатыныѓ принциптерiн
одан ќрi жалѕастыра бередi деген мќлiмдемесi Мќскеуде
аса ћанаѕаттанѕандыћ сезiммен ћабылданѕандыѕын таѕы
да атап "тудi ћажет деп санаймын.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1961.
Т. 3. С. 661—682.

119 ДЖЕМАЛЬ ГЮРСЕЛЬДIЃ Н. С. ХРУЩЕВЋА ЖОЛДАУЫНАН
(Љзiндi)
8 шiлде, 1960 жыл.
Т"раѕа мырза...
Мен басћарып отырѕан љкiмет осы жылдыѓ мамыр айы-
ныѓ 27-сiнде басталѕан џлттыћ реформалар љшiн ћозѕа-
лыстыѓ нќтижесiнде ћџрылѕан болатын. Бџл ћозѕалыс
"зiнiѓ еѓ алѕашћы мќлiмдемелерiне сќйкес Тљркия "зiнiѓ
халыћаралыћ мiндеттемелерiне, оныѓ iшiнде, "зiнiѓ НАТО
жќне СЕНТО сияћты одаћтарѕа ћатысты мiндеттемелерiне
адал болып ћала бередi деп ашыћтан-ашыћ жариялады.
Тљркия мљше болып кiрген одаћтар тек ћана ћорѕаныс
љшiн ћџрылѕан жќне болуы мљмкiн басћыншылыћ ќрекет-
тен басћа ешћандай елге ћарсы баѕытталмаѕан.
Хрестоматия по новейшей истории.
Документы и материалы. М., 1961.
Т. 3. С. 602, 603.
АЗИЯДАЅЫ АРАБ ЕЛДЕРI
ИЕРУСАЛИМ ТАЅДЫРЫ
1. БЏЏ Бас Ассамблеясыныѓ Палестинаны блу
туралы № 181-ћаулысынан
29 ћараша, 1947 жыл.
— Иерусалим БЏЏ ћамћорлыћ кеѓесiнiѓ ћарауындаѕы
бiртџтас жќне жеке ќкiмшiлiк б"лiк деп есептелсiн.
— Иерусалим ћаласы џлтына ћарамастан барлыћ ересек
халћы сайлайтын заѓ шыѕарушы кеѓесi бар ћарусыздан-
дырылѕан арнайы халыћаралыћ режiм деп жарияланады.
— Иерусалимнiѓ халыћаралыћ статусына БЏЏ Бас
Ассамблеясыныѓ келiсiмiнсiз ешћандай "згерiс енгiзуге
болмайды.
2. БЏЏ Бас Ассамблеясыныѓ № 194-ћаулысынан
11 ћыркљйек, 1948 жыл.
Иерусалимнiѓ халыћаралыћ статусыныѓ принциптерi
толыћ саћталады.

120
Бџл ћарар арабтардыѓ Иерусалиммен соѕысы жќне Израильдiѓ
Палестина араб мемлекетiне берiлген жердiѓ едќуiр б'лiгiн жќне
Иерусалим ћаласыныѓ батыс б'лiгiн басып алѕанда ћабылданѕан
болатын. Шыѕыс Иерусалим Иорданияныѓ ћарамаѕында ћалды.
Ћаланыѓ бџлайша б'лiнуi 1949 жылы 3 сќуiрде екi ел арасында жасал-
ѕан уаћытша бiтiм де растайды.
1950 жылдыѓ 23 ћаѓтарында кнессет (парламент) Иерусалимдi
Израиль мемлекетiнiѓ астанасы деп жариялады. 1967 жылѕы соѕыс
кезiнде Израиль Шыѕыс Иерусалимдi ћосып алатынын мќлiмдедi.
1980 жылдыѓ 30 шiлдесiнде Израиль кнессетi арнайы заѓ ћабылдап,
бљкiл Иерусалимдi Израильдiѓ мќѓгi жќне б'лiнбес астанасы деп
жариялады.
Ћауiпсiздiк кеѓесi мен БЏЏ Бас Ассамблеясы Израильдiѓ бџл
акцияларыныѓ заѓдылыѕын танудан бас тартты, оларды халыћара-
лыћ ћџћыћты бџзушылыћ деп жариялады.
Израиль БЏЏ мен дљниежљзiнiѓ к'птеген мемлекеттерiнiѓ пiкiрiн
елемедi, ћалада еврей кварталдарын кеѓейтiп, еврейлердiѓ санын
к'бейттi, керiсiнше араб халћыныѓ саны азайды.
Палестинаны азат ету џйымы Шыѕыс Иерусалимдi Иордан 'зенi-
нiѓ Батыс жаѕалауы мен Газа секторында ћџрылатын дербес Палестина
мемлекетiнiѓ астанасы деп жариялауды талап еттi.
ЋАЗIРГI КАИРДIЃ MТКЕНIНЕН
Ќмiр Бейбарыс 1260 жылы Египеттiѓ сџлтаны болып,
елдi 17 жыл 2 ай жќне 12 кљн биледi. Бала кезiнде Дамас-
кiде 800 динарѕа ћџлдыћћа сатылѕан болатын. Шашы
сарѕыш, к"зi к"к, бiр к"зiн аћ басћан. Дауысы "те зор
болѕан. Сирияда моѓѕолдарды екi мќрте талћандаѕан.
К"птеген каналдарды, кеме жасайтын верфьтердi ћайта
салдырѕан. Ќскердi ћайта ћџрѕан. Барлыћ iшiмдiк орын-
дары мен жез"кшелер љйлерiн жаптырѕан. Ќдiлдiк Сарайын
салдырып, онда ќрбiр жексенбi жќне жџмада арыз-
данушыларды тыѓдаѕан, шетел елшiлерiн ћабылдаѕан.
1264 жылы ќйелдерге шалма киюге тыйым салѕан.
Захирия медресесi мен "зiнiѓ атындаѕы мешiттi салдырѕан.
Мешiттiѓ т"рт бџрышты аумаѕы (т"рт жаѕы да 100 м ша-
масында) биiктiгi 11 м мыћты ћабырѕалармен ћоршалѕан.
1279 жылы билiк басына Калаун ќулетi келдi. Калаун
да ћыпшаћ даласынан шыћћан, сџлтан ас-Салих 1000 ди-
нарѕа сатып алѕан ћџл болатын. Кеѓ иыћты, алып денелi
наѕыз батырдыѓ "зi болѕан. Ћыпшаћ тiлiнде с"йлеген.
1284—1285 жж. Каирде кесененi, аурухананы жќне
медресенi бiрiктiретiн кешен салдырѕан. Ћазiр оныѓ тек

121
ћираѕан орны ѕана жатыр. Медресе мен кесене аса ерекше
ѕимараттар деп саналады, оларѕа туристер к"п келедi.
ПАЛЕСТИНА МЕН ИЕРУСАЛИМ ТУРАЛЫ
Палестина 1516 жылдан Осман империясыныѓ ћџра-
мында болып, 1918 жылы Палестина Англияныѓ баћы-
лауына к"штi. 1947 жылы 29 ћарашада БЏЏ Бас Ассам-
блеясы Палестинаны екi мемлекетке б"лу ж"нiнде ћарар
ћабылдады. Аумаѕыныѓ 44%-ы (11,1 мыѓ шаршы шаћы-
рым) арабтарѕа, 56% (14,1 мыѓ шаршы шаћырым) —
Израиль мемлекетiне берiлуге тиiс болды. Иудей, хрис-
тиан жќне мџсылман дiндерiнiѓ ћасиеттi орындарын ћор-
ѕау маћсатында Иерусалим ћаласы ерекше халыћаралыћ
режiмi бар тќуелсiз ќкiмшiлiк бiрлiк болып ћалуѕа тиiстi
едi.
Араб елдерiнiѓ 1948—1949 жылдардаѕы Израильге
ћарсы соѕысы арабтардыѓ жеѓiлiсiмен жќне Палестина араб
мемлекетiне тиiстi жердi б"лiнуiмен аяћталды. Израиль
6,7 мыѓ шаршы шаћырымды жќне Иерусалимнiѓ батыс б"лi-
гiн, Иордания — Иордан "зенiнiѓ батыс жаѕалауын, Еги-
пет — Жерорта теѓiзi бойындаѕы Газа ауданын басып алды.
1950 жылы Израиль БЏЏ ћарарын бџзып, батыс Иеруса-
лимдi "зiнiѓ астанасы деп жариялады.
1967 жылѕы 6 кљндiк соѕыс барысында Израиль Иордан
"зенiнiѓ батыс жаѕалауын, Газа мен Шыѕыс Иерусалимдi
басып алды. 90-жылдарда Израиль мен Палестинаны азат
ету џйымы арасында келiсс"здер басталды. ПАЏ Палестина
мемлекетiн ћџруды жќне Шыѕыс Иерусалимдi ћайтаруды
талап етедi. Иерусалим таѕдыры Палестина — Израиль
арасындаѕы бiтiмге кедергi болды. 2000 жылдыѓ 25 ћыр-
кљйегiнде Израиль Шыѕыс Иерусалимдегi Ѕибадат тауын
(онда Сыѓсу ћорѕаны мен мџсылмандардыѓ басты киелi
орындары — Аль-Аћса жќне Омар мешiттерi орналасћан)
БЏЏ Ћауiпсiздiк кеѓесiнiѓ ћарауына беруге џсыныс жасады.
ТАЯУ ШЫЅЫСТАЅЫ ЖАЅДАЙЅА БАЙЛАНЫСТЫ
КСРО ЉКIМЕТIНIЃ МЌЛIМДЕМЕСI
5 шiлде, 1967 жыл.
Бљгiн, 1967 жылдыѓ 5 шiлдесi кљнi, Израиль Бiрiккен
Араб Республикасына ћарсы соѕыс ћимылдарын бастады,
с"йтiп басћыншылыћ жасады.

122
Израиль љкiметi к"ршi араб мемлекетiне ћарсы бас-
ћыншылыћ жасап, БЏЏ Жарѕысын, халыћаралыћ ћџћыћ-
тыѓ ћарапайым нормаларын бџзды. Кеѓес Одаѕы "зiнiѓ
БАР, Сирия, Ирак, Алжир, Иордания жќне басћа араб
елдерiнiѓ халыћтарын батыл ћолдайтындыѕын мќлiмдедi.
СССР и страны Африки (1963—1970 гг.).
Документы и материалы. М., 1982. Т. 2.
С. 37-38.
КСРО МЕН ИРАК РЕСПУБЛИКАСЫ АРАСЫНДАЅЫ
ДОСТЫЋ ПЕН ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ ТУРАЛЫ КЕЛIСIМ
1972 жыл.
КСРО мен Ирак республикасы... империализмге, отар-
шылдыћћа... жќне реакцияѕа ћарсы жќне халыћтардыѓ
тќуелсiздiгi мен ќлеуметтiк даму љшiн кљрес идеяларымен
жiгерленiп осы келiсiмдi жасады жќне мына т"мендегiлерге
келiстi.
1-бап. ...Келiсушi жаћтар екi жаћ жќне олардыѓ халћы
арасында мызѕымас достыћ ћатынасы "рiстеп, жан-жаћты
ынтымаћтастыћ дами беретiндiгiн мќлiмдейдi...
9-бап. ...Келiсушi Жаћтар екi елдiѓ ћауiпсiздiгi маћса-
тында олардыѓ ћорѕаныс ћабiлетiн одан ќрi бекiте беру
ж"нiндегi ынтымаћтастыћты одан ќрi дамыта бердi.
Сборник действующих договоров,
соглашений, конвенций, заключенных
СССР с иностранными государствами.
Выпуск XXVIII. М., 1974. С. 24—26.
Республика президентiнiѓ мiндетiн атћарушы ретiнде
мен мынаны мќлiмдемекшiмiн: бiз елде Кеѓес ќскери ћыз-
меткерлерiн ћалдыруды "тiнемiз. Бiздiѓ халћымыздыѓ,
ћарулы кљштерiмiздiѓ, Араб социалистiк одаѕы мен љкiмет
басшылыѕыныѓ тiлегi мен еркiнiѓ негiзiнде мен тiптi осы
ћызметкерлердiѓ санын к"бейтудi "тiнбекшiмiн.
А. Садат. Октябрь, 1970. // Правда.
1977, 19 октября.
КЕЃЕС ЉКIМЕТIНIЃ ТАЯУ ШЫЅЫСТАЅЫ ЖАЅДАЙ
ТУРАЛЫ МЌЛIМДЕМЕСI
Таяу Шыѕыста саяси реттеудiѓ жоћтыѕынан таѕы да
соѕыс ћимылдары бџрћ ете тљстi...

123
Соѓѕы бiрнеше жылдыѓ iшiнде Израиль... "зiнiѓ аћылѕа
ћонымсыз басћыншылыћ ќрекеттерiмен Таяу Шыѕыстаѕы
жаѕдайды шиеленiстiре тљсуде.
...Соѓѕы кљндерi Израиль Сириямен жќне Египетпен
оћ атуды тоћтату шебiнде ќжептќуiр ћарулы кљштерiн
топтастырып, резервистерiн ќскерге шаћырып, жаѕдайды
шиеленiстiрiп, аћырында соѕыс ћимылдарын бастады.
...Кеѓес Одаѕы араб мемлекеттерiнiѓ 1967 жылы Израиль
басып алѕан барлыћ араб аумаћтарын босату ж"нiндегi араб
елдерiнiѓ заѓды талаптарын батыл тљрде ћолдайды.
Правда. 1973, 8 октября.
Бџл соѕыста (ћазан 1973 ж.) бiздiѓ ћару-жараѕымыз
100% кеѓестiкi болды. Бiз Кеѓес Одаѕыныѓ бiз љшiн
шайћасћа дейiн жќне шайћастан кейiн не iстегенiн џмыта
алмаймыз. Ћазан соѕысына дейiн Кеѓес Одаѕы араб мемле-
кеттерiн ћаруландырды, мџнсыз олар "з ћџћыћтары љшiн
кљресе алмаѕан болар едi.
Начальник генштаба АРЕ генерал
С. Шазли. / Примаков Е.М. История
одного сговора. М., 1985. С. 37.
ЕГИПЕТТIЃ ИЗРАИЛЬМЕН СОЅЫС БАРЫСЫНДАЅЫ
ШЫЅЫНДАРЫ
100 мыѓ солдаттар мен офицерлер.
100 млрд египет фунт стерлингi.
1973—1979 жылдар арасында араб мемлекеттерiнiѓ
Египетке к"мегi 17 млрд доллар болды.
ПАЛЕСТИНА АРАБТАРЫНЫЃ САНЫ (1982 жыл)
Израильде —600 мыѓ адам.
1967 жылы Израиль басып алѕан
батыс жерлерiнде:
Иордан "зенiнiѓ жаѕалауында —800 мыѓ адам.
Газа ауданында —455 мыѓ адам.
Иорданияда — 1 млн астам адам.
Ливанда —400 мыѓ адам.
Сирияда —250 мыѓ адам.
Парсы шыѕанаѕы елдерiнде — 300 мыѓнан астам адам.
Иракта — 20 мыѓ адам.
Ливияда — 20 мыѓ адам.
Из сообщения заруб. печати. / ТАСС.
1982. №45.

124Г.КИССИНДЖЕРДIЃ 1973 ЖЫЛЫ ЖЕЛТОЋСАНДА
А. САДАТПЕН БОЛЅАН ЌЃГIМЕСI ТУРАЛЫ
Арабтардыѓ есеѓгiреткен шабуылынан (ћазан, 1973
жыл. — К.Ћ.) кейiн Израиль "зiн сал басћандай сезiндi.
Израиль премьер-министрi Голда Меирдiѓ сыртћы
тљрiнде, жљрiс-тџрысы мен мiнез-ћџлћында да елеулi "зге-
рiстер болды. Ол осыдан бiрнеше ай бџрын сенiмдi тљрде,
тiптi маћтана Никсонѕа: “Бiздiѓ жаѕдайымыз еш уаћытта
осы ћазiргiдей жаћсы болѕан емес”, — деп мќлiмдеген
лидерге мљлдем џћсамайды.
Kissinger H. Years of Upheaval. Boston —
Toronto 1982. P. 576
. .. .
.
АРАБ ЕЛДЕРIНДЕГI МЏНАЙ MНДIРУ
(млн т есебiмен)
Елдер1963 ж. 1964 ж. 1965 ж. 1979 ж. 1995 ж.
Кувейт97,2 106,4 108,7 92
Сауд Арабиясы81,04 85,72 100,95 5,400
Ирак 56,7 61,52 64,36 175
БАР (Египет) 5 , 3 6 , 3 6 , 4 4 6
Бахрейн 2,1 2,4 2,8
Катар 9,110,1 10,9 20
Ливия23,2 41,5 58,5
Алжир 25,0 26,4 26,0 35
Марокко0,15 0,15 0,1
Арабоглы Э.Г. Экономические связи
Объединенной Арабской Республики
с арабскими странами. М., 1967. С. 63;
Страны мира. Спр—к. М., 1997.
КСРО МЕН СИРИЯ АРАБ РЕСПУБЛИКАСЫ АРАСЫНДАЅЫ
ДОСТЫЋ ПЕН ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ ЖMНIНДЕГI КЕЛIСIМ
8 ћазан, 1980 жыл.
10-бап. ... Келiсушi жаћтар "здерiнiѓ ћорѕаныс ћабi-
летiн ныѕайту маћсатымен "зара бџрын жасасћан келiсiм-
дер негiзiнде ќскери саладаѕы ынтымаћтастыћтарын дамы-
туды жалѕастыра бередi.
Сборник международных договоров
СССР. Выпуск ХХХVI. М., 1982.
С. 27—30.

125 КСРО ЉКIМЕТIНIЃ ИЗРАИЛЬДIЃ ЛИВАНЅА ЋАРСЫ
БАСЋЫНШЫЛЫЅЫ ТУРАЛЫ МЌЛIМДЕМЕСI
20 ћыркљйек, 1982 жыл.
Израиль масћара ћылмыс жасады. Палестина жасаћ-
тары Батыс Бейруттан кеткеннен кейiн Израиль ќскерлерi
опасыздыћпен ћалаѕа басып кiрiп, палестиналыћ жќне
ливандыћ бейбiт халыћты ћанды ћырѕынѕа џшыратты.
Бейруттаѕы ћанды ћырѕын Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс
кезiнде Бабий Ярдаѕы бейбiт адамдарды жаппай ћырѕынѕа
џшыратумен бiр сипатта.
Бџл жантљршiгерлiк ћылмыс љшiн, еѓ алдымен, жауап-
кер Израильдiѓ билеушi топтары. Олар жалѕыз емес.
Бџл жауапкершiлiктi басћыншыныѓ ћолына ћару џстат-
ћан жќне оларды осы iске айдап салѕандар да тартуы
тиiс. Егер Вашингтонныѓ ћолдауы болмаса, Израиль
мџндай хайуандыћћа бара алмас едi.
...Басћыншылар жасаѕан зџлымдыћты тек Палестина
халћы емес, басћа да халыћтар џмытпайды жќне кешiрмейдi.
...Ћылмыстылар ќдiл жазадан ћашып ћџтыла алмайды.
Израиль сияћты БЏЏ принциптерiн ќрдайым бџзып
отыратын мемлекет бџл џйым ћатарында ћашанѕы ћала
бермекшi деген заѓды сџраћ туады.
Правда. 1982, 20 сентября.
ЛИВАНДАЅЫ ЖАЅДАЙЅА БАЙЛАНЫСТЫ
ТАСС МЌЛIМДЕМЕСI
1 ћыркљйек, 1983 жыл.
Ливанда жќне оныѓ астанасы Бейрутта американдыћ-
тардыѓ ќскери кљштердi ћолдану арћылы Ливанныѓ
iшкi iстерiне араласуыныѓ нќтижесiнде жаѕдай таѕы да
шиеленiсе тљстi. Израиль басћыншылыѕыныѓ арћасында
Ливанѕа кљштеп танылѕан АЋШ-тыѓ ќскери б"лiмшелерi
артиллерия жќне тiкџшаћтар ћолданып, елдiѓ мџсылмандар
тџратын аудандарына соѕыс соћћысын бердi. АЋШ Ливанѕа
"з ќскерлерiн кiргiзе отырып, ол ќскерлер мџнда бiр айдан
артыћ болмайды деп мќлiмдеген болатын. Содан берi бiр
жылдай уаћыт "тсе де, Америка ќскерлерi Бейрутта ћалып
отыр жќне олардыѓ саны кљн сайын артуда.
Правда. 1983, 1 сентября.

126
АФРИКА ЕЛДЕРI
ОЃТЉСТIК АФРИКА РЕСПУБЛИКАСЫ
БОСТАНДЫЋ ХАРТИЯСЫ
Оѓтљстiк Африка халыћтарыныѓ 1955 жылдыѓ маусым
айындаѕы конгресiнiѓ ћџжаттарынан
...Оѓтљстiк Африка — осында тџратындардыѓ барлы-
ѕыныѓ — аћтардыѓ, ћаралардыѓ отаны. Ќдiлетсiздiк пен
теѓсiздiкке сљйенген љкiмет бiздiѓ халћымызды жерге,
бостандыћћа жќне бейбiтшiлiкке деген ежелгi ћџћыћта-
рынан ажыратты.
...Бiр-бiрiмiзге ћажымай-талмай демократиялыћ "зге-
рiстердi iске асырѕанша бiрге кљресе беремiз деп ант етемiз.
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 2. С. 758.
АНГОЛА
КСРО ЉКIМЕТIНIЃ АНГОЛАДАЅЫ ЖАЅДАЙ ТУРАЛЫ
МЌЛIМДЕМЕСI
26 мамыр, 1961 жыл.
...5зiнiѓ жџрт таныѕан ћџћыћтарын ћорѕау љшiн
к"терiлген Ангола халћына ћарсы Португалия бомбалау-
шы-џшаћтар, бронды техника, жаяу ќскер, арнайы пара-
шюттi топтарын жџмсап, ћалалар мен деревняларды
тљбiрiне дейiн "ртеп, айналасын ћырып-жойып, ћиратуда.
Ангола халћына ћарсы ћанды ћырѕынѕа Португалия армия-
сымен бiрге португалдыћ отаршы-плантаторлар да ћаты-
суда. “Бiз ол хайуандардыѓ отыз мыѓын "лтiрдiк”, —
деп мќлiмдедi жаћында Португалия офицерi американдыћ
“Тайм” журналыныѓ тiлшiсiне. — Мљмкiн олардыѓ бљлiкке
араласушыларыныѓ саны 100 мыѓ болар. Бiздiѓ ойымыз
мамырдыѓ соѓында жаѓбыр тоћтаѕан кезге дейiн олардыѓ
бќрiн "лтiру”.
СССР и страны Африки (1946—1962 гг.).
Документы и материалы. М., 1963. Т. 2.
С. 297—302.

127 СОУЭТОДАЅЫ (ОАР) ЖАЅДАЙЅА БАЙЛАНЫСТЫ
ТАСС МЌЛIМДЕМЕСI
24 маусым, 1976 жыл.
Оѓтљстiк Африка Республикасында апартеид пен нќсiл-
дiк кемсiтушiлiктi жоюды талап еткен жергiлiктi халыћ
"кiлдерiнiѓ ереуiлiне оћ атылды. Бџл хайуандыћ жаза-
лауѕа ћарулы полиция б"лiмдерi, бронды автомашина-
лар, ќскери тiкџшаћтар ћатысты.
5зiнiѓ к"птеген мќлiмдемелерiнде БЏЏ жќне басћа да
халыћаралыћ џйымдар адамзатћа ћарсы ћылмыс деп
баѕалап, Оѓтљстiк Африка халћыныѓ апартеид пен нќсiлдiк
кемсiтушiлiкте ћарсы кљресiн заѓды деп тапћан болатын.
СССР в борьбе против колониализме
и неоколониализма (1960—1981гг.).
Документы и материалы. М., 1986.
Т. 1. С. 356.
КСРО МЕН АНГОЛА ХАЛЫЋ РЕСПУБЛИКАСЫ
АРАСЫНДАЅЫ ДОСТЫЋ ЖЌНЕ ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ
ТУРАЛЫ КЕЛIСIМ
8 ћазан, 1976 жыл.
1-бап. Келiсушi жаћтар екi жаћ пен оныѓ халыћта-
рыныѓ арасында мызѕымас достыћ пен жан-жаћты ынты-
маћтастыћ дами бередi деп мќлiмдейдi.
10-бап. Екi жаћтыѓ да ћорѕаныс ћабiлетiн ныѕайту
маћсатымен олар жасалѕан келiсiмдердiѓ негiзiнде ќскери
саладаѕы ынтымаћтастыћтарын дамыта бередi.
Сборник действующих договоров и
соглашений. Вып. ХХХIII. М., 1974.
С. 28—31.
ХАЛЫЋАРАЛЫЋ ЋАТЫНАСТАР
БIРIККЕН ЏЛТТАР ЏЙЫМЫНЫЃ ЖАРЅЫСЫ
Сан-Франциско, 26 маусым, 1945 жыл.
Бiз, Бiрiккен Џлттар халыћтары, келешек џрпаћтарды,
адамзатты бiздiѓ "мiрiмiздiѓ iшiнде екi рет сџмдыћ ћайѕы-
ћасiретке алып келген соѕыс апаттарынан ћџтћару жќне

128
адам баласыныѓ негiзгi ћџћыћтарына, жеке адамдардыѓ
ћадiр-ћасиетi мен ћџндылыѕына, ерлер мен ќйелдердiѓ
теѓћџћыћтыѕына жќне љлкендi-кiшiлi халыћтардыѓ теѓ-
дiгiне деген сенiмдi ћайта ныѕайту, келiсiмдермен жќне
басћа да халыћаралыћ ћџћыћ негiздерiнен туындайтын
мiндеттемелерге деген ќдiлеттiлiк пен ћџрметтеу саћта-
латындай жаѕдай туѕызу, ќлеуметтiк прогресс пен ќлеу-
меттiк тџрмыс жаѕдайын жаћсартуѕа жќрдемдесуге батыл
тљрде бел байлап жќне осы маћсаттарѕа жету љшiн бiр-
бiрiмiзге т"зiмдiлiк жасап, тату-тќттi к"ршiлер ретiнде
"мiр сљрiп, "з кљштерiмiздi халыћаралыћ бейбiтшiлiк
пен ћауiпсiздiктi саћтау жолында бiрiктiрiп, ћарулы кљш-
тердi тек жалпы мљдделер мен маћсаттарѕа ѕана ћолда-
нудыѓ ќдiстерi мен принциптерiн белгiлеп, халыћаралыћ
аппаратты тек ћана барлыћ халыћтардыѓ экономикалыћ
жќне ќлеуметтiк дамуы љшiн ћолдану маћсатымен осы
маћсаттарѕа жетуге "з кљштерiмiздi бiрiктiруге шешiм
ћабылдадыћ.
Осыѕан байланысты бiздiѓ тиiстi љкiметтерiмiз "здерiнiѓ
Сан-Франциско ћаласына жиналып, "кiлеттiлiктердi талап-
ћа сай келедi деп танылѕан "кiлдерi арћылы Бiрiккен
Џлттар Џйымыныѓ осы жарѕысын ћабылдауѕа келiстi жќне
Бiрiккен Џлттар деген атпен халыћаралыћ џйым ћџрды.
I тарау. Маћсаттары мен принциптерi
1-бап. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ к"здейтiн маћсат-
тары:
1. Халыћаралыћ бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi саћтау
жќне осы маћсатпен бейбiтшiлiкке т"нген ћауiптiѓ алдын
алу жќне жою, басћыншылыћ актiлерiн жќне басћа да
ќлемдiк тќртiпбџзушылыћтарды басып тастауѕа пќрмендi
џжымдыћ шаралар ћолдану, ќлемдiк тќртiптi бџзуѕа
ќкелiп соѕуы мљмкiн халыћаралыћ дау-жанжалдар мен
жаѕдайларды ќдiлеттiлiк пен халыћаралыћ ћџћыћ прин-
циптерiне сќйкес бейбiт жолдармен шешу саясатын жљргiзу.
2. Џлттар арасында халыћтардыѓ теѓћџћыћтылыѕы
мен "зiн-"зi басћару принциптерiн ћџрметтеу негiзiнде
достыћ ћарым-ћатынастарды дамыту жќне жалпыѕа
бiрдей бейбiтшiлiктi ныѕайтуѕа баѕытталѕан басћа да
шаралар ћабылдау.

129
3. Экономикалыћ, ќлеуметтiк, мќдени жќне адамгер-
шiлiк сипаттаѕы халыћаралыћ мќселелердi шешуде жќне
адам ћџћыћтарына, нќсiлiне, жынысына, тiлiне жќне
дiнiне ћарамастан барлыћ жџрттыѓ негiзгi бостандыћ-
тарына деген ћџрметтi ћолдау жќне дамыту саласында
халыћаралыћ ынтымаћтастыћты iске асыру.
4. Осы жалпы маћсаттарѕа жету жолындаѕы џлттар-
дыѓ iс-ќрекетiн љйлестiру орталыѕы болу.
2-бап. 1. Џйым оныѓ барлыћ мљшелерiнiѓ егемен жќне
теѓћџћыћтылыѕы принциптерiне негiзделген.
2. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ барлыћ мљшелерi олар-
дыѓ џйымѕа мљшелiгiнен келiп туындайтын ћџћыћтар
мен артыћшылыћтарыныѓ жиынтыѕын ћамтамасыз ету
љшiн осы жарѕы бойынша "здерiне ћабылданѕан мiндет-
тердi адалдыћпен орындайды.
3. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ барлыћ мљшелерi
халыћаралыћ бейбiтшiлiк, кауiпсiздiк жќне ќдiлет мљдде-
лерiне ћауiп тудырмау љшiн "здерiнiѓ халыћаралыћ дау-
жанжалдары мен келiспеушiлiктерiн бейбiт жолдармен
шешедi.
4. Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ барлыћ мљшелерi "зде-
рiнiѓ халыћаралыћ ћатынастарында кез келген мемлекет-
тiѓ аумаћтыћ тџтастыѕына немесе саяси тќуелсiздiгiне
ћарсы, бiрiккен џлттар маћсаттарына ћайшы басћа да
жолдармен кљшпен ћорћыту немесе кљш ћолданудан бас
тартады.
II тарау. Џйымныѓ мљшелерi
4-бап. 1. Џйымѕа мљше болу љшiн "здерiне осы жар-
ѕыда к"рсетiлген мiндеттердi ћабылдайтын жќне џйымныѓ
пiкiрiнше ол мiндеттердi орындауды ћалайтын жќне орын-
дай алатын бейбiтшiлiк сљйгiш барлыћ мемлекеттерге
жол ашыћ...
6-бап. Џйымныѓ осы жарѕыда белгiленген принцип-
терiн љнемi бџзушы мљшелерi Ћауiпсiздiк кеѓесiнiѓ
џсынысы бойынша Бас Ассамблеяныѓ шешiмiмен
џйымнан шыѕарылуы мљмкiн.
Крылов С.Б. История создания Орга-
низации Объединенных Наций. М.,
1960. С. 265—271.

130У.ЧЕРЧИЛЛЬДIЃ ФУЛТОНДА СMЙЛЕГЕН СMЗIНЕН
5 наурыз, 1946 жыл.
...Ћазiргi Ћџрама Штаттардыѓ, Џлыбритания жќне
Канаданыѓ ћолындаѕы атом бомбасы ж"нiндегi ћџпия
мќлiметтер мен тќжiрибенi жаѓа ћџрылѕан жас халыћара-
лыћ џйымѕа сенiп тапсыру ћателiк жќне аѓѕырттыћ
болар едi. Егер жаѕдай "згерiп, ћандай да болсын бiр
коммунистiк не неофашистiк мемлекет бџл мќлiметтердi
иемденiп алѕан жаѕдайда бiздiѓ џйћымыз ћазiргiдей тып-
тыныш болатындыѕына менiѓ кљмќнiм бар...
Мен ендi сiздерге, барлыћ ћарапайым адамдарѕа т"нiп
тџрѕан екiншi ћауiпке — тиранияѕа к"шемiн. Бiз к"з
алдымызда тџрѕан фактiге — бљкiл Британ империясыныѓ
азаматтары пайдаланатын бостандыћтардыѓ к"птеген,
тiптi олардыѓ iшiндегi ћуатты елдерде де жоћ екендiгiне
немћџрайды ћарай алмаймыз. Бџл мемлекеттерде ћарапа-
йым адамдарды баћылау ќртљрлi полициялыћ љкiметтер-
дiѓ к"мегiмен жљзеге асырылады. Бџл демократияныѓ
бљкiл принциптерiне ћарама-ћайшы.
...Мен осында келгенде айтайын деген ойымныѓ еѓ
"зектi мќселесiне келе жатырмын. Ешћандай болашаћ
соѕыстыѓ алдын алу немесе халыћаралыћ џйымныѓ
тџраћты дамуы аѕылшын тiлiнде с"йлейтiн халыћтардыѓ
туысћандыћ бiрлiгiнсiз iске аспаћшы емес. Бџл, бiр
жаѕынан, халыћтар мен империяныѓ британдыћ ынтымаћ-
тастыѕын, екiншi жаѕынан, Ћџрама Штаттар арасындаѕы
ерекше ћатынастарды бiлдiредi...
Ћџрама Штаттар Британия империясы мен оныѓ
халыћтарыныѓ ынтымаћтастыѕына шын берiлген доми-
нион Канадамен ћорѕаныс туралы тџраћты келiсiм
жасасып љлгердi. Бџл принцип халыћтардыѓ Британия-
лыћ Ынтымаћтастыѕына тљгел ћатысты болуы тиiс...
... Жаћында ѕана одаћтастар жеѓiсiнiѓ шуаѕына б"лен-
ген даланы бџлт торлай бастады. Кеѓестiк Ресей мен
оныѓ халыћаралыћ коммунистiк џйымыныѓ таяу уаћытта
не iстеу ойлары бар екенiн жќне олардыѓ басып алушы-
лыћћа ћџмарлыѕыныѓ шегi ћайда екендiгiн ешкiм бiлмейдi...
Балтикадаѕы Штеттиннен Адриатикадаѕы Триестке дейiн
ћџрлыћ љстiнде темiр тор орнады. Бџл белдеудiѓ арѕы
жаѕында Орталыћ жќне Шыѕыс Еуропаныѓ ежелгi мемле-

131
кеттерiнiѓ байлыѕы орналасћан Варшава, Берлин, Прага,
Вена, Будапешт, Белград, Бухарест, София — осы атаћты
ћалалардыѓ бќрi жќне олардыѓ айналасындаѕы халыћтар
кеѓес жљйесiнде жќне негiзiнен, кљннен-кљнге кљшейiп
отырѕан Мќскеу баћылауында... Бiздiѓ ойымызѕа келмеген
дќрежеде миллиондаѕан немiстердi жаппай ћуу фактiлерi
орын алуда...
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 437—439.
ПРЕЗИДЕНТ ТРУМЭННIЃ КОНГРЕСКЕ ЖОЛДАУЫ
(Трумэннiѓ доктринасы)
12 наурыз, 1947 жыл.
Ћазiргi кезеѓдегi халыћаралыћ жаѕдайдыѓ аса ћауiп-
тiлiгi менiѓ Конгрестiѓ бiрiккен мќжiлiсiнде с"з с"йле-
уiмдi ћажет еттi. Ќѓгiме АЋШ-тыѓ сыртћы саясаты мен
џлттыћ ћауiпсiздiгi туралы болмаћшы.
Бљгiн мен сiздердiѓ талћылауларыѓызѕа ћалыптасћан
жаѕдайдыѓ бiр пџшпаѕы — Грекия мен Тљркияѕа байла-
нысты мќселелердi џсынбаћшымын.
Ћџрама Штаттарѕа Грекия љкiметiнiѓ ћаржы жќне
экономикалыћ к"мек к"рсетудi сџраѕан "тiнiшi келiп
тљстi...
Ћаржы жќне экономикалыћ к"мек Грекияѕа бџрын
да к"рсетiлген болатын, бiраћ ол жеткiлiксiз...
Бiз бџл ћиын жаѕдайда БЏЏ тарапынан к"мек мќселе-
сiн де ћарастырдыћ. Бiраћ жаѕдай шџѕыл шараларды
ћолдануды талап етедi, ал БЏЏ мен оныѓ џйымдары
Грекияѕа ћажет к"мектi к"рсете алатындай жаѕдайда
емес...
Бiз Грекияныѓ к"ршiсi — Тљркияны да назарымыздан
тыс ћалдыра алмаймыз... Тљркияныѓ ћазiргi жаѕдайы,
ќрине, Грекиядаѕыдан "згеше... Тљркия да ћазiр бiздiѓ
к"мегiмiзге мџћтаж...
Егер бiз осы саѕаттарда Грекия мен Тљркияѕа к"мекке
келмесек, оныѓ салдары Шыѕыста да, Батыста да ћандай
болатындыѕын аныћ болжау ћиын.
Жоѕарыда айтылѕандарды ескере отырып, мен Кон-
грестен 1948 жылдыѓ 30 маусымына дейiн Грекия мен

132
Тљркияѕа 400 млн доллар м"лшерiнде к"мек к"рсетуге
"кiлдiк берудi "тiнемiн.
Ћаржылай к"мек к"рсетуден басћа мен Конгрестен
Грекия мен Тљркияѕа Американыѓ азаматтыћ жќне ќскери
адамдарын жiберуге рџћсат сџраймын. Мен арнайы б"лiн-
ген тљрiк жќне грек б"лiмдерiн љйретiп, оларѕа ќртљрлi
ћажет нџсћаулар беруге рџћсат етудi џсынамын.
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 59-60.
ЭКОНОМИКАЛЫЋ, ЌЛЕУМЕТТIК ЖЌНЕ МЌДЕНИ
ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ ПЕН ЏЖЫМДЫЋ ЋОРЅАНУ ТУРАЛЫ
КЕЛIСIМ
(Батыстыћ одаћ)
Брюссель, 17 наурыз, 1948 жыл.
4-бап. Егер Жоѕары Мќртебелi Келiсушi Жаћтыѓ бiреуi
Еуропада шабуылѕа џшыраса, басћа Жоѕары Мќртебелi
Келiсушi Жаћтар БЏЏ жарѕысыныѓ 51-бабына сќйкес
шабуылѕа џшыраѕан жаћћа "з тараптарынан жан-жаћты
ќскери, т.б. к"мек к"рсетедi.
1948 жылы 17 наурызда Англия, Франция, Бельгия,
Болгария жќне Люксембург араларында “Экономика-
лыћ, ќлеуметтiк жќне мќдени ынтымаћтастыћ пен
џжымдыћ ћорѕаныс туралы шарт” жасалды. Шартћа
ћатысушылар Батыс Одаѕыныѓ Солтљстiк Атлантика
блогымен тыѕыз ынтымаћтастыћта ќрекет жасайтын-
дыћтарын атап к"рсеттi.
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 61-62.
СОЛТЉСТIК АТЛАНТИКА КЕЛIСIМI
4 сќуiр, 1949 жыл.
4-бап. Келiсушi Жаћтар, егер ћайсысыныѓ болсын
пiкiрi бойынша бiреуiнiѓ аумаћтыћ тџтастыѕына, саяси
тќуелсiздiгi мен ћауiпсiздiгiне ћатер т"ндi деп есептеген
жаѕдайда, "зара аћылдасып, пiкiр алысады.

133
5-бап. Келiсушi жаћтар Еуропа мен Солтљстiк Амери-
када "здерiнiѓ бiреуiне не бiрнешеуiне баѕытталѕан ћарсы
шабуыл олардыѓ барлыѕына жасалѕан шабуыл деп есеп-
теуге келiстi. Мџндай жаѕдайда олардыѓ ќрћайсысы
Атлант мџхитыныѓ солтљстiк б"лiгiндегi аймаћтыѓ ћауiп-
сiздiгiн ћалпына келтiру жќне саћтау љшiн шабуылѕа
џшыраѕан жаћћа немесе жаћтарѕа тез арада, жеке немесе
басћа жаћтармен келiсе отырып, соѕыс кљштерiн ћоса
басћа барлыћ ћажет деп есептелетiн к"мектi к"рсетедi...
6-бап. 5-баптаѕы келiсушi бiр немесе бiрнеше жаћћа
ћарулы шабуылды, Еуропа немесе Солтљстiк Америкадаѕы
ћандай да бiр болсын келiсушi жаћ аумаѕына Франция-
ныѓ Алжирдегi департаменттерiне, келiсушi жаћтардыѓ
Еуропадаѕы басћыншылыћ ќскерiне, кез келген келiсушi
жаћтыѓ ћџзыретiндегi Атлант мџхитыныѓ солтљстiк б"лi-
гiндегi аудандарда — Шаян тропигiнен солтљстiкке ћарай
орналасћан аралдарѕа немесе осы аудандардаѕы келiсушi
жаћтардыѓ џшаћтарына жасалѕан шабуыл деп тљсiну
керек.
Правда. 1949, 20 марта.
ЭКОНОМИКАЛЫЋ MЗАРА КMМЕК КЕЃЕСIН
ЋЏРУ ТУРАЛЫ ХАБАР
5—8 ћаѓтар, 1949 жыл.
Осы жылдыѓ ћаѓтарында Мќскеуде Болгария, Вен-
грия, Польша, Румыния, КСРО, Чехословакия "кiлдерiнiѓ
экономикалыћ кеѓесi болып "ттi...
Кеѓес Америка Ћџрама Штаттарыныѓ, Англияныѓ
жќне таѕы басћа да Батыс Еуропа елдерiнiѓ љкiметтерi
шын мќнiсiнде халыћтыћ демократия елдерi жќне КСРО
сауда жасаудан бас тартуда деп есептейдi, себебi бџл
елдер "здерiнiѓ егемендiгi мен џлттыћ экономикалыћ
мљдделерiне ћайшы келетiндiктен Маршалл жоспарыныѓ
ќмiрiне к"нудi ћажет деп таппады.
Кеѓес халыћтыћ демократия елдерi мен КСРО экономи-
калыћ ынтымаћтастыѕын одан ќрi дамыту маћсатында
шаруашылыћ тќжiрибелерiмен алмасу, бiр-бiрiне техника-
лыћ к"мек к"рсету, шикiзат, азыћ-тљлiк, машина, ћџрал-
жабдыћтар, т.б. алмасу љшiн кеѓеске ћатысушылардыѓ
"кiлдерiнен тепе-теѓ м"лшерде "кiлеттiлiк негiзiнде

134
экономикалыћ мќжiлiс — Экономикалыћ 5зара К"мек
кеѓесiн ћџруды ћажет деп тапты. Кеѓес ашыћ џйым, оѕан
оныѓ принциптерiн мойындаушы жќне жоѕарыда аталѕан
елдермен кеѓаућымды экономикалыћ ынтымаћтастыћ
орнатћысы келетiн Еуропаныѓ басћа да елдерi мљше бола
алатындыѕын мќлiмдейдi.
Многостороннее экономическое сотруд-
ничество социалистических государств.
М., 1972. С. 121-122.
ЭКОНОМИКАЛЫЋ ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ ТУРАЛЫ
КАНАДА-АМЕРИКА КЕЛIСIМI
26 ћазан, 1950 жыл.
...Жалпы ћауiпсiздiк мљдделерiне сай жќне екi љкiметке
олардыѓ Бiрiккен Џлттар Жарѕысы жќне Солтљстiк
Атлантикалыћ шарт бойынша мiндеттемелерiн орындауѕа
к"мектесу маћсатымен бџл бiрлескен ќрекеттер аясы
кеѓейтiлуге тиiстi деп есептелiндi. Сол себептi жалпы
ћорѕаныс жќне екi елдiѓ "неркќсiбi мен ћорларын еѓ
жаћсы бiрлескен нќтижелерге жету маћсатында екi елдiѓ
экономикалыћ кљштерiн сќйкестендiру љшiн бiздiѓ екi
љкiмет олардыѓ тиiстi атћарушылыћ "кiлдерiнiѓ шегiнде
барлыћ мќселелерде ынтымаћтастыћта болатындыѕы
ж"нiнде келiсiмге ћол жеттi.
...5. Канада мен Ћџрама Штаттар арасындаѕы бiрлес-
кен ћорѕанысћа ћажеттi тауарлардыѓ ћозѕалысына жасал-
ѕан кедергiлер барынша жойылуѕа тиiс.
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 549-550.
СУТЕК БОМБАСЫН ЖАСАУ ЖMНIНДЕГI БАЅДАРЛАМА
31 ћаѓтар, 1950 жыл.
Мен Атом энергиясы ж"нiндегi комиссияѕа атом ћару-
ларыныѓ барлыћ тљрлерi, iшiнде сутек бомбасы немесе
ерекше бомба деп аталатын тљрiне де зерттеу жџмыста-
рын жалѕастыра беруге нџсћау бердiм. Атом ћаруы сала-
сындаѕы басћа да зерттеулер сияћты бџл да бiздiѓ бей-

135
бiтшiлiк пен ћауiпсiздiк жоспарымыздыѓ барлыћ
маћсаттарына сќйкес жљргiзiлуде, жљргiзiле бередi де.
Гарри С.Трумэн
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 413.
ЕУРОПАДАЅЫ ЏЖЫМДЫЋ ЋАУIПСIЗДIК ТУРАЛЫ
ЖАЛПЫЕУРОПАЛЫЋ КЕЛIСIМНIЃ ЖОБАСЫ
(негiзгi принциптерi)
1. Келiсiмге "здерiнiѓ ћоѕамдыћ ћџрылысына ћарамас-
тан келiсiмнiѓ маћсатын мойындайтын жќне "зiне ондаѕы
к"рсетiлген мiндеттердi алатын барлыћ Еуропа мемлекет-
терi ћатыса алады. Келешекте бiртџтас, бейбiтшiл, демо-
кратиялыћ Герман мемлекетi ћџрылѕанша Германия
Демократиялыћ Республикасы мен Германия Федералдыћ
Республикасы да келiсiмнiѓ теѓћџћылы мљшелерi бола
алады, яѕни Германия бiрiккен соѓ келiсiмге жалпы
негiзде бiртџтас Герман мемлекетi ћатыса алады.
Еуропадаѕы џжымдыћ ћауiпсiздiк туралы келiсiмге
ћол ћойылуы т"рт мемлекеттiѓ — КСРО, АЋШ, Англия
жќне Францияныѓ герман мќселесi ж"нiндегi ћџзырына
ћол сџћпайды. Бџл мќселе ертеректе т"рт мемлекет арасын-
даѕы белгiленген тќртiп бойынша реттеледi.
2. Келiсiмге ћатысушылар бейбiтшiлiк пен Еуропада-
ѕы ћатер туѕызбау маћсатында бiр-бiрiне шабуыл жасау-
дан, "здерiнiѓ халыћаралыћ ћатынастарында кљш к"рсету
немесе кљш ћолданудан бас тартулары керек...
9. Халыћаралыћ бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi саћтау
ж"нiндегi БЏЏ Ћауiпсiздiк Кеѓесiнiѓ тџраћты мљшелерi
мемлекеттерге жљктелген аса маѓызды жауапкершiлiктер-
дi мойындай отырып, келiсiмге ћатысушылар Америка
Ћџрама Штаттары мен Ћытай Халыћ Республикасы љкiмет-
терiн келiсiм бойынша ћџрылатын органдарѕа "з "кiл-
дерiн баћылаушы ретiнде жiберуге шаћырды.
Правда. 1954, 11 февраля. // Хрестома-
тия по новейшей истории (1945—1965).
М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 76-77.

136БАЅДАД КЕЛIСIМI
(Тљркия мен Ирак арасындаѕы келiсiм)
24 аћпан, 1955 жыл.
1-бап. Жоѕары Мќртебелi Келiсушi Жаћтар БЏЏ жар-
ѕысыныѓ 51-бабына сќйкес "з ћауiпсiздiктерi мен ћорѕа-
ныс маћсаттарында ынтымаћтастыћты iске асырады. Сол
шешiлгелi отырѕан шаралардыѓ iшiнде осы ынтымаћ-
тастыћты жљзеге асыру љшiн арнаулы келiсiм шартын
ћабылдайды.
2-бап. Жоѕары Мќртебелi Келiсушi Жаћтардыѓ атынан
"кiлеттiк ететiн ћџзырлы билiк орындары 1-бапта ћарас-
тырылѕан ынтымаћтастыћтыѓ iске асырылуын ћамта-
масыз ететiн шараларды аныћтап, белгiлейдi.
3-бап. Жоѕары Мќртебелi Келiсушi Жаћтар бiр-бiрiнiѓ
iшкi iстерiне ешћандай араласпауѕа мiндеттенедi. Жоѕары
Мќртебелi Келiсушi Жаћтар араларында болуы мљмкiн
келiспеушiлiктердi Бiрiккен Џлттар Џйымыныѓ жарѕы-
сына сќйкес бейбiт жолдармен шешуге келiстi.
5-бап. ...Бџл келiсiм осы аймаћта ћауiпсiздiк пен бей-
бiтшiлiктi саћтауѕа шын мљдделi Араб Лигасыныѓ мљшесi
немесе кез келген басћа да мемлекеттердiѓ ћосылуы љшiн
ашыћ.
КСРО СЫРТЋЫ IСТЕР МИНИСТРЛIГIНIЃ ТАЯУ ЖЌНЕ ОРТА
ШЫЅЫСТАЅЫ ЋАУIПСIЗДIК ТУРАЛЫ МЌЛIМДЕМЕСIНЕН
16 сќуiр, 1955 жыл.
Соѓѕы кездерде Таяу жќне Орта Шыѕыстаѕы жаѕдай
едќуiр шиеленiсе тљстi. Бџл кейбiр батыс елдердiѓ Таяу
жќне Орта Шыѕыс елдерiн басћыншыл Солтљстiк Атлан-
тика одаѕына ћосымша ретiнде ћџрылатын тљрлi соѕыс
топтарына тартуѕа баѕытталѕан жаѓа ќрекеттерiне байла-
нысты болып отыр.
Соѕыс одаћтары Таяу жќне Орта Шыѕыс елдерiне емес,
осы аймаћта "з љстемдiгiн орнатуѕа ќрекеттенiп отырѕан
Американыѓ басћыншылыћ топтарына ћажет. Олар тќуел-
сiз џлттыћ даму жолына тљскен Таяу жќне Орта Шыѕыс
халыћтарыныѓ "мiрлiк мљдделерiне ћарсы, осы одаћ-
тардыѓ к"мегiмен "зiнiѓ осы аудандардаѕы ќлсiреп ћал-

137
ѕан жаѕдайын ћалпына келтiрiп, џстап ћалуѕа тырысып
отырѕан аѕылшын топтарына керек...
Таяу жќне Орта Шыѕыс елдерiнiѓ ћауiпсiздiгiне шын
мќнiсiнде ћауiп бар, бiраћ ол Кеѓес Одаѕы тарапынан
емес, ћауiпсiздiктi ћамтамасыз етудi сылтауратып, Таяу
жќне Орта Шыѕыста басћыншылыћ соѕыс одаћтарын
ћџрып, осы аймаћ елдерiн "здерiнiѓ соѕыс-стратегиялыћ
шебiне, ал экономикалыћ жаѕынан оларды отар жќне
тќуелдi аумаћтардыѓ кейпiне келтiруге џмтылып отырѕан
мемлекеттер тарапынан...
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. С. 85—87.
ИРАКТЫЃ БАЅДАД КЕЛIСIМIНЕН ШЫЅУЫ ТУРАЛЫ
(Ирак премьер-министрi А.К.Ћасымныѓ мќлiмдемесi)
24 наурыз, 1959 жыл.
...Осы уаћыттан бастап Ирак ешћандай келiсiм не одаћ-
пен тџсаулы емес. Ендi Ирак с"зсiз жќне толыћ тљрде
егемендiгi мен тќуелсiздiгiн еркiн пайдаланатын болады.
Баѕдад келiсiмi бiздiѓ елiмiздiѓ ћолын байлап келедi. Ол
1955 жылы 24 аћпанда 5 жыл мерзiмге жасалѕан бола-
тын. Бџл мерзiм бiр жылдан кейiн бiтедi. Бiраћ бiз алдын
ала жаѕдайдыѓ ћандай болатындыѕын бiле алмаймыз.
Сондыћтан да бiз келiсiмге ћатысушылардыѓ бiздiѓ iшкi
iстерiмiзге араласуына ћандай да болсын мљмкiншiлiктер
бермеу љшiн келiсiмнен шыѕуѕа шешiм ћабылдадыћ...
Бiз келiсiмнiѓ бiздiѓ елiмiзге ћатынасты iс-ќрекеттерi
бљгiннен, 1959 жылдыѓ 24 наурызынан бастап тоћтаты-
лады деп есептеймiз...
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. С. 648-649.
БЕЙБIТ ЋАТАР MМIР СЉРУДIЃ БЕС ПРИНЦИПI
(Панча Шила принциптерi)
1. Бiр-бiрiнiѓ аумаћтыћ тџтастыѕы мен егемендiгiн
"зара ћџрметтеу.
2. Басћыншылыћтан екiжаћты бас тарту.

138
3. Бiр-бiрiнiѓ iшкi iстерiне "зара араласпау.
4. Теѓдiк жќне екiжаћты тиiмдiлiк.
5. Бейбiт ћатар "мiр сљру.
Кауль Т.Н. Индия и Азия. М., 1989.
С. 182.
ЉНДIЋЫТАЙДА БЕЙБIТШIЛIК ОРНАТУ ЖMНIНДЕГI ЖЕНЕВА
КЕЃЕСIНIЃ ЋОРЫТЫНДЫ ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
21 шiлде, 1954 жыл.
Кеѓес Камбоджада, Лаоста жќне Вьетнамда соѕыс
ћимылдарына тыйым салатын жќне осы келiсiмдердiѓ
орындалуына халыћаралыћ баћылау орнататын келiсiм-
дердi маћџлдайды. (Осы кезде Вьетнам, Лаос жќне
Камбоджа џлттыћ егемендiгi халыћаралыћ деѓгейде
танылѕан болатын.)
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965 гг.). Документы и мате-
риалы. М., 1961. Т. 3. С. 77-78.
АЗИЯ МЕН АФРИКА ЕЛДЕРIНIЃ БАНДУНГ
КОНФЕРЕНЦИЯСЫНЫЃ ЋОРЫТЫНДЫ МАЗМЏНДАМАСЫ
18—24 сќуiр, 1955 жыл.
С. Адам ћџћыћтары жќне зiн-зi басћару.
Конференция... БЏЏ Жарѕысында белгiленген адам
ћџћыѕыныѓ негiзгi принциптерiн толыћ ћолдайтындыѕын
мќлiмдейдi, “Адам ћџћыћтарыныѓ декларациясын” барлыћ
халыћтар мен џлттар љшiн жалпы љлгi деп есептейдi.
...Халыћтар мен џлттардыѓ "зiн-"зi басћару принципiн
толыћ ћолдайтындыѕын жария етедi.
...Нќсiлдiк сегрегация мен кемсiтушiлiк саясаты тќжi-
рибесiн айыптайды.
D. Тќуелдi халыћтар мќселесi.
1. Конференция: а) отаршылдыћ "зiнiѓ барлыћ к"рiнiс-
терiнде тез жоюды талап ететiн жауыздыћ екендiгiн
жария етуге келiстi...
2. Конференция "зiнiѓ Алжир, Марокко жќне Тунис
халыћтарыныѓ ћџћыћтарын ћолдайтындыѕын мќлiмдедi.
Ѕ. Конференция адамзат пен ркениеттi љрей мен
келешек ћџрып кетуден саћтау љшiн ћарусыздандыру,

139
ядролыћ жќне термоядролыћ ћаруды ндiру, сынау жќне
ћолдануѕа тыйым салуды аса ћажет деп есептейдi...
V. Жаппай бейбiтшiлiк пен ынтымаћтастыћћа кмек-
тесу туралы декларация (Бандунг конференциясыныѓ
принциптерi):
1. Адамныѓ негiзгi ћџћыћтарын, сонымен бiрге БЏЏ
жарѕысыныѓ маћсаттары мен принциптерiн ћџрметтеу.
2. Барлыћ елдердiѓ егемендiгi мен аумаћтыћ тџтасты-
ѕын ћџрметтеу.
3. Барлыћ нќсiлдердiѓ, љлкен-кiшiлi барлыћ џлттардыѓ
теѓдiгiн мойындау.
4. Бiр-бiрiне басып кiру жќне бiр-бiрiнiѓ iшкi iстерiне
араласудан ћалыс ћалу.
5. Ќрбiр елдiѓ БЏЏ жарѕысына сќйкес жеке жќне
џжымдыћ ћорѕану ћџћыѕын сыйлау.
6. (А) Џжымдыћ ћорѕаныс туралы келiсiмдердi ћандай
да бiр мемлекеттiѓ жеке мљддесiне пайдаланудан ћалыс ћалу.
(В) Ћандай да болсын бiр елдiѓ басћа бiр елдерге
ћысым к"рсетуiнен ћалыс ћалу.
7. Кез келген елдiѓ аумаћтыћ тџтастыѕына жќне саяси
тќуелсiздiгiне ћарсы актiлер мен басћыншылыћ жќне
кљш ћолдану ћаупiнен ћалыс ћалу.
8. Барлыћ халыћаралыћ дау-жанжалдарды бейбiт жол-
мен шешу.
9. 5зара мљдделесу мен ынтымаћтастыћћа жќрдемдесу.
10. Ќдiлеттiлiк пен халыћаралыћ мiндеттемелердi ћџр-
меттеу.
Правда. 1955, 26 апреля.
АЋШ КОНГРЕСIНIЃ ЋАРАРЛАРЫНАН
(Эйзенхауэр доктринасы)
9 наурыз, 1957 жыл.
II блiм.
Президентке Орта Шыѕыс аймаѕындаѕы ћажет деп
санаѕан бiр елге немесе бiрнеше елге ќскери к"мек к"р-
сету жоспарын iске асыруѕа "кiлеттiлiк берiледi. АЋШ
Орта Шыѕыс елдерiнiѓ тќуелсiздiгi мен тџтастыѕын саћтау
"зiнiѓ џлттыћ мљдделерi мен жалпыѕа бiрдей бейбiтшiлiк
iсi љшiн аса ћажет деп есептейдi.

140
Осы маћсатпен, егер президент ћажет деп тапса, Ћџрама
Штаттар халыћаралыћ коммунизмнiѓ баћылауындаѕы
ћандай да болсын бiр елдiѓ тарапынан ћарулы шабуылѕа
џшыраѕан кез келген ел немесе бiрнеше ел к"мек сџраса,
оларѕа к"мек к"рсету љшiн ћарулы кљштердi ћолдану
АЋШ-тыѓ келiсiмдер бойынша алѕан мiндеттемелерi мен
АЋШ конституциясына сќйкес келген жаѕдайларда ѕана
iске асырылады.
III блiм.
Осы ћарармен президентке 1957 бюджеттiк жылыныѓ
ћалѕан мерзiмi iшiнде осы бiрiккен ћарардыѓ негiзiнде эко-
номикалыћ жќне соѕыс к"мегiн к"рсетуге 200 млн-дай
доллар к"лемiнде ћаржы жџмсауѕа "кiлеттiк берiлдi.
Международная жизнь. 1957. № 4.
С. 158-159.
ЕУРОПАЛЫЋ ЭКОНОМИКАЛЫЋ ЫНТЫМАЋТАСТЫЋТЫ
ЋЏРУ ТУРАЛЫ КЕЛIСIМ
17 наурыз, 1957 жыл.
1-бап. Осы келiсiммен Жоѕары Мќртебелi Келiсушi Жаћ-
тар Еуропалыћ экономикалыћ ынтымаћтастыћ ћџрады.
2-бап. Ынтымаћтастыћ жалпы нарыћ жќне ынтымаћ-
тастыћћа мљше мемлекеттердiѓ экономикалыћ саясатта-
рын бiрте-бiрте жаћындастыру, экономикалыћ ћызмет-
терiн жан-жаћты дамыту, тџраћты жќне бiркелкi даму,
тџрмыс дќрежесiн жеделдетiп арттыру, мемлекеттер ара-
сында тыѕыз ћарым-ћатынас орнатуды маћсат етiп ћойды.
3-бап. Жоѕары бапта к"рсетiлген маћсаттарѕа жету
љшiн Ынтымаћтастыћ осы келiсiмнiѓ шарттарымен белгi-
ленген мерзiмдерi iшiнде мына т"менгiлердi iске асыруды
к"здейдi:
а) мљше мемлекеттер арасында кеден алым-салыћтарын
жќне тауарлардыѓ санына шек ћояды, таѕы басћа да кедер-
гiлердi жою;
b) ынтымаћтастыћћа мљше емес басћа мемлекеттермен
байланыста жалпы кеден тарифiн орнатып, бiрыѓѕай
сауда саясатын жљргiзу;
с) мљше мемлекеттер арасындаѕы адамдардыѓ еркiн
жљрiп-тџруына, ћызметтер мен капиталдыѓ еркiн ауысуын-
даѕы кедергiлердi жою;
d) ауыл шаруашылыѕы саласында бiрыѓѕай саясат
орнату;

141
е) к"лiк саласында бiрыѓѕай саясат белгiлеу;
f) жалпы нарыћтаѕы бќсеке ќдеттегiдей болуын ћамта-
масыз ететiн тќртiп орнату;
g) мљше елдердiѓ заѓдарын жалпы нарыћтыѓ ћызме-
тiне бейiмдеп, мљмкiндiгiнше жаћындастыру;
h) еѓбекшiлердi жџмыспен ћамтамасыз етудi жаћсарту
жќне олардыѓ тџрмыс дќрежесiн к"теруге мљмкiншiлiк-
тердi жаћсарту маћсаты мен Еуропа ќлеуметтiк ћорын ћџру.
Договоры, учреждающие европейские
сообщества. М., 1994. С. 100—198.
ЕУРОПАЛЫЋ ЕРКIН САУДА ЋАУЫМДАСТЫЅЫ
(Џлыбритания, Норвегия, Дания, Швейцария, Австрия жќне
Португалия љкiметтерi 1959 жылы желтоћсан мен
1960 жылы ћаѓтар арасында ћол ћойѕан конвенциядан)
2-бап. Маћсаттары.
Ћауымдастыћ мына т"мендегi маћсаттарды к"здейдi:
а) ћауымдастыћ пен ќрбiр мљше мемлекеттердiѓ аума-
ѕында экономикалыћ белсендiлiктiѓ тџраћты тљрде дамуын,
толыћ жџмыспен ћамтамасыз етiлу, еѓбек "нiмдiлiгiн арт-
тыру мен бар ћорларды љнемдi пайдалануды, ћаржы тџ-
раћтылыѕы мен тџрмыс жаѕдайын љнемi арттырып отыру-
ѕа ћолдау к"рсету;
б) мљше мемлекеттер арасындаѕы сауда-саттыћ ќдетте-
гiдей бќсеке жаѕдайында жљргiзiлуiн ћамтамасыз ету;
в) мљше мемлекеттер арасындаѕы ћауымдастыћ к"ле-
мiнде "ндiрiлетiн шикiзаттармен жабдыћтаудаѕы едќуiр
теѓсiздiктi жою;
г) дљниежљзiлiк сауданыѓ бiрћалыпты дамып, кеѓеюiне
жќрдемдесу...
Хрестоматия по новейшей истории
(1945—1965). Документы и материалы.
М., 1961. Т. 3. Ч. 1. С. 114-115.
ЯДРОЛЫЋ ЋАРУДЫ ТАРАТПАУ ЖMНIНДЕГI КЕЛIСIМ
1-бап. Осы Келiсiмге ћатысушы ядролыћ ћаруѕа ие
ќрбiр мемлекет ядролыћ ћару немесе басћа да ядролыћ
жарылыс ћондырѕыларын ешкiмге бермеуге, сонымен
бiрге ядролыћ ћару мен жарылыс ћондырѕыларѕа тiкелей
не жанама тљрде баћылау жасатпауѕа; кез келген ядро-

142
лыћ ћаруѕа ие емес мемлекеттi ядролыћ ћару немесе басћа
да ядролыћ жарылыс ћондырѕыларын шыѕаруѕа немесе
басћа жолдармен оларды иемденуге, сонымен бiрге мџндай
ћарулар мен жарылыс ћондырѕыларына баћылау орнатуѕа
к"мектеспеу; ћолдау к"рсетiп, итермелемеулерi керек.
2-бап. Осы Келiсiмге ћатысушы ядролыћ ћаруы жоћ
ќрбiр мемлекет ешкiмнен ядролыћ ћару немесе ядролыћ
жарылыс ћондырѕыларын ћабылдамауѕа мiндеттенедi...
6-бап. ...Осы Келiсiмнiѓ ќрбiр ћатысушысы ерiктi тљрде
таяу арада ядролыћ ћаруларды тоћтату жќне пќрмендi
халыћаралыћ баћылаумен жаппай жќне толыћ ћарусыз-
дандыру ж"нiнде келiсс"здер жљргiзуге мiндеттендi. Мќскеу
ћаласында, Вашингтон мен Лондонда маусым айыныѓ
бiрi кљнi бiр мыѓ тоѕыз жљз алпыс сегiзiншi жылы љш
дана болып жасалды.
Тимербаев В.М. Россия и ядерное не-
распространение. М., 1999. С. 354—359.
КЕЃЕСТIК СОЦИАЛИСТIК РЕСПУБЛИКАЛАР ОДАЅЫ МЕН
АМЕРИКА ЋЏРАМА ШТАТТАРЫ АРАСЫНДАЅЫ
ЗЫМЫРАНЅА ЋАРСЫ ЋОРЅАНУ ЖЉЙЕЛЕРIН ШЕКТЕУ
ТУРАЛЫ КЕЛIСIМ
26 мамыр, 1972 жыл.
1-бап. 1. Екi Жаћтыѓ ќрћайсысы зымыранѕа ћарсы
ћорѕаныс жљйелерiн тежеуге жќне осы Келiсiмнiѓ шарт-
тарына сќйкес басћа да iс-шаралар ћолдануѕа мiндеттенедi.
2. Екi Жаћтыѓ ќрћайсысы "з елiнiѓ аумаѕында зымы-
ранѕа ћарсы ћорѕаныс жљйелерiн "рiстетуге жќне ондай
ћорѕаныстыѓ негiзiн салмауѕа мiндеттенедi...
5-бап. 1. Екi Жаћтыѓ ќрћайсысы теѓiзде, ауада, ѕарыш-
та жќне жер љстiнде немесе олардыѓ б"лшектерiн "рiс-
тетуге, ћџрмауѕа жќне сынамауѕа мiндеттенедi...
9-бап. Осы Келiсiмнiѓ "мiршеѓдiгi мен тиiмдiлiгiн
орнату маћсатымен осы келiсiммен шектелген зымыранѕа
ћарсы ћорѕаныс жљйелерi мен олардыѓ б"лшектерiн басћа
мемлекеттерге бермеуге жќне "з џлттыћ аумаѕынан тыс
жерлерге орналастырмауѕа мiндеттенедi...
15-бап. 1. Бџл келiсiм шексiз мерзiмге жасалынды.
2. Екi Жаћтыѓ ќрћайсысы "зiнiѓ мемлекеттiк егемендiгiн
iске асыру маћсатында осы келiсiмнен шыѕуѕа ћџћылы...
Во имя мира на земле. Кн. I. М., 1977.
С. 156—160.

143 БIРЫЃЅАЙ ЕУРОПАЛЫЋ АКТ
III блiм. СЫРТЋЫ САЯСАТ САЛАСЫНДАЅЫ ЕУРОПАЛЫЋ
ЫНТЫМАЋТАСТЫЋ ТУРАЛЫ ЕРЕЖЕ
Люксембург, 17 аћпан, 1986 жыл.
Гаага, 28 аћпан, 1986 жыл.
Сыртћы саясат саласындаѕы еуропалыћ ынтымаћ-
тастыћ мына т"мендегiдей ережелермен реттестiрiледi:
1. Келiсушi Жоѕары Жаћтар Еуропалыћ бiрлестiк-
тердiѓ мљшелерi бола отырып, Еуропа сыртћы саясатын
бiрiгiп белгiлеуге жќне iске асыруѕа џмтылады.
2. а) Келiсушi Жоѕары Жаћтар олардыѓ бiрiккен
ыћпалы наѕыз тиiмдi жолдармен реттестiрiлу, олардыѓ
пiкiрлерiн жаћындастыру жќне бiрiккен ћимылдарды
iске асыру маћсатымен ортаћ мљдделерге ћатысы бар
кез келген сыртћы саясат мќселесi бойынша бiр-бiрiн
хабарландырып жќне аћылдасып отыруѕа мiндеттенедi...
д) Келiсушi Жоѕары Жаћтар халыћаралыћ ћатынас-
тарда немесе халыћаралыћ џйымдардыѓ шеѓберiнде бiртџтас
кљш ретiндегi тиiмдi ќрекеттерiне зиянын тигiзетiн кез келген
ќрекеттерден немесе шешiмдерден аулаћ болуѕа џмтылады.
4. Келiсушi Жоѕары Жаћтар еуропалыћ саяси ынты-
маћтастыћ шеѓберiнде Еуропа парламентiмен "зара тыѕыз
байланысты ћамтамасыз етедi. Ол љшiн Еуропа кеѓесiнде
т"раѕалыћ етушi мљше мемлекет саяси ынтымаћтастыћ
шеѓберiнде ћаралѕан сыртћы саясат мќселелерi туралы
Еуропа парламентiн тџраћты хабардар етiп отыруы жќне
Еуропа парламентiнiѓ пiкiрi лайыћты тљрде ескертiлуiн
ћамтамасыз етуi ћажет...
6. а) Келiсушi Жоѕары Жаћтар еуропалыћ ћауiпсiздiк
мќселелерi ж"нiндегi бџрынѕыдан да г"рi тыѕыз ынты-
маћтастыћ сыртћы саясат саласындаѕы еуропалыћ џћсас-
тыћты ћалыптастыруѕа елеулi љлес ћосуѕа мљмкiншiлiгi
бар деп есептейдi. Олар "здерiнiѓ ћауiпсiздiгiнiѓ саяси
жќне экономикалыћ ћырлары бойынша пiкiрлерiн тыѕы-
зыраћ љйлестiруге келiстi...
Документы Европейского Союза.
М., 1994. Т. 2. С. 7—38.

144ВАРШАВА ШАРТЫНА ЋАТЫСУШЫ МЕМЛЕКЕТТЕРДIЃ
ЌСКЕРИ-СОЅЫС ДОКТРИНАСЫ ТУРАЛЫ
29 мамыр, 1987 жыл.
Ћазiргi жаѕдайда мемлекеттер мен ќскери-соѕыс одаћ-
тардыѓ олардыѓ ќскери-соѕыс саласындаѕы к"здеген маћсат-
тары мен ниеттерiн дџрыс тљсiнудiѓ маѓызы арта тљсуде...
1. Варшава Шартына ћатысушы ќр елдiѓ ќскери-соѕыс
доктринасы ядролыћ жќне жай соѕыстарды болдырмау
маћсатына баѕытталѕан. Социалистiк ћоѕамдыћ ћџрылыс-
тыѓ сипатына байланысты бџл мемлекеттер болашаћта
халыћаралыћ мќселелердi тек соѕысу жолымен емес, оны
бейбiт жолмен шешудi ћалайды. Олардыѓ ниетi барлыћ
халыћаралыћ даулы мќселелердi бейбiт жолмен, саяси ќдiс-
термен шешу...
Варшава Шартына ћатысушы елдердiѓ ќскери-соѕыс
доктринасы ћатал тљрде тек ћорѕанысћа баѕытталѕан жќне
ћазiргi жаѕдайда ћандай да болсын даулы мќселелердi соѕыс
жолымен шешуге болмайды деген ћаѕидаѕа негiзделген...
Варшава Шартына ћатысушы мемлекеттер Еуропадаѕы
не Еуропадан тыс жердегi ешбiр мемлекетке аумаћтыћ
талап ћоймайды. С"йтiп, олар ћорѕануѕа, болуы мљмкiн бас-
ћыншылыћты тойтаруѕа ћажеттi шектi ћатаѓ саћтайды.
II. ...Бiрiншiден, ядролыћ ћару-жараћтарды жасау,
"ндiру жќне жетiлдiрудi тоћтату жолындаѕы бiрiншi кезек-
тегi шара ретiнде ядролыћ сынаћтарѕа толыћ жќне жаппай
тыйым салу, оларды кезекпен ћысћарту жќне толыћ жою,
жаппай ћаруланудыѓ ѕарышћа таралуына жол бермеу.
Екiншiден, химиялыћ жќне жаппай ћырып-жою ћџрал-
дарыныѓ басћа да тљрлерiне тыйым салу жќне мљлдем жою.
Љшiншiден, Еуропада ћарулы кљштер мен ћарапайым
ћару-жараћтарды ћысћарту.
Тртiншiден, ћарусыздандырудыѓ барлыћ шараларына
џлттыћ техникалыћ жабдыћтар мен халыћаралыћ шара-
ларды бiрiктiру негiзiнде ћатаѓ баћылау орнату...
Бесiншiден, Еуропаныѓ барлыћ б"лiктерiнде жќне дљние-
жљзiнiѓ басћа да аудандарында ядролыћ, химиялыћ ћару-
жараћтардан таза жќне ћару-жараћтар аз м"лшерде жи-
наћталѕан, жоѕары сенiм аймаћтарын ћџру, Еуропада екi
жаћћа ортаћ негiзде ќскери сенiм шараларын iске асыру.
Совещание Политического консультативного
комитета государств-участников Варшавского
Договора. Берлин, 28-29 мая 1987 г.
Документы и материалы. М., 1987. С. 7—12.

145 ГЕРМАНИЯЅА БАЙЛАНЫСТЫ ТЉПКIЛIКТI
РЕТТЕУ ЖMНIНДЕГI КЕЛIСIМ
Мќскеу, 12 ћыркљйек, 1990 жыл.
Германия Демократиялыћ Республикасы, Германия
Федеративтiк Республикасы, Џлыбритания мен Солтљстiк
Ирландия Бiрiккен Корольдыѕы, Америка Ћџрама Штат-
тары, Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы жќне
Француз Республикасы 1990 жылдыѓ 13 аћпанында Отта-
вада ћабылданѕан мќлiмдемеге сќйкес 1990 жылдыѓ 5 мамы-
рында Боннда, 1990 жылдыѓ 22 маусымында Берлинде,
1990 жылдыѓ 17 шiлдесiнде Польша Республикасыныѓ
Сыртћы iстер министрiнiѓ ћатысуымен Парижде, 1990 жыл-
дыѓ 12 ћыркљйегiнде Мќскеуде кездесулер "ткiзген сыртћы
iстер министрлерiнiѓ "кiлдiк етулерiмен мына т"мендегi-
лерге келiстi:
1-бап. 1. Бiрiккен Германия Германия Демократиялыћ
Республикасыныѓ, Германия Федеративтiк Республика-
сыныѓ жќне бљкiл Берлиннiѓ аумаћтарын ћамтиды. Бiрiк-
кен Германияныѓ шекаралары тљпкiлiктi сипатты екен-
дiгiн растау Еуропадаѕы бейбiт тќртiптiѓ маѓызды ћџрамы
болып табылады.
3. Бiрiккен Германияныѓ басћа мемлекеттерге ешћан-
дай аумаћтыћ талаптары жоћ жќне болашаћта да ондай
талаптар ћоймайды...
2-бап. Германия Демократиялыћ Республикасы мен
Германия Федеративтiк Республикасыныѓ љкiметтерi бџдан
былай немiс жерiнен тек бейбiтшiлiк тарайды деген мќлiм-
демелерiн растайды...
3-бап. 1. Германия Демократиялыћ Республикасы мен
Германия Федеративтiк Республикасыныѓ љкiметтерi "зде-
рiнiѓ ядролыћ, биологиялыћ жќне химиялыћ ћаруларды
шыѕару, иелену жќне пайдаланудан бас тартатындыћта-
рын растайды. Олар Бiрiккен Германия да осы мiндет-
темелердi џстанады деп мќлiмдейдi...
4-бап. 1. Кеѓестiк Социалистiк Республикалар Одаѕы,
Германия Демократиялыћ Республикасы мен Германия
Федеративтiк Республикасыныѓ љкiметтерi КСРО мен
Бiрiккен Германия кеѓес ќскерлерiнiѓ ћазiргi Германия
демократиялыћ Республикасы мен Берлиннiѓ аумаѕында
орналасуыныѓ шарттары мен мерзiмдерiн, сонымен бiрге
Германия Демократиялыћ Республикасы мен Германия
Федеративтiк Республикасыныѓ осы келiсiмнiѓ 3-бабыныѓ

146
2-тармаѕында к"рсетiлген мiндеттемелердiѓ iске асыры-
луына байланысты 1994 жылдыѓ соѓында аяћталатын
кеѓес ќскерлерiн ќкетудi iске асыру мќселелерi тиiстi
келiсiм бойынша реттеледi деп мќлiмдейдi...
7-бап. 1. Џлыбритания мен Солтљстiк Ирландияныѓ
Бiрiккен Корольдыѕы, Америка Ћџрама Штаттары, Кеѓес-
тiк Социалистiк Республикалар Одаѕы жќне Француз
Республикасы "здерiнiѓ Берлин мен жалпы Германия
ж"нiндегi ћџћыћтары мен жауапкершiлiктерiнiѓ iс-ќрекет-
терiн осымен доѕарады...
2. Осыѕан байланысты Бiрiккен Германия "зiнiѓ iшкi
жќне сыртћы iстерiнде толыћ егемендiк алады...
Документы по немецкому единству и
германо-советскому договору. М., 1990.
ФЕДЕРАЛДЫЋ СЫРТЋЫ IСТЕР МИНИСТРIНIЃ
МЌСКЕУДЕГI МЌЛIМДЕМЕСI
Федералдыћ сыртћы iстер министрi Ганс-Дитрих Геншер
сыртћы iстер министрлерiнiѓ “2+4” формуласы бойынша
1990 жылдыѓ 12 ћыркљйегiнде "ткен ћорытынды мќжiлi-
сiнде мынадай мќлiмдеме жасады:
“...3 ћазаннан бастап бiз, немiстер, 57 жылдан кейiн
бiртџтас демократиялыћ мемлекетте "мiр сљретiн боламыз.
1933 жылдыѓ 30 ћаѓтарында Германияда фашизм тљнегi
орнады. Алѕашћыда бiз "з бостандыѕымыздан айырылдыћ,
артынан бейбiтшiлiктi, аћырында мемлекеттiк бiрлiгiмiздi
жоѕалттыћ. Гитлер тџтатћан соѕыс "ртi бљкiл Еуропаны
шарпыды. 1985 жылдыѓ 8 мамырында с"йлеген с"зiнде
Федералдыћ президент Рихард фон Вайцзеккер бiздiѓ
жауапкершiлiгiмiздi мойындады. Осы саѕатта бiз соѕыс
пен зорлыћ-зомбылыћ ћџрбандарыныѓ барлыѕын еске
аламыз. Бiз ќсiресе еврей халћын да еске алу борышын
"теймiз. Бiз мџндай жаѕдай ешћашан да ћайталанбайтын-
дыѕын тiлеймiз.
1990 жылы 5 мамырда бiз Боннда "зара келiсс"зiмiздi
бастаѕанда екi герман мемлекетiнiѓ демократиялыћ жол-
мен сайлаѕан парламенттерi мен љкiметтерi бiздiѓ мемле-
кеттiк бiрiгуiмiздiѓ дайындыѕына ендi ѕана кiрiскен едi.
ГДР-дегi бейбiт бостандыћ революциясынан кейiнгi 12 ай-
ѕа жетпейтiн уаћыттыѓ iшiнде бейбiтшiлiк пен бостандыћ
жаѕдайында Германияныѓ бiрiгуi iске асады, Еуропа ћай-
тадан "з бiрлiгiне жетедi.

147
...Сонымен Бiрiккен Германия "зiнiѓ iшкi жќне сырт-
ћы iстерiнде толыћ егемендiк алады...
Бiрiккен Германия Еуропадаѕы бейбiт ћџрылымныѓ
маѓызды тiрегi болып саналатын Атлантикалыћ Одаћтыѓ
мљшесi болып ћала бередi”.
Документы по немецкому единству и
германо-советскому договору. М., 1990.
ЕУРОПАЛЫЋ ОДАЋ ТУРАЛЫ КЕЛIСIМ
Маастрихт, 17 аћпан, 1992 жыл.
1-блiм. Жалпы ережелер.
А бабы. Осы келiсiмге байланысты Жоѕары Келiсушi
Жаћтар бџдан былай “Одаћ” деп аталатын Еуропалыћ Одаћ
ћџрады.
Келiсiм ћабылдаѕан шешiмдерi азаматтардыѓ ћажет-
терiн неѕџрлым толыћ ћанаѕаттандыруѕа баѕытталѕан
Еуропа халыћтарыныѓ бџрын болып к"рмеген тыѕыз
одаѕын ћџру љрдiсiндегi жаѓа кезеѓ болып табылады.
Одаћ осы Келiсiмге байланысты саясат саласы жќне
ынтымаћтастыћ тљрлерiмен толыћтырылып, еуропалыћ
бiрлестiк негiзiнде ћџрылып отыр. Оныѓ маћсаты топтасу
жќне ынтымаћтастыћ сипаттаѕы жолдармен мљше мемле-
кеттер мен олардыѓ халыћтары арасындаѕы ћарым-ћаты-
настарды џйымдастыру болып табылады.
Документы Европейского союза. М., 1994.
Т. 2. С. 49—53.
1945 жылдан кейiн тќуелсiздiк алѕан
Азия жќне Африка елдерi
Алжир5.VII.1962 ж.
Ангола11.XI.1975 ж.
Бангладеш26.III. 1971 ж.
Бахрейн 14.VIII. 1971 ж.
Бенин 1.VIII.1960 ж.
Ботсвана30.IX.1960 ж.
Бруней 1. I. 1984 ж.
Буркина-Фасо5.VIII.1960 ж.
Бурунди1.VII.1962 ж.
Бутан 1974 ж.
Вьетнам2.IX.1945 ж.
Габон17.VIII.1960 ж.
Гамбия18.II.1965 ж.
Гана6.III.1957 ж.

148Жалѕасы
Гвинея 2.X.1958 ж.
Гвинея-Бисау 24.IX.1973 ж.
Джибути 27.VI.1977 ж.
Замбия24.X.1964 ж.
Батыс Самоа1.VI.1962 ж.
Зимбабве18.IV.1980 ж.
Израиль14.V.1948 ж.
Љндiстан 15.VIII.1947 ж.
Индонезия17.VIII.1945 ж.
Иордания 25.V.1946 ж.
Йемен22.V.1990 ж. (Азаттыћ
кљнi). (Солтљстiк Йемен
1918 ж. тќуелсiздiгiн алды,
ал Оѓтљстiк Йемен
тќуелсiздiкке 1967 жылы
30 ћарашада ћол жеткiздi.)
Кабо-Верде5.VII.1975 ж.
Камбоджа9.XI.1953 ж.
Камерун 1.I.1960 ж.
Катар1.IX.1971 ж.
Кения12.XII.1963 ж.
Комор аралдары6.VII.1975 ж.
Конго (Заир)30.VI.1960 ж.
Конго15.VII.1960 ж.
Корея:
КХДР15.VIII.1948 ж.
Корея Республикасы 9.IX.1948 ж.
Кот-д’ Ивуар 7.VIII.1960 ж.
Кувейт19.VII.1961 ж.
ЛаосX.1953 ж.
Лесото 4.X.1966 ж.
Ливан22.XI.1943 ж.
Либия24.XII.1951 ж.
Маврикий12.III.1968 ж.
Мавритания28.XI.1960 ж.
Мадагаскар26.VI.1960 ж.
Малави 6.VII.1964 ж.
Малайзия31.VIII.1957 ж.
Мали22.II.1960 ж.
Мальдивы26.VII.1965 ж.
МароккоIII. 1956 ж.
Мозамбик25.VI.1975 ж.
Мьянма 4.I.1948 ж.
Намибия21.III.1990 ж.
Науру 31.I.1968 ж.
Нигер3.VIII.1960 ж.
Нигерия 1.X.1960 ж.

149 Жалѕасы
Бiрiккен Араб
ќмiрлiктерi 2.XII.1971 ж.
Оман1970 ж.
Пќкстан14.VIII.1947 ж.
Палау1.X.1994 ж.
Папуа Жаѓа Гвинея16.IX.1975 ж.
Руанда 1.VII.1962 ж.
Сан-Томе жќне Принсипи12.VII.1975 ж.
Свазиленд 6.IX.1968 ж.
Сейшель аралдары 26.VI.1976 ж.
Сенегал20.VIII.1960 ж.
Сингапур22.XII.1965 ж.
Сирия27.IX.1941 ж.
(Ел тќуелсiздiгiнiѓ наћты
уаћыты 17.IV.1946 ж.,
француз ќскерi ел аумаѕынан
шыѕарылѕаннан кейiн
алынды деп есептеледi.)
Соломон аралдары 7.VII.1978 ж.
Сомали1.VII.1960 ж.
Судан1.I.1950 ж.
Сьерра-Леоне 27.IV.1961 ж.
Танзания26.IV.1964 ж.
Того27.IV.1960 ж.
Тонга4.VI.1970 ж.
Тувалу 1.X.1978 ж.
Тунис20.III.1956 ж.
Уганда 9.X.1962 ж.
Фиджи10.X.1970 ж.
Филиппин 4.VII.1946 ж.
Орталыћ Африка
Республикасы13.VIII.1960 ж.
Чад 11.VIII.1960 ж.
Шри-Ланка4.II.1948 ж.
Экваторлыћ
Гвинея 12.X.1968 ж.
Эритрея24.V.1991 ж.
КСРО-ныѓ орнына пайда болѕан мемлекеттер
Ќзiрбайжан 18 ћазан, 1991 ж.
Армения 25 ћыркљйек, 1991 ж.
Беларусьшiлде, 1990 ж.
Грузия 9 сќуiр, 1991 ж.
Ћазаћстан 16 желтоћсан, 1991 ж.

150Жалѕасы
Ћырѕызстан 31 тамыз, 1991 ж.
Латвия 3 наурыз, 1991 ж.
Литвамамыр, 1991 ж.
Молдоватамыз, 1991 ж.
Ресей Федерациясы 12 маусым, 1991 ж.
Тќжiкстан 9 ћыркљйек, 1991 ж.
Тљрiкменстан 27 ћазан, 1991 ж.
5збекстан 1 ћыркљйек, 1991 ж.
Украина 24 тамыз, 1991 ж.
Эстония 6 ћыркљйек, 1991 ж.
Еуропадаѕы жаѓа мемлекеттер
Босния жќне Герцеговинасќуiр, 1992 ж.
Словения 8 ћазан, 1991 ж.
Хорватия 25 маусым, 1991 ж.
Македония 7 ћараша, 1991 ж.
БЕЙТАРАП елдер ћозѕалысыныѓ негiзiн
салушы мемлекеттер
Бейтарап елдердiѓ мемлекет жќне љкiмет басшыла-
рыныѓ 1961 жылдыѓ 1—6 ћыркљйегi аралыѕында Бел-
градта "ткен бiрiншi конференциясына мына мемлекет-
тердiѓ "кiлдерi ћатысты:
1. Алжир14. Ливан
2.Ауѕанстан15. Мали
3. Мьянма (Бирма)16. Марокко
4. Гана17. Непал
5. Гвинея 18. ЕАР
6. Љндiстан19. Сауд Арабиясы
7. Индонезия20. Сомали
8. Ирак21. Судан
9. Йемен 22. Тунис
10. Камбоджа23. Шри-Ланка (Цейлон)
11. Кипр24. Эфиопия
1 2 . Конго (Киншаса) 25. ЮСФР
13. Куба

151 Экономикалыћ ынтымаћтастыћ жќне даму џйымына ћатысушы
елдердегi жалпы iшкi нiмiнiѓ жан басына шаћћандаѕы
орташа деѓгейi
ЕлдерАлатын орныДоллар есебiмен
1993 ж.1994 ж.
Жапония 1 37 618
Швейцария 2 36 782
Люксембург 3 35 281
Норвегия 4 28 432
Дания 5 28 180
АЋШ 6 25 512
Германия 7 25 129
Австрия 8 24 669
Исландия 9 23 199
Франция 1 0 22 944
Бельгия 1 1 22 515
Швеция 1 2 22 389
Нидерланды 1 3 21 733
Финляндия 1 4 19 104
Канада 1 5 18 593
Аустралия 1 6 18 585
Италия 1 7 17 796
Џлыбритания 1 8 17 479
Ирландия 1 9 14 542
Жаѓа Зеландия 2 0 14 509
Испания 2 1 12 321
Грекия 2 2 9 167
Португалия 2 3 8 792
Тљркия 2 4 1 197
The Japan of Today. Tokyo, 1996. P. 42.
1999 жылы ндiрiлген дљниежљзiлiк жалпы iшкi нiмiнiѓ кейбiр
елдердiѓ љлесi (% есебiмен)
АЋШ — 25%
Жапония — 15%
Ћытай — 3%
Ресей — 1,6%
Азия и Африка. 1998. №8.

152Жекелеген елдердегi жалпы iшкi нiмiнiѓ
жан басына шаћћандаѕы клемi
(доллар есебiмен)
Елдер1997 ж.
Тунис 4 980
Алжир 4 580
Марокко 3 120
Сирия 2 990
Египет 2 940
Йемен 510 (1992 ж.)
Бразилия 3 140
Италия 19 400
Канада 25 668 (1994 ж.)
Ћытай 560 (1995 ж.)
Тайвань 9 500
Корея Республикасы 4 830 (1989 ж.)
10 000 (1995 ж.)
Малайзия 4 027
Сингапур 18 000-нан аса
Таиланд 4 400
Тљркия 2 202
Франция 19 500 (1995 ж.)
Жапония 26 000-нан аса
АЋШ 20 000-нан аса
Мировая экономика и международные
отношения. 2000. №3. Страны мира.
М., 1997.
АЋШ-тыѓ жалпы iшкi "нiмiнiѓ к"лемi Ресейден 20 есе,
Жапония, Ћытай, ГФР, Франция жќне Џлыбританияны
ћоса есептегеннен ќлдећайда к"п.
США и Канада. 2000. №3. С. 6—17.
Жалпы iшкi нiмiнiѓ клемi
ЕлдерМлрд доллар есебiмен Доллар есебiмен
АЋШ 7 247 27 550
Жапония 5 153 41 160
ЋХР 2 759 2 303
Германия 2 172 26 190
Франция 1 621 26 290
Џлыбритания 1 110 19 000
Италия 1 082 18 850
Ресей 6 6 4 4 478
США. 1999. № 5. С. 3—17.

153 Жер шарыныѓ еѓ бай 1/5 жќне еѓ кедей 1/5 блiктерiнiѓ
тџрмыс деѓгейiнiѓ араћатынасы
1913 жылы11:1
1960 жылы30:1
1990 жылы60:1
1997 жылы74:1
Экспорт 86% жќне 1%
Импорт 82% жќне 1%
Тiкелей ћаржыландыруы 68% жќне 1%
Международная жизнь. 2000. №5;
Азия и Африка сегодня. 2000. №1.
1945—1998 жылдар арасындаѕы дљниежљзiндегi
ядролыћ сынаћтар
АЋШ 1029
КСРО (Ресей) 715, оныѓ 500-ден астамы
Ћазаћстан жерiнде
Франция 191
Џлыбритания 45
Ћытай 43
Љндiстан 6
Пќкстан 6
Израиль — ОАР 1
Ресей Федерациясы "зiне жќне (немесе) "зiнiѓ одаћ-
тастарына ћарсы ядролыћ жќне жаппай ћырып-жою
ћару-жараћтарыныѓ басћа тљрлерiн ћолдануѕа, сонымен
бiрге Ресей Федерациясыныѓ џлттыћ ћауiпсiздiгi љшiн
ћатерлi жаѕдайларда ќдеттегi ћару-жараћтарды ћолда-
нып жасалынѕан кеѓ к"лемдi басћыншылыћћа жауап
ретiнде ядролыћ ћару ћолдану ћџћыѕын "зiне ћалдырды.
Из новой оборонной концепции РФ,
утвержденный в январе 2000 г.

154
Stokgolm International Peace Research Institute (SIPRI) Yearbook, 2009. P.69-84, 2011. Р.198-203. Елдер туралы негiзгi мќлiметтер

155 Дљниежљзi елдерiндегi ядролыћ ћарудыѓ саны
(
дана есебiмен дана есебiмендана есебiмен дана есебiмен
дана есебiмен)
Елдер 1990 жылдардыѓ басына ХХ ѕасырдыѓ соѓына
АЋШ 19 140 10 000 шамасында
КСРО/Ресей 25 400 10 000 шамасында
Џлыбритания 300
Франция 6 1 0
Ћытай 370 434
Љндiстан — 80 шамасында
Пќкстан —15—20 шамасында
Израиль50—100 шамасы 100—200 шамасында
1970 жылдардаѕы ћару-жараћ сатып алу
(
млрд доллар млрд доллармлрд доллар млрд доллар
млрд доллар)
Сауд Арабиясы 3 5
Иран 1 4
Израиль 1 1
Оѓтљстiк Корея 5
Египет 3
Тайвань 3
Жапония 3
Народы Азии и Африки. 1983. № 4.
С. 5—6. Международная жизнь. 2000.
№2. С. 33.
АМЕРИКА САЯСАТКЕРIНIЃ ЕУРАЗИЯЅА КMЗЋАРАСЫ
Америка љшiн еѓ басты геосаяси олжа — ол Еуразия.
Мыѓжылдыћтыѓ жартысында дљниежљзiлiк мќселелерге
аймаћтыћ љстемдiк љшiн бiр-бiрiмен кљрескен жќне
ќлемдiк билiкке џмтылѕан еуразиялыћ мемлекеттер мен
халыћтардыѓ ыћпалы басым болды.
Ћазiргi таѓда Еуразияда жетекшiлiк р"л еуразия-
лыћ емес мемлекеттiѓ љлесiне тиiп отыр (АЋШ деп џѕы-
ѓыз — К. Ћ.).
Еуразия Жер шарындаѕы еѓ љлкен ћџрлыћ жќне
геосаяси жаѕынан алып ћараѕанда ерекше орын алады.
Еуразияѕа баћылау орнату — ол "зiнен-"зi-аћ Африканы
баѕындыру, с"йтiп батыс жартышар мен Океанияны
орталыћ континенттiѓ геосаяси шет аймаѕына айналдыру
деген с"з. Дљниежљзi халћыныѓ 75%-ѕа таяуы Еуразияда
тџрады. Ал дљниежљзiндегi физикалыћ байлыћтыѓ басым

156
к"пшiлiгi оныѓ кќсiпорындары мен жер ћатпарларында
шоѕырланѕан.
Дљниежљзiлiк жалпы iшкi "нiмнiѓ 60%-ѕа жуыѕы
жќне дљниежљзiнiѓ белгiлi энергетика ћорларыныѓ 3/4-i
Еуразияныѓ љлесiне тиедi.
Америка басымдылыѕына ћарсы баѕытталѕан барлыћ
саяси жќне экономикалыћ ћыр к"рсетулер Еуразиядан
шыѕады. Жалпы алѕанда, Еуразия ћџдiреттi Америкадан
басым. Американыѓ баћытына ћарай, саяси тџрѕыдан
бiртџтас болуѕа Еуразия шектен тым љлкен.
Сонымен, Еуразия ќлемдiк билiк орнату љшiн кљрес
жљрiп жатћан шахмат таћтасына џћсайды.
Зб. Бжезинский. Великая шахматная
доска. М., 1998. С. 43—47.
СТРАТЕГИЯЛЫЋ ЖЌНЕ ХАЛЫЋАРАЛЫЋ ЗЕРТТЕУЛЕР
ОРТАЛЫЅЫНЫЃ КЕЃЕСШIСI ЗБИГНЕВ БЖЕЗИНСКИЙ:
“Менiѓ екi басты тезисiм бар. Бiрiншiден, Ресейде саяси
элита мен бљкiл ћоѕамныѓ арасы орасан зор алшаћ.
Ћоѕамда болѕан "згерiстер, сайып келгенде, Ресейдiѓ еуро-
палыћ демократиялыћ мемлекет жолымен дамитынын
к"рсетедi. Мiне, сондыћтан да бiз, американдыћтар, осы
азаматтыћ ћоѕамѕа, љкiметтiк емес џйымдарѕа к"мектесуi-
мiз керек, Ресейдегi плюрализмге ћолдау к"рсетуiмiз
ћажет, бiраћ ешбiр жаѕдайда да басћарушы топты к"тер-
мелемеуiмiз керек. Екiншiден, Ресейдi 300 млн мџсыл-
мандар ћоршап тџр. Ресейдiѓ Шешенстан ж"нiндегi жљр-
гiзiп отырѕан саясаты олардыѓ кљннен-кљнге ашу-ыза-
сын ћоздыруда. Сонымен бiрге оныѓ шыѕыс шектерiнде
1,5 млрд халћы бар, экономикасы Ресейдiкiнен 4 есе асып
тљсетiн алып Ћытай жатыр. Егер Ресей мемлекет есебiнде
"мiр сљрiп ћала берудi ћалайтын болса, онда ол "зiнiѓ
бљкiл кеѓiстiгiн — Калининградтан Владивостокћа дейiн
еуропалыћ етуi керек. Ал егер ол Еуропамен тыѕыз байла-
ныс орнатћысы келмесе, 2050 жылы Владивостоктыѓ
орыс ћаласы болып ћалу-ћалмауы екiталай нќрсе. Бiраћ
Ресей "зiнiѓ бџрынѕы империялыћ "рк"кiректiгiнен арыл-
ѕанда ѕана еуропалыћ ел бола алады. Бiз бџѕан тек Кеѓес
дќуiрiнен кейiнгi кеѓiстiктегi тќуелсiз елдерге жан-жаћты
к"мек к"рсеткен жаѕдайда ѕана б"гет жасай аламыз”.
Известия, 2000, 21 сентября.

157 MРКЕНИЕТТЕРДIЃ ЋАЋТЫЅЫСЫ МА?
Дљниежљзiлiк саясат жаѓа кезеѓге енуде... Мен дљниеде
туындап жатћан ћаћтыѕыстардыѓ негiзгi к"зi идеология да,
экономикада да болмайтыны ж"нiнде џйѕарым жасаймын.
Адамзатты бiр-бiрiнен б"летiн аса маѓызды шекаралар,
ћаћтыѕыстардыѓ ћайнар к"здерiнiѓ к"пшiлiгi мќдениетпен
аныћталатын болады. Џлт-мемлекет халыћаралыћ iстердегi
ќрекет етушi басты тџлѕа болып ћалады, бiраћ та жањандыћ
саясаттаѕы неѕџрлым мќндi жанжалдар ќртљрлi "ркениеттерге
ћатысты џлттар мен топтардыѓ арасында "рбитiн болады.
5ркениеттердiѓ ћаћтыѕысы дљниежљзiлiк саясаттаѕы басым
факторѕа айналады. 5ркениеттер арасындаѕы жарыћшаћ
сызыћтары дегенiмiз — болашаћ майдандардыѓ сызыћтары.
“Ћырѕићабаћ соѕыстыѓ” аяћталуымен халыћаралыћ
саясат дамуыныѓ батыстыћ кезеѓi де аяћталып келедi. Басты
назарѕа Батыс пен Батыстыћ емес "ркениеттер арасындаѕы
"зара ќрекеттесу џсынылуда.
5ркениет адамдардыѓ љлкен бџћарасын, мысалы, Ћытай-
ды ћамтуы мљмкiн, ол туралы бiрде Л. Пай былай деген едi:
“Бџл — "зiн ел ретiнде к"рсететiн "ркениет”. Бiраћ ол —
Кариб алабы аралдарындаѕы аѕылшын тiлдi тџрѕындардыѓ
"ркениетi сияћты "те аз санды болуы да мљмкiн. 5ркениет
"зiне батыс, латынамерикандыћ немесе араб "ркениеттерi
жаѕдайындаѕы сияћты бiрнеше џлт-мемлекеттердi немесе
Жапония жаѕдайындаѕы сияћты бiрден-бiр џлт-мемлекеттi
ћамти алады. Батыс "ркениетi негiзгi екi: еуропалыћ жќне
солтљстiкамерикандыћ нџсћада "мiр сљрсе, ал ислам
"ркениетi араб, тљрiк жќне малай "ркениетiне б"лiнедi.
Бџлардыѓ бќрiне ћарамастан "ркениеттер белгiлi бiр бiр-
тџтастыћтарды да бiлдiредi. Олардыѓ арасындаѕы шекара-
лардыѓ айћындыѕы сирек болады, бiраћ олар "мiрден орын
алѕан. 5ркениеттерге серпiндiлiк тќн: оларда "рлеу мен
ћџлдырау болады, олар ыдырайды жќне бiрiгiп кетедi. Жќне
де бiр аныћ нќрсе — "ркениеттер жоѕалып кетедi, оларды
уаћыт ћџлы "з ћойнауына тартады.
Самюэль Хантингтон
Гарвард университетi жанындаѕы Стра-
тегиялыћ зеттеулер институтыныѓ ди-
ректоры С. Хантингтонныѓ “The Clash
of Civilizations?” (1993 ж.) атты маћа-
ласы саясаттануда неѕџрлым кеѓ ћол-
данылатын маћаланыѓ бiрi.
“Полис” журналынан (http: // www. politstudies. rul). 1994. № 1, 33—48-беттер.

158МЏНАЙ МОНОПОЛИЯЛАРЫ
“Апалы-сiѓлiлi жетеу”.
“Стандарт ойлды” Рокфеллер ћџрды, одан “Љш ћарын-
дас” "рбiдi:
1. “Экссон”.
2. “Мобил ойл”.
3. “Стандард ойл оф Калифорниа”.
4. “Галф ойл” — негiзiн ћалаушы Меллон.
5. “Тексако” капиталы Моргандар мен Рокфеллердiкi.
6. “Ройял датч — Шелл” — аѕылшын-голланд компаниясы.
7. “Бритиш Петролеум” — аѕылшын компаниясы.
ХАЛЫЋАРАЛЫЋ ЭКОНОМИКАЛЫЋ
ОДАЋТАР
АТЭС * — Азия-тыныћмџхиттыћ экономикалыћ ынты-
маћтастыћ. 1983 жылы џйымдасћан, ћџрамында 21 мем-
лекет бар. Олардыѓ iшкi жалпы "нiмiнiѓ жиынтыѕы
16 трлн долларѕа теѓ, оныѓ 13 трлн доллары АЋШ,
Жапония жќне Ћытайдыѓ љлесiне тиедi.
ОИК — Ислам конференциясы џйымы. 1971 жылы
ћџрылѕан. Ћџрамында барлыћ мџсылман мемлекеттерi бар.
СААРК — Оѓтљстiк Азия елдерiнiѓ аймаћтыћ ынтымаћ-
тастыћ ћауымдастыѕы. 1985 жылы ћџрылѕан. Ћџрамында
Љндiстан, Пќкстан, Бангладеш, Непал, Шри-Ланка, Маль-
див, Бутан бар.
ССАГПЗ — Парсы шыѕанаѕы араб мемлекеттерiнiѓ
ынтымаћтастыћ кеѓесi, 1981 жылы џйымдастырылѕан,
ћџрамында Сауд Арабиясы, Кувейт, Бiрiккен Араб ќмiр-
лiктерi, Оман, Катар, Бахрейн бар.
АСЕАН — Оѓтљстiк-Шыѕыс Азия мемлекеттерiнiѓ
ћауымдастыѕы. 1967 жылы ћџрылѕан, ћџрамында Индо-
незия, Филиппин, Малайзия, Таиланд, Сингапур, Бруней,
Вьетнам, Лаос, Камбоджа, Мьянма бар.
ОАЕ — Африка бiрлiгi џйымы. 1963 жылы ћџрыл-
ѕан, ћџрамына ћџрлыћтыѓ 52 мемлекетi енген. 2001 жыл-
дыѓ басында олар Африка Одаѕын ћџруѕа келiстi.
* Аббревиатура — Бас ќрiптермен орыс тiлiнде берiлiп отыр — (ред).

159 ЋАЗАЋСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
Мемлекеттiк шекарасыныѓ џзындыѕы — 14 594 км
Ћџрлыћтаѕы шекарасы — 13 994 км
Ћытаймен шекарасыныѓ џзындыѕы — 1 460 км
Ћырѕызстанмен шекарасыныѓ џзындыѕы — 980 км
Ресеймен шекарасыныѓ џзындыѕы — 7 591 км
Тљрiкменстанмен шекарасыныѓ џзындыѕы —380 км
5збекстанмен шекарасыныѓ џзындыѕы — 2 300 км
Каспий теѓiзiнiѓ жаѕалауы — 600 км
СЕМЕЙ ПОЛИГОНЫ
Соѕыстан кейiнгi жылдары салынѕан, жер к"лемi
18 мыѓ шаршы шаћырым.
Алѕашћы кеѓестiк атом бомбасыныѓ сыналуы —
29 тамыз 1949 жылы.
Алѕашћы кеѓестiк сутек бомбасыныѓ сыналуы —
12 тамыз 1953 жылы.
Ядролыћ ћарудыѓ соѓѕы рет сыналуы — 19 ћазан,
1989 жылы.
Ћазаћстан Республикасыныѓ Президентi Н.Ќ.Назар-
баевтыѓ жарлыѕымен 21 тамыз 1991 жылы жабылды.
Сынаћтардыѓ зардабынан Ћазаћстанныѓ 0,5 млн
тџрѕыны ћаза болды, 1,5 млн-ѕа жуыћ адам ќртљрлi
аурулардан азап шегуде.
“БАЙЋОЃЫР” ЅАРЫШ АЙЛАЅЫ
1955 жылы салынды. 1957 жылдыѓ ћыркљйек айында
ћџрлыћаралыћ баллистикалыћ зымыран алѕаш џшырылды.
1957 жылдыѓ ћазанында тџѓѕыш Жердiѓ жасанды серiгi
џшырылды.
1961 жылдыѓ сќуiрiнде Ю. Гагарин ѕарышћа џшты.
Жџмыс iстеген 45 жыл iшiнде ѕарышћа 1150 зымы-
ран, 1185 ћџрлыћаралыћ баллистикалыћ зымырандар
џшырылды.
1994 жылѕы келiсiм бойынша космодром Ресейге
20 жылѕа жалѕа берiлдi. Ол љшiн Ресей Ћазаћстанѕа
жылына 115 млн доллар аћы т"леп тџрады.
Эхо планеты. 2000. № 24.

160ЋАЗАЋСТАН МЉШЕ БОЛЫП КIРГЕН
ХАЛЫЋАРАЛЫЋ ЏЙЫМДАР
— 1992 жылдыѓ ћарашасынан ћатарында Тљркия,
Пќкстан, Иран, Орта Азия мемлекеттерi жќне Ќзiрбайжан
бар Аймаћтыћ экономикалыћ ынтымаћтастыћ џйымына
мљше.
— 1995 жылдыѓ желтоћсанынан 1969 жылы ћџрыл-
ѕан Ислам конференциясы џйымына мљше.
— 1996 жылдыѓ мамырынан Ћытай, Ресей, Ћырѕызстан,
Тќжiкстан мемлекеттерiнiѓ ћатысуымен ћџрылѕан “Шанхай
бестiгiнiѓ” мљшесi (2001 жылдан Шанхай ынтымаћтастыћ
џйымы деп аталып, оѕан мљше болып 5збекстан ћосылды).
Бџл џйымныѓ маћсаты Орталыћ Азия мен Ћиыр Шыѕыста
соѕыс саласындаѕы сенiмдi ныѕайту болып табылады.
— Ћазаћстанныѓ Еуропа Одаѕымен серiктестiгi мен ынты-
маћтастыѕы туралы келiсiм 1995 жылдыѓ 23 ћаѓтарында
Брюссельде жасалды, 1999 жылдыѓ жазынан бастап кљшiне
ендi.
— 1992 жылдан Еуропадаѕы ћауiпсiздiк пен ынтымаћ-
тастыћ џйымыныѓ жџмысына ћатыса бастады.
— Еуропадаѕы ќдеттегi ћару-жараћтар ж"нiндегi келi-
сiмге жќне НАТО-ныѓ “Бейбiтшiлiк маћсатындаѕы ќрiп-
тестiк” баѕдарламасына ћатысуда. 1997 жылдан жыл
сайынѕы ќскери жаттыѕуларѕа ћатысуда.
— 1993 жылы Ташкентте Ресей, Ћазаћстан, Беларусь,
Армения, Ќзiрбайжан, Грузия, Ћырѕызстан, Тќжiкстан,
5збекстан басшылары ћол ћойѕан Џжымдыћ ћауiпсiздiк
шартын џйымдастырушылардыѓ бiрi.
— 1999 жылдан аймаћ елдерiнiѓ экономикалыћ жќне
ќскери баѕыттарын љйлестiру љшiн Орталыћ Азиялыћ
Одаћтыѓ мљшесi.
1992 жылдыѓ ћазанында БЏЏ БА сессиясында с"й-
леген с"зiнде Ћазаћстан Республикасыныѓ Президентi
Н. Ќ. Назарбаев Азияда "зара iс-ћимыл жќне сенiм шара-
лары ж"нiндегi кеѓес "ткiзу ж"нiндегi идеяны к"тердi.
Ћазiр оныѓ конференцияларында Азияныѓ 29 мемлекетi
ћатысып, ћџрлыћтаѕы гуманитарлыћ, ќлеуметтiк-экономи-
калыћ жќне ќскери-саяси мќселелердi талћылауда.
— Ћазаћстан БЏЏ, ТМД жќне басћа да халыћаралыћ
џйымдарѕа ћатысуда жќне ћазiргi заманда жалпыѕа бiрдей
бейбiтшiлiк пен ћауiпсiздiктi ћамтамасыз етуге белсендi
араласуда.

161
— Ресей, Украина, Беларусь, Ћазаћстан 2003 жылы
бiркелкi экономикалыћ аумаћ ћџруѕа кiрiсiп, оны одан
ќрi дамытуда.
ТЉРКI ТIЛДI МЕМЛЕКЕТТЕРДIЃ ЫНТЫМАЋТАСТЫЅЫ
1993 жылдыѓ сќуiрiнде Анкарада Ќзiрбайжан, Ћазаћ-
стан, Ћырѕызстан, Тљрiкменстан, Тљркия, 5збекстан бас-
шыларыныѓ бiрiншi кеѓесi "ттi.
Онда негiзгi мазмџны мына жоспарѕа келiп тiрелетiн
бiрiккен декларация ћабылданды:
— саясат саласында ќр мемлекет бiр-бiрiмен ћарым-ћаты-
настарын ныѕайтып, бiрыѓѕай сыртћы саясат љйлестiредi
жќне жљргiзедi;
— экономика саласында олар "здерiнiѓ экономика мен
сауданыѓ ќртљрлi салаларындаѕы табиѕи байлыћтарды
игерудi ћоса, ынтымаћтастыћтарын одан ќрi дамытады;
— ол тљркi тiлдi џйымдарды бiрiктiруге кљш жџм-
сайды, олардыѓ ћџћыћтары мен мљдделерiн ћорѕайды.
1998 жылдыѓ 9 маусымында Астанада тљркi тiлдi
мемлекеттер басшыларыныѓ V кездесуi болып, онда эконо-
мика мен мќдениет саласында ынтымаћтастыћтыѓ аса
маѓызды мќселелерi ћаралды. Сонымен бiрге алты мемле-
кеттiѓ басшылары 1998 жылдыѓ мамыр айында Љндiстан
мен Пќкстан "ткiзген ядролыћ сынаћтыѓ зардаптары
туралы мќселенi талћылады жќне осы жаѕдайѕа байла-
нысты "здерiнiѓ алаѓдаушылыћтарын бiлдiрдi.
МЌДЕНИЕТ ЖЌНЕ ЅЫЛЫМ
МЌДЕНИ ЋЏРЫЛЫС
Ћазан т"ѓкерiсiнiѓ алѕашћы кљндерiнен басталѕан
мќдени ћџрылыс Азамат соѕысыныѓ ћиын жылдарында
да тоћтатылмады. Еѓбекшiлердi саяси аѕарту љшiн са-
уатсыздыћћа ћарсы кљрес "рiстетiлдi, мектепте бiлiм беру,
мќдени-аѕарту жќне ѕылыми мекемелер жљйесi ћалыптаса
тљстi. Бџл жылдары ќдебиет, "нер, ѕылым салаларындаѕы
алѕашћы табыстарѕа ћол жеттi.
Азамат соѕысы жылдарында саяси плакат "ткiр ћару-
ѕа айналды. Ќсiресе суретшiлер В. И. Дени мен Л. С. Моор-
дыѓ плакаттары зор табысћа б"лендi. Айбынды насихат

162
жџмыстарына ерекше назар аударылды. Мќдени ћџрылыс
жџмыстары аћ гвардияшылар мен шетел басћыншыларын
жеѓуге ћызмет еттi.
БОАК (БЉКIЛОДАЋТЫЋ ОРТАЛЫЋ АТЋАРУ КОМИТЕТIНIЃ)
РЕСЕЙ КЕЃЕСТIК ФЕДЕРАТИВТIК СОЦИАЛИСТIК
РЕСПУБЛИКАСЫНЫЃ БIРЕГЕЙ ЕЃБЕК МЕКТЕБI ТУРАЛЫ
ДЕКРЕТIНЕН ЉЗIНДI
Мектептi ћайта ћџрудыѓ басты баѕыты РКФСР-де бiре-
гей еѓбек мектебi туралы БОАК-тiѓ 1918 жылѕы 16 ћазан-
даѕы декретiмен бекiтiлген бiрегей еѓбек мектебi ж"нiндегi
декларациясында белгiленген болатын. Жастары 8-ден
13-ке дейiнгi жќне 13-тен 17-ге дейiнгi балалар љшiн 2 са-
тыѕа б"лiнген бiрегей еѓбек мектебi ашылады. Мектептер-
де оћу аћысыз, саяси-техникалыћ оћудыѓ ћажеттiлiгi жа-
рияланады.
11-бап. Мектеп жџмысыныѓ негiзгi бастаулары.
12-бап. Мектеп "мiрiнiѓ негiзi "ндiрiстiк еѓбек болуы тиiс.
Ол бљкiл айналадаѕы "мiрдi бiлуге жол ашатын оћыту, бiлiм
берумен айырылмастай, тыѕыз байланыста болуы ћажет.
Эпоха социализма (1917—1920 гг.) Выпуск I.
Сб.: документов по истории СССР. 1978. С. 232.
ТЉРКIСТАН МЕМЛЕКЕТТIК УНИВЕРСИТЕТIН АШУ ТУРАЛЫ
ХАЛЫЋ КОМИССАРЛАРЫ КЕЃЕСIНIЃ ЋАУЛЫСЫ
Кеѓес љкiметi џлт республикасындаѕы жоѕары оћу орын-
дарын дамытуѕа ерекше к"ѓiл б"лдi. 1920 жылы 7 ћыр-
кљйекте В. И. Ленин Ташкентте Тљркiстан мемлекеттiк
университетiн ашу туралы РКФСР Халыћ комиссарлары
кеѓесiнiѓ декретiне ћол ћойды. Бџл Орта Азиядаѕы бiрiншi
жоѕары оћу орны едi. Университеттi ћџру жќне оныѓ жџ-
мысын жолѕа ћоюда Ташкентке Мќскеу мен Ленинградтан
келген профессорлар мен оћытушылар љлкен к"мек к"рсеттi.
Халыћ Комиссарларыныѓ Кеѓесi ћаулы еттi:
1. Ташкент ћаласында Мемлекеттiк университет ашылсын.
2. Тљркiстан Мемлекеттiк университетi РКФСР Аѕарту
комиссариатыныѓ тiкелей ћарамаѕында болады.
3. Университеттi џстауѕа тиiстi ћаржылар сол комис-
сариаттыѓ сметалары бойынша босатылады.
В.И.Ленин. О науке и высшем образо-
вании. М., 1971. С. 339.

163 ЋАЗIРГI ЗАМАНЅЫ БИОЛОГИЯ МЕН ЅЫЛЫМИ
МЕДИЦИНАНЫЃ НЕГIЗIН ЋАЛАУШЫ
(Б.Могилевскийдiѓ “Илья Ильич Мечников”
атты кiтабынан)
И. И. Мечников (1845—1916) "з еѓбектерiн аса маѓызды
организмдердiѓ "мiрi мен "лiмi мќселесiне арнады. Ол
иммунитет теориясын тџжырымдады, туберкулез бен тќр-
биелеу љрдiстерiн зерттеу саласында к"птеген iстер атћарды.
Патша љкiметiнiѓ ћуѕынына џшыраѕан Мечников Ресейден
шетелге кетуге мќжбљр болды да, 1888 жылдан "мiрiнiѓ
аћырына дейiн Парижде Пастер институтында жџмыс iстедi.
Илья Ильич Пастермен бiрiншi рет Париждiѓ Латын
кварталындаѕы Воклен к"шесiнде кездестi. Пастер — кiш-
кентай ѕана, саћал-шашы аппаћ ћудай ћарт кiсi — ћџты-
руѕа ћарсы егу жљргiзiлiп жатћан асыѕыс салынѕан љйшiк-
тiѓ ћасында отыр. Ол бетiн кљн шуаѕына ћџмарлана тосады.
Басында ћара таћия, ал ћалыѓ ћастарыныѓ астынан ћыраѕы
к"гiлдiр к"здерi тесiлiп ћарайды. Пастер жартылай т"секке
таѓылып ћалѕан-ды, денесiнiѓ сол жаѕы ћимылсыз едi.
Ол Илья Ильичтi ћуана ћарсы алды. Ќѓгiме бiрден
организмнiѓ микробтармен кљресуi мќселелерiнiѓ т"ѓi-
регiне ауысты.
Мечниковтыѓ ѕылыми еѓбектерiне "зiнiѓ к"зћараста-
рын айтып, Пастер ћонаћћа аса жылы шырайлы пейiл
к"рсеттi. Ол Илья Ильичтi институт жџмысымен ћуана-
ћуана таныстырды.
Мечников амалсыздан Парижде ћалып, осында орыс
ѕылымыныѓ абыройы љшiн кљресуге бел байлады. Мечни-
ковтыѓ Пастер институтындаѕы зертханасы кейiнiрек ресми
емес орыс бактериологиялыћ институтына айналды. Онда-
ѕан, жљздеген орыс ѕалымдары Парижде Илья Ильичпен
жџмыс iстеп, орыс ѕылымыныѓ туын жоѕары к"тердi.
Дљниежљзiлiк микробиология тарихында, Мечниковтыѓ
орыс микробиологтерiнiѓ мектебi еѓ ћџрметтi орындардыѓ
бiрiн иелендi.
1908 жылы Стокгольмнен кљтпеген хабар келiп жеттi.
Илья Ильич Мечниковке Эрлихпен бiрге иммунитет ж"нiн-
дегi зерттеулерi љшiн Нобель сыйлыѕы берiлдi. Нобель
сыйлыѕы Илья Ильич туындысы фагоцитарлыћ теория-
ны дљниежљзiлiк мойындаудыѓ белгiсi деп ћабылдады.
Могилевский Б. Илья Ильич Мечников.
М., 1958. С. 25-26.

164ЏЛЫ ЅАЛЫМ. АЗАМАТ. ПАТРИОТ
(Д. А. Бирюковтыѓ “Иван Петрович Павлов”
атты кiтабынан)
И. П. Павлов (1849—1936) — џлы ѕалым, физиолог, жа-
нуарлар мен адамдардыѓ жоѕарѕы нерв ћызметi туралы
материалистiк iлiмнiѓ негiзiн ћалаушы. Оныѓ шартты
рефлекстер туралы iлiмi адам психикасыныѓ ћџпияла-
рын — жљйкеде, бас миында "тетiн кљрделi процестердi
ашуѕа мљмкiндiк бердi. 5зiнiѓ асћорыту процестерiн ашћан
жаѓалыћтары љшiн И. П. Павлов 1904 жылы Нобель сый-
лыѕын иелендi. И. П. Павлов "зiнiѓ бар кљшiн орыс ѕылы-
мын жетiлдiру мен дамытуѕа арнады, ол ѕылымѕа жан-
тќнiмен берiлген ѕалым едi.
“Ойлаудан лќззат алу — деп жазды ол, — еѓ "ткiр, еѓ
тереѓ, наѕыз шексiз сезiм. Адам љздiксiз оймен жџмыс
iстейдi. Адам "з к"зћарасымен дљниенiѓ бiр бџрышымен
тџйыћталып ћоймай, оны тљгел ћамтыѕысы келедi. Ал
бџл — парасатты, сезiмге лайыћ "мiрдiѓ жќне заттарды
анаѕџрлым дџрыс тљсiнудiѓ ћажеттi шарты. Табаныныѓ
астынан артыћ жердi к"ре алмайтын адамдарды тiршiлiк
тырбаѓдары ћалай џрып-соћты кеѓ к"зћарасты адамдар-
дыѓ жанын солай ћинауѕа олардыѓ ћџдiретi жетпейдi”
(И. П. Павловтыѓ хаттарынан.) И. П. Павловтыѓ жекеба-
сыныѓ наѕыз жарћын ћасиеттерiнiѓ бiрi оныѓ Отанына, "з
халћына деген шексiз де тереѓ сљйiспеншiлiгi едi.
Бирюков Д. А. Иван Петрович Павлов.
М., 1949. С. 43-44.
РЕАКТИВТIК ЋОЗЅАЛЫС ЖЌНЕ ПЛАНЕТААРАЛЫЋ
ЋАТЫНАС ТЕОРИЯСЫНЫЃ НЕГIЗIН САЛУШЫ
(Н.Усовтыѓ “Жџлдыздарѕа барар жолда” кiтабынан љзiндi)
К. Э. Циолковский (1857—1937) — џлы ћиялшыл жќне
ѕалым, реактивтiк ћозѕалтћыш теориясын ойлап тапты
жќне ѕарышћа џшу мљмкiндiгiнiѓ негiзiн ћалады. Ол кеѓес
ѕылымын тамаша табыстарѕа жеткiздi, соныѓ арћасында
Кеѓес Одаѕыныѓ алѕашћы ѕарышћа џшулары жљзеге
асырылды.
...Егер планетааралыћ кеме секундына 8 шаћырымнан
кем емес жылдамдыћпен ћозѕалатын болса, ол атмосфера-
ныѓ шетiне шыѕады да, Ай сияћты Жердiѓ серiгiне

165
айналады, себебi мџндай жылдамдыћ кезiнде ортадан
тепкiш кљш жердiѓ тарту кљшiне теѓеледi. Ал егер
ћозѕалыс жылдамдыѕы секундына 12 шаћырымнан к"п
болса, онда зымырандыћ снаряд жердiѓ тарту кљшiн
тљбегейлi жеѓiп, кљн маѓындаѕы кеѓiстiкке кетедi де,
планеталар мен метеориттер арасын бiраз шарлап, бiздiѓ
Жер мен Марс сияћты Кљннiѓ серiгiне айналады. Егер
џшу уаћыты мен траекториясын жаћсылап есептесе, ондай
кеме Марс не Венераѕа ћона алады. Ћону? Ќѓгiме с"зде
емес. Адамзат осы формулаларды iске асыруѕа љйренген
кезде ћажеттi с"з "зiнен-"зi-аћ табылады.
Егер жылдамдыћты одан да к"бейтсе, реактивтi кеме
Кљн жљйесiнен де жџлынып шыѕып басћа жџлдыздарѕа
кетедi. Мљмкiн оны Центавр шоћжџлдыздарыныѓ жаћын
орналасћан жџлдызыныѓ бiреуiне жiберер. Бќрi де осылай,
математиканы бiлетiн кез келген кiсi бџл есептермен
келiседi. Олар талассыз.
Бiраћ ондай жылдамдыћтарѕа ћалай ћол жетедi, бџл
формулаларды ћалай жљзеге асыруѕа болады? Олар мќѓгi
баћи тек ћиялшылдардыѓ игiлiгi ѕана болып ћалмас па екен?
Жоћ, олай болып ћалмайды! Ал Циолковский егер ол
формулаларды сџйыћ жанармайлар пайдаланатын зымы-
рандарѕа ћолданса, iске асатынын тљсiндi жќне дќлелдедi.
Ол "зiнiѓ т"л формуласын, ол арћылы кеме-зымыран
ћозѕалатын теорияны жасады. Бџл iске асады! Мiндеттi
тљрде болады! Адамзат бiр орында тџраћтап ћалмайды,
ол ќрдайым алѕа џмтылады, сондыћтан ерте ме, кеш пе
оныѓ формуласына келедi.
Зымыран, тек ћана зымыран адамды жердiѓ тарту
шебiнен алып шыѕады.
ТЕАТР
ХIХ жќне ХХ ѕасырлардыѓ тоѕысында театр "нерiнiѓ
дамуында екi ќйгiлi театр ћайраткерлерi жќне ќртiстерi
К. С. Станиславский (1863—1938) мен В. И. Немирович-
Данченко (1858—1943) негiзiн ћалаѕан Мќскеу К"ркем
театры љлкен р"л атћарды. Театр "мiр шындыѕын жан-
жаћты к"рсетуге, дљниежљзiлiк жќне орыс драматургия-
сыныѓ озыћ љлгiлерiнiѓ негiзiнде к"рермендерде эстети-
калыћ талѕам тќрбиелеуге џмтылды. Бџѕан Чеховтыѓ
“Шие баѕы”, “Апалы-сiѓлiлi љшеу”, “Шаѕала”; Горькийдiѓ

166
“Шыѓырауда”, “Тоѕышарлар”, т.б. пьесаларыныѓ ћойы-
лымдары ќсер еттi.
Музыкалыћ театр мќдениетi iрi ошаћтарыныѓ бiрi Мќс-
кеудiѓ Љлкен театры болды. Бџл театрдыѓ сахнасында атаћ-
ты ќншiлер Ф. И. Шаляпин (1873—1939), Л. В. Собинов
(1872—1934), A. В. Нежданова (1873—1950) "нер к"рсеттi.
Жазушы Т. Л. Щепкина-Куперник "зiнiѓ естелiктерiнде
опера "нерiнiѓ тамаша шеберлерiнiѓ бейнесiн к"рсеттi.
Ф. И. ШАЛЯПИН — ОРЫС САХНАСЫНЫЃ АЛЫБЫ
Шаляпин — орыс сахнасыныѓ алыбы, тек ћана орыс
емес, сонымен ћатар дљниежљзiлiк сахнадаѕы таѓѕажа-
йып, ќрi зор ћџбылыс. Оѕан опера "нерiнде жаѓа с"з
айтуѕа жазылѕан екен. Ол ќрћайсысы шыѕармашылыћтыѓ
"зiне тќн саласында осы жаѓа с"здi айтып кеткен џлы
"згертушiлердiѓ бiрi болды: орыс ќдебиетiнде Пушкин,
орыс музыкасында Глинка, орыс драмасында Щепкин,
мiне, сондай жасампаздар болѕан едi.
Оныѓ мќнi тереѓде, жай ѕана жезтаѓдай ќншi деген
атаћтан да љлкен. Ол "з мектебiн, "зiнiѓ ќртiстiк жолын
салып кеттi. Ендi ол жолдан ћиѕаш кете алмайсыз. Оныѓ
еѓ бастылары — операдаѕы тереѓ халыћтыћ шындыћ. Ол
сахнадан ескiрген љлгiлердiѓ кертартпа ќдiстерi мен жал-
ѕан шабытын сiлкiп тастады. Оныѓ шын ћызметi, "мiр
ерлiгi, мiне, осында, сондыћтан оныѓ таспаларын толћы-
май тыѓдау мљмкiн емес. Ќртiстi бљкiл ел бiледi ќрi
ћџрметтейдi; даѓѕазаѕа толы Мќскеуден мљлгiген Аркти-
каѕа дейiн оныѓ даусы ћалыћтауда, одан бiз бiрде жастыћ
жалынын, бiрде тереѓ кљрсiнiс пен мџѓды естимiз.
Т.Л.Щепкина-Куперник. Из воспоми-
наний. М., 1959. С. 316-317.

167
МАЗМЏНЫ
I блiм. ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI
(1914—1939 жж.)
АЋШ ................................................................................................................... 3
Џлыбритания................................................................................................... 6
Франция............................................................................................................ 9
Германия........................................................................................................ 1 0
Кеѓестiк Ресей. КСРО ................................................................................ 1 5
II блiм. ХХ ЅАСЫРДЫЃ БIРIНШI ЖАРТЫСЫНДАЅЫ АЗИЯ
ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI (1918—1945 жж.)
Жапония......................................................................................................... 3 1
Ћытай.............................................................................................................. 3 2
Моѓѕолия........................................................................................................ 4 0
Иран................................................................................................................ 4 5
Ауѕанстан....................................................................................................... 4 8
Тљркия............................................................................................................ 4 9
Халыћаралыћ ћатынастар....................................................................... 5 2
Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс (1939—1945 жж.)................................... 6 3
III блiм. XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI
ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ ЕУРОПА ЖЌНЕ АМЕРИКА ЕЛДЕРI
АЋШ ................................................................................................................ 8 2
Џлыбритания................................................................................................ 9 0
Франция......................................................................................................... 9 2
Германия Федеративтiк Республикасы................................................ 9 6
Италия............................................................................................................ 9 8
Австрия........................................................................................................ 1 0 0
Польша......................................................................................................... 1 0 1
Югославия.................................................................................................... 1 0 2
IV блiм. XX ЅАСЫРДЫЃ ЕКIНШI ЖАРТЫСЫНДАЅЫ — XXI
ЅАСЫРДЫЃ БАСЫНДАЅЫ АЗИЯ ЖЌНЕ АФРИКА ЕЛДЕРI
Жапония....................................................................................................... 1 0 3
Ћытай............................................................................................................ 1 0 5
Моѓѕолия...................................................................................................... 1 0 9
Љндiстан........................................................................................................ 1 1 1
Ауѕанстан..................................................................................................... 1 1 7
Иран.............................................................................................................. 1 1 7
Тљркия.......................................................................................................... 1 1 8
Азиядаѕы араб елдерi ............................................................................... 1 1 9
Африка елдерi ............................................................................................ 1 2 6
Ангола........................................................................................................... 1 2 6
Халыћаралыћ ћатынастар..................................................................... 1 2 7
Мќдениет жќне ѕылым .......................................................................... 1 6 1

168Учебно-методическое издание
Составители:
Кожахметџлы Кенесбай
Чупеков Абдугали Абсалямович
Губайдуллина Мара Шаукатовна
Бекиш Раухан Мухамедьяровна
ВСЕМИРНАЯ ИСТОРИЯ
Хрестоматия
Учебное пособие для 9 классов
общеобразовательных школ
(на казахском языке)
Третье издание, переработанное
Редакторы А.Тажидаева
К"ркемдеушi редакторы Д.Булатов
Техникалыћ редакторы И.Тарапунец
Корректоры Г. Тџрмаѕанбетова
Компьютерде беттеген И.Алмабаева
Баспаѕа Ћазаћстан Республикасы Бiлiм жќне ѕылым министрлiгiнiѓ
№ 0000001 мемлекеттiк лицензиясы 2003 жылы
7 шiлдеде берiлген
ИБ № 3501
Басуѕа 26.06.13 ћол ћойылды. Пiшiмi 84х108
1/32.
Офсеттiк ћаѕаз. Ћарiп тљрi “Школьная”. Офсеттiк басылыс.
Шартты баспа табаѕы 8,82. Шартты бояулы беттаѓбасы 9,24.
Есептiк баспа табаѕы 7,71.
Таралымы 13 000 ћос. дана. Тапсырыс №
“Мектеп” баспасы, 050009, Алматы ћаласы, Абай даѓѕылы, 143-љй.
Факс.: 8(727) 394-37-58, 394-42-30.
Тел.: 8(727) 394-41-76, 394-42-34.
Е-mail: mektep@mail.ru
Web-site: www.mektep.kz
X