• Название:

    О Фоме Сплитском

  • Размер: 0.13 Мб
  • Формат: PDF
  • или
  • Сообщить о нарушении / Abuse
  • Название: Oglavl.pmd
  • Описание: Åëåñèåâè÷ Ñ.
  • Автор: ulin'kova

Предпросмотр документа

Доклады участников IV Международной конференции

Ëþäâèã Øòàéíäîðôô (Êèëü, Ãåðìàíèÿ)
×ÓÆÀß ÂÎÉÍÀ: ÂÎÅÍÍÛÅ ÏÎÕÎÄÛ ÌÎÍÃÎËÎÂ Â 1237–1242 ã.
 ÕÐÎÍÈÊÅ ÔÎÌÛ ÀÐÕÈÄÈÀÊÎÍÀ ÑÏËÈÒÑÊÎÃÎ1
 1230 ã. ñîáîðíûé êàïèòóë äàëìàòèíñêîãî ãîðîäà Ñïëèòà, ðàñïîëîæåííîãî íà
âîñòî÷íîì ïîáåðåæüå Àäðèàòè÷åñêîãî ìîðÿ, èçáðàë ñåáå íîâîãî àðõèäèàêîíà,
êîòîðûì ñòàë ðîäèâøèéñÿ â Ñïëèòå â 1200 ã. êëèðèê Ôîìà. Îí ó÷èëñÿ â
Èòàëèè; â òî âðåìÿ ñàìîå áîëüøîå âïå÷àòëåíèå íà íåãî ïðîèçâåëà âñòðå÷à ñî
ñâÿòûì Ôðàíöèñêîì: «Â òîì æå ãîäó2 â äåíü Óñïåíèÿ Áîãîðîäèöû, êîãäà ÿ
ó÷èëñÿ â Áîëîíüå, ÿ âèäåë ñâÿòîãî Ôðàíöèñêà, ïðîïîâåäóþùåãî íà ïëîùàäè
ïåðåä îáùåñòâåííûì äâîðöîì, êóäà ñîáðàëñÿ ïî÷òè âåñü ãîðîä. Òåìîé åãî áåñåäû
áûëè àíãåëû, ëþäè, äåìîíû. Îí òàê õîðîøî è ÿñíî ïðîïîâåäîâàë îá ýòèõ òðåõ
âèäàõ ðàçóìíûõ äóõîâ, ÷òî ìíîãèå ïðèñóòñòâîâàâøèå ó÷åíûå ëþäè áûëè íåìàëî
óäèâëåíû ðå÷üþ ïðîôàíà; ñàì æå îí îñòàâàëñÿ â îáðàçå íå ïðîïîâåäíèêà, à, òàê
ñêàçàòü, îðàòîðà â íàðîäíîì ñîáðàíèè. Âåäü âñÿ ñóòü åãî ñëîâ áûëà íàïðàâëåíà íà èñêîðåíåíèå âðàæäû è íà
âîññòàíîâëåíèå ìèðíûõ îòíîøåíèé. Îäåæäà åãî áûëà ãðÿçíîé, âíåøíîñòü åãî âûçûâàëà ïðåçðåíèå, ëèöî
íåêðàñèâî. Îäíàêî Áîã ñîîáùèë åãî ñëîâàì òàêóþ äåéñòâåííóþ ñèëó, ÷òî ìíîãèå çíàòíûå ðîäû, ìåæäó
êîòîðûìè áóøåâàëà ÷óäîâèùíàÿ áóðÿ çàñòàðåëîé âðàæäû, îáèëüíî ïîëèòàÿ êðîâüþ, ïðèøëè ê ïðèìèðåíèþ»3.
Ôîìà áûë òàêæå ñâèäåòåëåì òîãî, êàê â 1242 ã. âîéñêî ïîä ðóêîâîäñòâîì Êàéäàíà, âíóêà ×èíãèñõàíà,
ñòîÿëî ïåðåä âîðîòàìè Ñïëèòà. Ïîçäíåå îí ñîñòàâèë ëåòîïèñü àðõèåïèñêîïñòâà è ãîðîäà Ñïëèòà, êîòîðàÿ
îñâåùàåò ñîáûòèÿ äî 1266 ã. (äâà ãîäà äî ñìåðòè Ôîìû)4. Â íåé îí ïîäðîáíî ñîîáùàåò – ê òîìó âðåìåíè
óæå ñ íåêîòîðîé äèñòàíöèè îò îïèñûâàåìûõ ñîáûòèé – î âòîðæåíèè ìîíãîëîâ â Âåíãðèþ è î ïîõîäå îäíîé
÷àñòè âîéñêà äî ñàìîãî ïîáåðåæüÿ ñ öåëüþ íàñòèãíóòü âåíãåðñêî-õîðâàòñêîãî êîðîëÿ Áåëó IV.
 íàøåì ðàñïîðÿæåíèè íàõîäèòñÿ áîëüøîå êîëè÷åñòâî èñòî÷íèêîâ íà ëàòèíñêîì ÿçûêå, êàñàþùèõñÿ
ìîíãîëîâ: ñîîáùåíèÿ ïóòåøåñòâåííèêîâ, ìèññèîíåðîâ è ïîñëàííèêîâ. Ïàïñêèé ïîñëàíåö â Âåíãðèè Ðîãåðèé
ïîïàë â ïëåí ê ìîíãîëàì; ïîñëå ïîáåãà îí ñî÷èíèë «Ãîðåñòíóþ ïåñíü» (Carmen miserabile), ïðîèçâåäåíèå, â
êîòîðîì îïèñàë ïåðåæèòîå èì, à òàêæå ïðèîáðåòåííûé â ïëåíó îïûò. Ðîãåðèé áûë àðõèåïèñêîïîì Ñïëèòà
ñ 1250 ã.; òåì ñàìûì âîçìîæíî, ÷òî àðõèäèàêîí Ôîìà ïîëó÷èë íåêîòîðûå ñâåäåíèÿ ëè÷íî îò íåãî5.
Ïåðåâîä Åâãåíèÿ Òèòîâà, Êèëü.
Ñòàòüÿ ÿâëÿåòñÿ ñîêðàùåííûì âàðèàíòîì ñòàòüè, îïóáëèêîâàííîé íà íåìåöêîì ÿçûêå: Der fremde Krieg: Die Heerzüge der
Mongolen 1237–1242 im Spiegel der altrussischen und lateinischen Chronistik // Südosteuropa. Von vormoderner Vielfalt und
nationalstaatlicher Vereinheitlichung. Festschrift für Edgar Hösch / Ðåä. Konrad Clewing, Oliver Jens Schmitt. München, 2005
(=Südosteuropäische Arbeiten 127). Ñ. 93–118. Òàê êàê ðóññêîìó ÷èòàòåëþ îòå÷åñòâåííûå èñòî÷íèêè î ïîõîäàõ ìîíãîëîâ
õîðîøî èçâåñòíû, â ïåðåâîäå âûïóùåíî ïîäðîáíîå ïðåäñòàâëåíèå ýòèõ èñòî÷íèêîâ â íåìåöêîé âåðñèè ñòàòüè.
2
 ïðåäûäóùåì àáçàöå Ôîìà óïîìèíàåò çåìëåòðÿñåíèå, êîòîðîå ïðîèçîøëî íà ñåâåðå Èòàëèè 25 äåêàáðÿ 1222 ã. (ñð. ïîÿñíåíèÿ
â èçäàíèÿõ).
3
Thomas archidiaconus. Historia Salonitana / Ïîäãîò. F. Raèki. Ãë. 26. Zagreb, 1894 (Monumenta spectantia historiam Slavorum
meridionalium 26). Ñ. 98 (äàëåå – Thomas archidiaconus). Íîâîå, íî, òåì íå ìåíåå, íå áîëåå íàäåæíîå èçäàíèå: Historia
Salonitana. Toma Arhiðakon. Povijest salonitanskih i splitskih prvosveæenika (Thomae archidiaconi. Historia Salonitanorum atque
Spalatinorum pontificum) / O. Periæ. [Êîììåíòàðèé:] M. Matijeviæ Sokol. [Èññëåäîâàíèå] R. Katièiæ. Toma Arhiðakon i njegovo
djelo. Split, 2003 (= Knjiga Mediterana 30). Ð. 152, 154 (äàëåå – Historia Salonitana). Î÷åíü íàäåæíûé, õîðîøî
êîììåíòèðîâàííûé ðóññêèé ïåðåâîä: Ôîìà Ñïëèòñêèé. Èñòîðèÿ àðõèåïèñêîïîâ Ñàëîíû è Ñïëèòà / Ïåðåâîä è ïîÿñíåíèÿ
Î. À. Àêèìîâîé. Ì., 1997. Ñ. 78.
4
Æèçíü è ïðîèçâåäåíèå àðõèäèàêîíà Ôîìû îñâåùàåòñÿ â òðóäå Ìèðüÿíû Ñîêîë: Matijeviæ Sokol M. Toma Arhiðakon i njegovo
djelo. Rano doba hrvatske povijesti. Jastrebarsko, 2002, à òàêæå â íîâîì ñáîðíèêå: Matijeviæ Sokol M., Periæ O. Toma Arhiðakon i
njegova doba. Zbornik radova sa znanstvenog skupa odrzanog 25–27. Rujna, 2000. Godine u Splitu. Split, 2004 (=Knjiga Mediterana
35). Îäíàêî íè îäíà èç ñòàòåé â ýòîì ñáîðíèêå íå ïîñâÿùåíà â îñîáåííîñòè òåì ãëàâàì, êîòîðûå íàõîäÿòñÿ â öåíòðå âíèìàíèÿ
äàííîãî èññëåäîâàíèÿ.
5
Rogerii Carmen miserabile / Ïîäãîò. Ladislaus Juhász // Scriptores rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis
Arpadianae gestarum / Ïîäãîò. E. Szentpétery. Budapest, 1938. Bd. II. P. 543–588. Ïåðåâîä R. von Torre Maggiore: Klagelied //
Der Mongolensturm. Berichte von Zeitzeugen und Zeitgenossen 1235–1250 / Ïîäãîò. Göckenjan H., Sweeney J. R. Graz; Wien;
Köln, 1985 (=Ungarns Geschichtsschreiber 3). P. 93–125.
1

18

«Комплексный подход в изучении Древней Руси»

Ñðåäè èìåþùèõñÿ èñòî÷íèêîâ íà ëàòèíñêîì ÿçûêå Historia Salonitana Ôîìû, íàðÿäó ñ Carmen
miserabile Ðîãåðèÿ, ñëóæèò âàæíåéøèì èñòî÷íèêîì äëÿ èññëåäîâàíèÿ âîïðîñà î âåäåíèè âîéíû ìîíãîëàìè
â Âåíãðèè. Êðîìå òîãî, ïðîèçâåäåíèå Ôîìû ÿâëÿåòñÿ åäèíñòâåííîé ðåãèîíàëüíîé õðîíèêîé òîãî âðåìåíè,
êîòîðàÿ îïèñûâàåò âòîðæåíèå ìîíãîëîâ â êîíòåêñòå äðóãèõ ñîáûòèé òîé ýïîõè. Èìåííî ïî ýòîé ïðè÷èíå
ïðè èçó÷åíèè âîïðîñà, êàêîå æå âïå÷àòëåíèå ïðîèçâåëà «÷óæàÿ âîéíà», èñïîëüçóåòñÿ, íàðÿäó ñ
äðåâíåðóññêèì ëåòîïèñàíèåì, ïðàêòè÷åñêè èñêëþ÷èòåëüíî ëåòîïèñü Ôîìû.  äàííîì èññëåäîâàíèè ðå÷ü
èäåò â ìåíüøåé ñòåïåíè î òîì, êàêèå ðàçëè÷èÿ â âåäåíèè âîéíû è áîåâîé òåõíèêå ðóññêîãî è âåíãåðñêîãî
âîéñêà, ñ îäíîé ñòîðîíû, è ìîíãîëüñêîãî, ñ äðóãîé ñòîðîíû, ïîçâîëÿþò âûÿâèòü èñòî÷íèêè.  öåíòðå
âíèìàíèÿ ñòîèò ñêîðåå âîïðîñ, êàê àâòîðû òåêñòîâ âîñïðèíèìàþò è òîëêóþò ïðîèñøåäøåå.
Õîòÿ íàøåñòâèå ìîíãîëîâ â Âåíãðèþ ïðîèçîøëî ëèøü â 1241 ã., ñâåäåíèÿ îá èõ ïðîäâèæåíèè
âïëîòü äî Àäðèàòè÷åñêîãî ìîðÿ ðàñïðîñòðàíèëèñü, ïî âñåé âèäèìîñòè, óæå â 1239 ã., ïîñêîëüêó Ôîìà
ñîîáùàåò: «Â òîì æå ãîäó [1239] âèäíà áûëà çâåçäà ñ ÿðêèì õâîñòîì – êîìåòà, êîòîðàÿ çàâèñëà íà ñåâåðå,
áóäòî áû íàä êîðîëåâñòâîì Âåíãðèÿ, îñòàâàëàñü íà ìåñòå ìíîãî äíåé è êàçàëàñü çíàìåíèåì ïðåäñòîÿùåãî
âåëèêîãî ñîáûòèÿ. Âåäü â òå äíè óæå äîëåòåëà äî ñëóõà êàæäîãî ãîðåñòíàÿ ìîëâà î òîì, ÷òî íå÷åñòèâûé
íàðîä òàòàð âòîðãñÿ â ïðåäåëû õðèñòèàí, â çåìëè Ðóòåíèè; îäíàêî ìíîãèå ñ÷èòàëè ýòî âðîäå áû øóòêîé»6.
Çäåñü, îäíàêî, Ôîìà îãðàíè÷èâàåòñÿ åùå íàìåêàìè è ïðåäñêàçàíèÿìè. Ëèøü ïîñëå äîñòàòî÷íî
ïðîäîëæèòåëüíîãî ïîâåñòâîâàíèÿ îá èñòîðèè ãîðîäà, ïðåæäå âñåãî î íàçíà÷åíèè íà äîëæíîñòü Ãàðãàíà,
ïåðâîãî ïîäåñòû Ñïëèòà7, è åãî ïîñëåäóþùåé äåÿòåëüíîñòè, íà÷èíàåòñÿ ãëàâà De peste Tartarorum, «Î
òàòàðñêîé íàïàñòè»8.
Èçíà÷àëüíî «òàòàðàìè» íàçûâàëè ãðóïïó ïëåìåí Âíóòðåííåé Àçèè, êîòîðàÿ áûëà ïîêîðåíà
×èíãèñõàíîì.  ñêîðîì âðåìåíè ýòèì ïîíÿòèåì ñòàëè îáîçíà÷àòü âñå íåìîíãîëüñêèå âîéñêà, íàõîäèâøèåñÿ
ïîä êîìàíäîâàíèåì ìîíãîëîâ; Ôîìå ñàìîìó òàêæå èçâåñòíà ðàçíèöà: «Óïîìÿíóòûå ïëåìåíà íà ñâîåì
ðîäíîì ÿçûêå íàçûâàþò ñåáÿ ìîíãîëàìè». Êàê îí íåñêîëüêî ïîçäíåå îáúÿñíÿåò, «ó íèõ èìååòñÿ âåëèêîå
ìíîæåñòâî âîèíîâ èç ðàçíûõ ïîêîðåííûõ èìè â âîéíàõ íàðîäîâ, ïðåæäå âñåãî êóìàíîâ9, êîòîðûõ îíè
íàñèëüíî çàñòàâëÿþò ñðàæàòüñÿ»10. Â ïîñëåäóþùåì ïîâåñòâîâàíèè, îäíàêî, áîëüøå íå ïðîñëåæèâàåòñÿ
÷åòêîå ðàçëè÷èå ìåæäó ìîíãîëàìè è îêàçûâàþùèìè èì ïîìîùü íàðîäàìè.
Íàêîíåö, ñîþç ìîíãîëîâ è ñîòðóäíè÷àþùèõ ñ íèìè íàðîäîâ â öåëîì íàçûâàåòñÿ â ëàòèíñêèõ
èñòî÷íèêàõ ïðàêòè÷åñêè âñåãäà ñëîâîì «tartari», î÷åâèäíî, ñîâåðøåííî îñîçíàííî, ÷òîáû äîñòè÷ü
çâóêîïîäðàæàòåëüíîãî ýôôåêòà ïî îòíîøåíèþ ê Òàðòàðó, ãëóáî÷àéøåìó ìåñòó ïîäçåìíîãî öàðñòâà11.
Ñàì Ôîìà äàåò äâà îáúÿñíåíèÿ: tartari – îáû÷íîå äëÿ ðóêîïèñåé íàïèñàíèå – ïîëó÷èëè ñâîå èìÿ îò
íàçâàíèÿ êàêîé-òî ðåêè èëè æå îò ñëîâà tatar, êîòîðîå îáîçíà÷àåò multitudo, «ìíîæåñòâî»12.
Êàê îáùåå íàèìåíîâàíèå äëÿ ìîíãîëîâ è ñîòðóäíè÷àþùèõ ñ íèìè íàðîäîâ ñëîâî èñïîëüçóåòñÿ è
â äðåâíåðóññêîì, è â ñîâðåìåííîì ðóññêîì ÿçûêå, ïðàâäà, â áîëåå ïðàâèëüíîé ôîðìå òàòàðû è áåç
îñîáîãî âòîðîñòåïåííîãî çíà÷åíèÿ. Äàííîå íàïèñàíèå è áóäåò èñïîëüçîâàíî â äàëüíåéøåì, çà èñêëþ÷åíèåì
ëèøü òåõ ñëó÷àåâ, êîãäà â ñàìèõ öèòàòàõ ñòîèò «òàðòàðû».
Thomas archidiaconus. Ãë. 33. Ñ. 122; Historia Salonitana. P. 196; Ôîìà Ñïëèòñêèé. Èñòîðèÿ àðõèåïèñêîïîâ Ñàëîíû è Ñïëèòà. Ñ. 96.
Ïîäåñòà ïðåäñòàâëÿåò ñîáîé âðåìåííîå, èçâíå íàçíà÷åííîå ãîðîäñêîå äîëæíîñòíîå ëèöî âûñøåãî ðàíãà, êîòîðîå îáÿçóåòñÿ
íå ñòîÿòü íà ñòîðîíå íè îäíîé èç ãðóïïèðîâîê â ïðåäåëàõ ãîðîäñêîé êîììóíû; â îòíîøåíèè âîïðîñà, êàêèì îáðàçîì
ôóíêöèîíèðîâàëà ýòà ñ XII â. îñîáåííî â ñåâåðíîé Èòàëèè ðàñïðîñòðàíåííàÿ äîëæíîñòü, êîòîðóþ ñàì Ôîìà íàçûâàåò regimen
Latinorum, ñî÷èíåíèå Ôîìû ÿâëÿåòñÿ ïåðâîêëàññíûì èñòî÷íèêîì.
8
Thomas archidiaconus. Ãë. 36. Ñ. 132; Historia Salonitana. P. 216; Ôîìà Ñïëèòñêèé. Èñòîðèÿ àðõèåïèñêîïîâ Ñàëîíû è
Ñïëèòà. C. 104.  ëàòèíñêèõ èñòî÷íèêàõ ìû íàõîäèì ïî÷òè âñåãäà âàðèàíò Tartari, â òîì ÷èñëå è â ïðîèçâåäåíèè Ôîìû.
9
Cumani, «êóìàíû»: ñèíîíèìè÷íîå íàçâàíèå ïîëîâöåâ, êîòîðîå èñïîëüçóåòñÿ â ëàòèíñêèõ èñòî÷íèêàõ.
10
Thomas archidiaconus. Ãë. 37. C. 168–169, 170; Historia Salonitana. P. 238, 240; Ôîìà Ñïëèòñêèé. Èñòîðèÿ àðõèåïèñêîïîâ
Ñàëîíû è Ñïëèòà. C. 113, 114.
11
Îòíîñèòåëüíî íàèìåíîâàíèé ñì.: Schmieder F. Europa und die Fremden. Die Mongolen im Urteil des Abendlandes vom 13. bis
in das 15. Jahrhundert. Sigmaringen, 1994 (=Beiträge zur Geschichte und Quellenkunde des Mittelalters 16). S. 22–23.
12
Thomas archidiaconus. Ãë. 37. C. 169; Historia Salonitana. P. 238; Ôîìà Ñïëèòñêèé. Èñòîðèÿ àðõèåïèñêîïîâ Ñàëîíû è
Ñïëèòà. C. 114.
6
7

19

Доклады участников IV Международной конференции

Ãëàâà «Î òàòàðñêîé íàïàñòè» íà÷èíàåòñÿ ñëåäóþùèì îáðàçîì13: «Íà ïÿòûé ãîä öàðñòâîâàíèÿ
Áåëû, ñûíà êîðîëÿ Âåíãðèè Àíäðåÿ, è íà âòîðîé ãîä ïðàâëåíèÿ Ãàðãàíà ãóáèòåëüíûé íàðîä òàòàð
ïðèáëèçèëñÿ ê çåìëÿì Âåíãðèè. À âåäü òîìó óæå áûëî ìíîãî ëåò, êàê ñëóõ îá ýòîì íàðîäå è óæàñ
ïåðåä íèì ðàñïðîñòðàíèëèñü ïî âñåìó ñâåòó. Îíè ïðîøëè îò âîñòî÷íûõ ñòðàí äî ãðàíèö ðóòåíîâ,
ðàçîðÿÿ çåìëè, êîòîðûå îíè ïåðåñåêàëè. Íî áëàãîäàðÿ ñèëüíîìó ñîïðîòèâëåíèþ ðóòåíîâ îíè [òàòàðû]
íå ñìîãëè ïðîäâèíóòüñÿ äàëüøå; äåéñòâèòåëüíî, ó íèõ áûëî ìíîæåñòâî ñðàæåíèé ñ íàðîäàìè ðóòåíîâ
è ìíîãî êðîâè áûëî ïðîëèòî ñ òîé è äðóãîé ñòîðîíû, íî îíè áûëè äàëåêî îòîãíàíû ðóòåíàìè». Ôîìà
îáðàùàåòñÿ çäåñü ê ñîáûòèÿì 1223 ã., êîãäà åùå áûë æèâ ×èíãèñõàí. Íî â åãî ðàñïîðÿæåíèè íàõîäÿòñÿ
íåäîñòîâåðíûå äàííûå. Âåäü õîòÿ òàòàðû è óäàëèëèñü â 1223 ã., ñäåëàëè îíè ýòî ëèøü ïîñëå òîãî, êàê
âîéñêî ðóññêèõ êíÿçåé ïîòåðïåëî ïîëíîå ïîðàæåíèå íà ðåêå Êàëêå ê ñåâåðó îò Àçîâñêîãî ìîðÿ.
Òîëêîâàíèå ìîíãîëüñêîãî íàøåñòâèÿ 1223 ã. â Íîâãîðîäñêîé ïåðâîé è â Ëàâðåíòüåâñêîé ëåòîïèñÿõ14
êàê èñïîëíåíèå ïðåäñêàçàíèé î êîíöå ñâåòà, ñäåëàííûõ Ïñåâäî-Ìåôîäèåì, ñòàëî ïîïóëÿðíûì âî âðåìÿ
âòîðîãî íàøåñòâèÿ ìîíãîëîâ è íà Çàïàäå íà÷èíàÿ ñ 1237 ã.15 Íî èìåííî àðõèäèàêîí Ôîìà êàê
ïðîñâåùåííûé ÷åëîâåê ñâîåãî âðåìåíè íàñòðîåí íà ñåé ñ÷åò ñêåïòè÷åñêè: «Òîãäà ìíîãèå ó÷åíûå ëþäè,
èçó÷àâøèå äðåâíèå ïèñàíèÿ, çàêëþ÷àëè, ãëàâíûì îáðàçîì èç ñëîâ Ìåôîäèÿ ìó÷åíèêà, ÷òî ýòî è åñòü òå
íàðîäû, êîòîðûå äîëæíû áûëè ÿâèòüñÿ ïåðåä ïðèøåñòâèåì Àíòèõðèñòà»16. Ôîìà îãðàíè÷èâàåòñÿ ëèøü
êîíñòàòàöèåé ôàêòà; îí èçáåãàåò îòîæäåñòâëåíèÿ ñåáÿ ñ ýòèì âûñêàçûâàíèåì.
Ïîñëå ñðàæåíèÿ íà Êàëêå ñïîêîéñòâèå öàðèëî åùå 15 ëåò; äðåâíåðóññêèå ëåòîïèñè íå ñîäåðæàò
òåì âðåìåíåì áîëüøå íèêàêèõ äîïîëíèòåëüíûõ äàííûõ î òàòàðàõ. Ñïëèòñêèé àðõèäèàêîí Ôîìà òàêæå
çíàåò îá ýòîì ñïîêîéíîì âðåìåíè; îäíàêî îí íàçûâàåò ñëèøêîì äîëãèé ñðîê: «Ïîýòîìó, ñâåðíóâ â ñòîðîíó,
îíè ñ áîÿìè ïðîøëè ïî âñåì ñåâåðíûì çåìëÿì è îñòàâàëèñü òàì äâàäöàòü ëåò, åñëè íå äîëüøå. À ïîòîì,
ïîïîëíèâ ñâîè âîèíñêèå ñîåäèíåíèÿ, ïðåæäå âñåãî, çà ñ÷åò ïëåìåí êóìàíîâ è ìíîãèõ äðóãèõ ïîêîðåííûõ
èìè íàðîäîâ, îíè ñíîâà ïîâåðíóëè ïðîòèâ ðóòåíîâ. Ñíà÷àëà îíè îêðóæèëè è îñàäèëè îäèí î÷åíü áîëüøîé
ãîðîä õðèñòèàí ïî èìåíè Ñóçäàëü è ïîñëå äîëãîé îñàäû íå ñòîëüêî ñèëîé, ñêîëüêî êîâàðñòâîì âçÿëè åãî è
ðàçðóøèëè, à ñàìîãî êîðîëÿ ïî èìåíè Ãåîðãèé îíè ïðåäàëè ñìåðòè âìåñòå ñ îãðîìíûì ìíîæåñòâîì åãî
íàðîäà. Äâèíóâøèñü îòòóäà ïî íàïðàâëåíèþ ê Âåíãðèè, îíè ðàçîðÿëè âñå íà ñâîåì ïóòè»17.
Òå÷åíèå ñîáûòèé ïðåäñòàâëåíî ó Ôîìû â ñèëüíî ñîêðàùåííîì âèäå: ïîñëå òîãî êàê â 1235 ã. íà
ñîáðàíèè â Êàðàêîðóìå áûëî ïðèíÿòî ðåøåíèå ñîâåðøèòü ïîõîä íà Çàïàä ïîä ïðåäâîäèòåëüñòâîì
âåëèêîãî õàíà Óãåäåÿ, ìîíãîëüñêîå âîéñêî ïîä÷èíèëî ñåáå ñ 1237 ïî 1240 ã. ðóññêèå êíÿæåñòâà18. Âñå
íà÷àëîñü ñî âçÿòèÿ Ðÿçàíè 21 äåêàáðÿ 1237 ã. è çàêîí÷èëîñü ðàçîðåíèåì Êèåâà 6 äåêàáðÿ 1240 ã.
Íîâãîðîäó íå ïðèøëîñü èñïûòàòü íàïàäåíèÿ ìîíãîëîâ âåñíîé 1238 ã., ïîñêîëüêó îòòåïåëü ïðåäîòâðàòèëà
íàñòóïëåíèå. Óïîìÿíóòûé Ôîìîé êíÿçü Ãåîðãèé (Þðèé Âñåâîëîäîâè÷), áûë óáèò 4 ìàðòà 1238 ã. â
ñðàæåíèè íà ðåêå Ñèòè ê ñåâåðî-âîñòîêó îò ßðîñëàâëÿ19.
×òî êàñàåòñÿ ýòèõ ñîáûòèé, äðåâíåðóññêîå ëåòîïèñàíèå âûñòóïàåò âíîâü â êà÷åñòâå îñíîâíîãî èñòî÷íèêà.
Ëåòîïèñöàì ñïîñîá âåäåíèÿ âîéíû òàòàðàìè áûë, î÷åâèäíî, ÷óæä èç-çà áûñòðîòû èõ äâèæåíèé, èç-çà
Ñð. ïðèì. 7.
Íîâãîðîäñêàÿ ïåðâàÿ ëåòîïèñü ñòàðøåãî è ìëàäøåãî èçâîäîâ / Ïîä ðåä. À. Í. Íàñîíîâà. Ì.; Ë., 1950. Ñ. 61–62 (äàëåå –
ÍÏË); ñð. òàêæå â Ëàâðåíòüåâñêîé ëåòîïèñè (ÏÑÐË. Ë., 1926. Ò. 1. Âûï. 1. (Ðåïðèíòíîå èçäàíèå: Ì., 1962). Ñòá. 445–446.
15
Îòíîñèòåëüíî Ïñåâäî-Ìåôîäèÿ ñð., íàðÿäó ñ äðóãèìè: Ìèëüêîâ Â. Â. Äðåâíåðóññêèå àïîêðèôû. ÑÏá., 1999. Ñ. 257–263;
Schmieder F. Europa und die Fremden. S. 259–261.
16
Thomas archidiaconus. Ãë. 37. Ñ. 171; Historia Salonitana. P. 242; Ôîìà Ñïëèòñêèé. Èñòîðèÿ àðõèåïèñêîïîâ Ñàëîíû è
Ñïëèòà. C. 115.
17
Thomas archidiaconus. Ãë. 36. Ñ. 132–138; Historia Salonitana. Ð. 216; Ôîìà Ñïëèòñêèé. Èñòîðèÿ àðõèåïèñêîïîâ Ñàëîíû
è Ñïëèòà. C. 104.
18
Âñåîáúåìëþùåå èçëîæåíèå ñîáûòèé 1237–1242 ã.: Göckenjan H. Der Westfeldzug (1236–1242) aus mongolischer Sicht //
Wahlstatt 1241. Beiträge zur Mongolenschlacht bei Liegnitz und zu ihren Nachwirkungen / U. Schmilewski. Würzburg, 1991. S. 35–74.
19
Òî÷íàÿ äàòà äàåòñÿ â Ëàâðåíòüåâñêîé ëåòîïèñè (ñì.: ÏÑÐË. Ò. 1. Ñòá. 465); ñîîáùåíèå áåç äàòû â Íîâãîðîäñêîé ïåðâîé ëåòîïèñè
(ñì.: ÍÏË. Ñ. 74). Íàðÿäó ñî ñêðóïóëåçíûì èçëîæåíèåì ñîáûòèé è ðÿäîì êàðò è ñõåì ãîðîäîâ Ä. Ã. Õðóñòàëåâ (Õðóñòàëåâ Ä. Ã.
Ðóñü. Îò íàøåñòâèÿ äî «èãà». 30–40 ãã. XIII â. ÑÏá., 2004. Ñ. 288–298) ïðåäëàãàåò õðîíîëîãè÷åñêóþ òàáëèöó ñîáûòèé ñ 1194 ïî
1272 ã. ñ êîëîíêàìè «Þæíàÿ è Çàïàäíàÿ Ðóñü», «Ñåâåðî-Çàïàäíàÿ Ðóñü», «Çàïàäíàÿ Åâðîïà» è «Âîñòîê».
13

14

20

«Комплексный подход в изучении Древней Руси»

ïëàíîìåðíîãî ðàçðóøåíèÿ öåëûõ ãîðîäîâ è èç-çà òîãî îáñòîÿòåëüñòâà, ÷òî îíè íå îêàçûâàëè ïîùàäû íè
äóõîâíûì ëèöàì, íè æåíùèíàì, íè äåòÿì20. Íàì ñëåäóåò, îäíàêî, îòäàâàòü ñåáå îò÷åò â òîì, ÷òî íàñèëèå,
èñõîäèâøåå îò òàòàð, îòëè÷àëîñü ëèøü ãðàäóàëüíî îò ïðî÷åãî íàñèëèÿ, î êîòîðîì ñîîáùàþò ëåòîïèñöû.
Òîãäà êàê Íîâãîðîäñêàÿ ïåðâàÿ ëåòîïèñü íå ñîäåðæèò íèêàêèõ ñâåäåíèé î äàëüíåéøåì ïîõîäå
ìîíãîëîâ â Âåíãðèþ, â Ëàâðåíòüåâñêîé ëåòîïèñè ìû íàõîäèì êðàòêîå èçâåñòèå ïîä 1241 ã.21 Èïàòüåâñêàÿ
ëåòîïèñü äàæå ñîîáùàåò î òîì, ÷òî Äìèòðèé, òûñÿöêèé Êèåâà, íàçíà÷åííûé êíÿçåì Äàíèèëîì Ðîìàíîâè÷åì
Ãàëèöêèì, ïîñîâåòîâàë Áàòûþ ïîñëå âçÿòèÿ ãîðîäà è ïîïàäàíèÿ â ïëåí ê ìîíãîëàì êàê ìîæíî áûñòðåå
îòïðàâèòüñÿ â Âåíãðèþ, ïðåæäå ÷åì îíà íàèëó÷øèì îáðàçîì âîîðóæèòñÿ, «èáî îí âèäåë ðóññêóþ çåìëþ
ïîãóáëåííîé íå÷åñòèâûì. Áàòûé æå ïîñëåäîâàë ñîâåòó Äìèòðèÿ è îòïðàâèëñÿ â Âåíãðèþ»22.  ýòîé
ôîðìå èçâåñòèå î ñîâåòå Äìèòðèÿ îäíîçíà÷íî íå ÿâëÿåòñÿ äîñòîâåðíûì; âûçûâàåò íåäîóìåíèå, ñ êàêèì
ðàâíîäóøèåì ëåòîïèñåö ðàññêàçûâàåò î öåëåíàïðàâëåííîì îòêëîíåíèè íåñ÷àñòüÿ ïî íàïðàâëåíèþ ê Âåíãðèè.
Äëÿ èçîáðàæåíèÿ ìîíãîëüñêèõ ïîõîäîâ â ðóññêèå êíÿæåñòâà â 1237–1240 ã. õàðàêòåðíî
ðåëèãèîçíîå òîëêîâàíèå, îñóùåñòâëÿåìîå ïîñðåäñòâîì îáðàçíîñòè. Êîãäà òàòàðû íàçûâàþòñÿ
«áåçáîæíèêàìè», «ïðîêëÿòûìè», «ÿçû÷íèêàìè», «èçìàèëüòÿíàìè», «áåççàêîííèêàìè» èëè
«ïðîëèâàòåëÿìè õðèñòèàíñêîé êðîâè», îíè âûñòóïàþò êàê ïðåäñòàâèòåëè çëà. Òî, ÷òî òàòàðû îñòàþòñÿ
áåññèëüíûìè ïî îòíîøåíèþ ê Íîâãîðîäó, ìîãëî ïðîèçîéòè, ïî ìíåíèþ õðîíèñòà, òîëüêî áëàãîäàðÿ
Áîãó, ñîáîðó ñâÿòîé Ñîôèè â Íîâãîðîäå, ñâÿòîìó Êèðèëëó Èåðóñàëèìñêîìó – ñâÿòîìó, ïî÷èòàþùåìóñÿ
18 ìàðòà, – è ìîëèòâàì àðõèåïèñêîïîâ, êíÿçåé è ñâÿùåííîèíîêîâ23. Âìåñòå îíè áûëè â ýòîò ðàç ñèëüíåå,
÷åì çëî, òàê ÷òî òàòàðû ïðåðâàëè 18 ìàðòà èç-çà îòòåïåëè ïðîäâèæåíèå â ñòîðîíó Íîâãîðîäà.
Íî â äðóãèõ ìåñòàõ òàòàðû âûñòóïàþò è êàê îðóäèå Áîãà: «Èç-çà íàøèõ ãðåõîâ Áîã ïîñëàë
ïðîòèâ íàñ ÿçû÷íèêîâ.  ãíåâå Áîã âåäåò â íàøè êðàÿ ÷óæåçåìíûå ïëåìåíà». Áîã íàêàçûâàåò «ñìåðòüþ,
ãîëîäîì, íàïàäåíèåì ÿçû÷íèêîâ, çàñóõîé èëè ñèëüíûì äîæäåì»24. Ëàâðåíòüåâñêàÿ ëåòîïèñü âêëàäûâàåò
â óñòà äâóõ âëàäèìèðñêèõ êíÿçåé, áðàòüåâ Âñåâîëîäà Þðüåâè÷à è Ìñòèñëàâà Þðüåâè÷à, ïåðåä
áåçíàäåæíûì ñðàæåíèåì ñëåäóþùèå ñëîâà: «Ãîñïîäü Áîã ïîñëàë èõ ïðîòèâ íàñ èç-çà íàøèõ ãðåõîâ»25.
Ãëàâíîé ïðè÷èíîé ëèêîâàíèÿ äüÿâîëà èëè íàêàçàíèÿ Áîãà ÿâëÿåòñÿ âå÷íîå ðàçíîãëàñèå ðóññêèõ êíÿçåé
ìåæäó ñîáîé. Â êîíöå êîíöîâ, íè â êîåé ìåðå íåëüçÿ ñêàçàòü, ÷òî çäåñü äàåòñÿ öåëüíîå òîëêîâàíèå èëè
öàðèò ïîëíàÿ îäíîçíà÷íîñòü; ìû èìååì äåëî ñ óñèëåííûì, îäíàêî ïðèâû÷íûì çàäåéñòâîâàíèåì
ðàñïðîñòðàíåííûõ, ÷àñòî öèòèðóåìûõ èçðå÷åíèé ñ öåëüþ ïîâûøåíèÿ ðåëèãèîçíîãî âîçäåéñòâèÿ.
Àðõèäèàêîí Ôîìà òàêæå èñïîëüçóåò ðåëèãèîçíûå òîëêîâàíèÿ â õîäå ñâîåãî ðàññêàçà î òàòàðàõ â
Âåíãðèè è Õîðâàòèè: êàê îí ïîâåñòâóåò, ïîñëå ñðàæåíèÿ ó ðåêè Øàéî, ê ñåâåðî-âîñòîêó îò ñîâðåìåííîãî
Áóäàïåøòà, 11 àïðåëÿ 1241 ã. â òîðãîâîì ïîñåëåíèè Ïåøò íà âîñòî÷íîì áåðåãó Äóíàÿ íàïðîòèâ Áóäû
ñîáðàëîñü áîëüøîå ÷èñëî áåæåíöåâ. Âîïðåêè ñîâåòó ìëàäøåãî êîðîëÿ Êîëîìàíà, ñûíà êîðîëÿ Áåëû IV,
îíè íå áåæàëè íà äðóãóþ ñòîðîíó Äóíàÿ, à ïîïûòàëèñü íà ñêîðóþ ðóêó óêðåïèòü ïîñåëåíèå: «Îíè ñ÷èòàëè,
÷òî áóäóò â ñîñòîÿíèè ïðîòèâîñòîÿòü íåáåñíîìó ìå÷ó»26. Çàòåì Ôîìà ïîâåñòâóåò î âçÿòèè ïîñåëåíèÿ:
Âàðèàíòû ïåðå÷èñëåíèé, íàïðèìåð, â Èïàòüåâñêîé ëåòîïèñè: ÏÑÐË. ÑÏá., 1908. Ò. 2. Ñòá. 781; â Ëàâðåíòüåâñêîé: ÏÑÐË.
Ò. 1. Ñòá. 464; â Íîâãîðîäñêîé: ÍÏË. Ñ. 75.
21
ÏÑÐË. Ò. 1. Ñòá. 470.
22
ÏÑÐË. Ò. 2. Ñòá. 786; èäåíòè÷íûé òåêñò â Ñîôèéñêîé ïåðâîé ëåòîïèñè (ñì.: ÏÑÐË. ÑÏá., 2000. Ò. 6. Âûï. 1. Ñ. 176). Îáå
ëåòîïèñè ëàêîíè÷íî óïîìèíàþò ïîä êîíåö ñðàæåíèå íà ðåêå Øàéî â 1241 ã., ïðîäâèæåíèå òàòàð äî Äóíàÿ è èõ ïðåáûâàíèå
â Âåíãðèè â òå÷åíèå òðåõ ëåò. Õðóñòàëåâ (ñì.: Õðóñòàëåâ Ä. Ã. Ðóñü. Îò íàøåñòâèÿ äî «èãà». 30–40 ãã. XIII â. Ñ. 205)
îáðàùàåò âíèìàíèå íà âûñêàçàííûå ñîìíåíèÿ â äîñòîâåðíîñòè èçâåñòèÿ î ñîâåòå òûñÿöêîãî.
23
Ñì.: ÍÏË. Ñ. 76. Óïîìèíàíèå ñâÿòîãî Êèðèëëà (18 ìàðòà) ïîäòâåðæäàåò äîñòîâåðíîñòü äàííûõ õðîíèêè îòíîñèòåëüíî âçÿòèÿ
Òîðæêà 5 ìàðòà, õîòÿ òåì ñàìûì òðóäíî îáúÿñíèòü óêàçàííûé äåíü íåäåëè – ñðåäà ÷åòâåðòîé íåäåëè Âåëèêîãî ïîñòà –
ïîñêîëüêó â 6746 (1238) ã. 5 ìàðòà ñîâïàë ñ ïÿòíèöåé òðåòüåé íåäåëè. Òîò ôàêò, ÷òî õðîíèêà îøèáî÷íî íàçûâàåò Íèêîíà
ïàòðîíîì 5 ìàðòà, ìîæíî îáúÿñíèòü îïèñêîé – âìåñòî ñâÿòîãî Êîíîíà, çàñòóïíèêà-ïàòðîíà 5 ìàðòà.
24
ÍÏË. Ñ. 76; ñð.: ÏÑÐË. Ò. 1. Ñòá. 167–168; ÏÑÐË. Ò. 2. Ñòá. 157.
25
ÏÑÐË. Ò. 1. Ñòá. 462.
26
Thomas archidiaconus. Ãë. 36. Ñ. 165; Historia Salonitana. P. 230