• Название:

    Г. Бёль Дом без гаспадара

  • Размер: 0.32 Мб
  • Формат: PDF
  • или

    Ужо на працягу некалькіх хвілін яна адчувала на сабе
    нейчы пільны позірк, позірк чалавека, што прывык да перамог і не сумняваецца ў поспеху. Можна глядзець па-рознаму: яна часам адчувала скіраваныя на яе ззаду ўмольныя вочы нясмелага паклонніка. Але гзты, сённяшні, упэўнены ў сабе - позірк без ценю меланхоліі; недзе паўхвіліны яна спрабавала ўявіць сабе, я к і ён - элегантны брунет
    трохі франтаватага выгляду; магчыма, ён нават пабіўся аб
    заклад - стаўлю дзесяць супраць аднаго, што я за тры тыдні паладжу з ёй.
    Яна вельмі стамілася, і ёй не надта ц я ж к а было ігнараваць незнаёмага паклошгіка, яна радавалася таму, што можа
    правесці канец тыдня з Альбертам і хлопчыкам у маці
    Альберта. Надыходзіць восень, і ў рэстаранчыку наўрад ці
    будзе шмат народу. Нават проста слухаць Альберта, калі
    ён разважае з Вілем і Глумам пра розныя віды прынадаў, адно задавальненне; акрамя таго, яна возьме з сабой кнігі і
    пачытае, пакуль дзеці будуць гуляць у футбол, а магчыма,
    яна паддасца на ўгаворы і пойдзе разам з Глумам лавіць
    рыбу і будзе рахмана выслухоўваць тлумачэнні пра прынаду і насадку і пра розныя віды вудзільнаў і пра вялікую,
    нават болып чым вялікую, цярплівасць. Яна ўсё яшчэ адчувала на сабе гэты позірк і разам з тым зноў зведала ўсыпляльнае ўздзеянне голасу Шурбігеля: паўсюль, дзе толькі

    можна было сказаць прамову на якую-небудзь інтэлектуальную тэму, Шурбігель неадкладна гаварыў яе. Яна ненавідзела Шурбігеля і цяпер раскайвалася ў бязглуздай ветлівасці, што змусілаяе прыняць запрашэнне. Было б значна лепш пайсці з Марцінам у кіно, пасля паесці марожанага і, сёрбаючы каву, прагледзець вячэрнюю газету, пакуль Марцін забаўляецца, выбіраючы пласцінкі, я к і я
    ветліва падае я м у а ф і ц ы я н т к а . А цяпер яе ўжо заўваж ы ў нехта са знаёмых - і наперадзе зноў згублены вечар; п р ы х а п к а м падрыхтаваныя бутэрброды, адкаркав а н ы я бутэлькі, кава ("Можа, вам лепей чаю?"), цыгарэты і раптоўна атупелы твар Альберта - т а к і м ён робіцца, калі павінен займаць яе гасцей і расказваць ім
    пра яе мужа.
    Занадта позна. Цяпер выступае Шурбігель, затым патэр Віліброрд пачне прадстаўляць ёй розных людзей, з'явіцца і той незнаёмы паклоннік, чый позірк, быццам святло
    ад лямпы, падае на яе патыліцу. Лепш за ўсё прыснуць так ва ўсякім выпадку ўрвеш хоць крышку для сну.
    Яна вечна рабіла тое, чаго не хацела, і зусім не з-за
    пыхі, зусім не дзеля таго, каб надаць папулярнасці свайму
    загінуўшаму мужу, і зусім не дзеля жадання пазнаёміцца з
    цікавымі людзьмі. Гэта было пачуццё, якое зведваеш, адпраўляючыся ўплаў, і яна дазваляла заводзіць сябе туды,
    дзе амаль усё было пазбаўлена сэнсу - глядзець урыўкі з
    кепскіх фільмаў, бязладныя, пагана знятыя сцэны з удзелам пасрэдных акцёраў і неважнецкім асвятленнем, і марыць. Яна з усяе сілы змагалася з дрымотай, нават выпрасталася і пачала слухаць Шурбігеля, чаго ўжо даўным-даўно не рабіла. Позірк, неадступна скіраваны на яе, стамляў.
    Не азірацца патрабавала напругі, а паварочвацца яна не
    хацела, таму што, не гледзячы, ведала такі тып людзей.
    Гэтыя інтэлігентныя бабнікі наводзілі на яе ж а х . Усё іх,
    падпарадкаванае рзфлексам і пачуццю непаўнацэннасці,
    жыццё праходзіць з аглядкай на літаратурныя прыклады,
    і густы іх вагаюцца паміж Сартрам і Кладэлем. Яны маРаць пра нумар у гатэлі, такі ж, які яны бачаць у кіно, на
    самых позніх сеансах, у фільмах з цьмяным асвятленнем і
    вытанчаным дыялогам, у фільмах, "небагатых на падзеі,

    130

    131

    ДОМ БЕЗ ГАСПАДАРА
    Ур ы ў к і
    3

    але захапляльных" і ў суправаджэнні экзістэнцыяльных
    гукаў аргана: бледны мужчына нахіліўся над бледнай жанчынай, а цыгарэта - я к і цудоўны кадр! - ахінае начны
    столік вялізнымі кольцамі дыму - "Мы робім кепска, але
    мы не ў стане дзейнічаць іначай". Выключаюць святло, і ў
    густым змроку чырванее толькі агеньчык цыгарзты на начным століку, - экран згасае, а тым часам здараецца непазбежнае.
    Чым болып такіх паклоннікаў з'яўлялася ў яе, тым
    болып яна кахала свайго мужа, і за дзесяць гадоў, хоць ёй
    шмат што прыпісвалі, яна ні разу не спала ні з адным мужчынам. Рай быў іншы, і комплексы ягоныя былі такія ж
    сапраўдныя, як і яго наіўнасць.
    Цяпер яе паступова закалыхваў голас Шурбігеля, і на
    нейкі момант яна забылася пра назойлівы, упёрты ёй у
    патыліцу позірк незнаёмца.
    Шурбігель быў высокі і грузны, і ступень меланхоліі
    на яго твары ўзрастала ад даклада да даклада, а ён прачытаў іх нямала. I з к о ж н ы м дакладам ён рабіўся ўсё больш
    прадстаўнічым, болып грузным. Нэлі заўсёды здавалася,
    што перад ёй надзвычай эрудзіраваны, надзвычай маркотны і раздзьмуты паветраны шар, я к і павялічваецца не па
    днях, а па гадзінах і я к і раптам лопне, і нічога ад яго не
    застанецца, акрамя прыгаршчаў канцэнтраванай маркоты
    з дурным пахам.
    I тэма яго была спецыфічна шурбігелеўская - "Стаўленне творчай асобы да царквы і да дзяржавы ў наш тэхнічны век". I голас у яго быў прыемны: ялейна-разумны,
    крыху перарывісты ад патаемнай чуллівасці, напоўнены
    бясконцай маркотай. Яму сорак тры гады, у яго шмат прыхільнікаў і амаль няма ворагаў, але тым не менш гэтым
    ворагам удалося выцягнуць на свет божы з нетраў заняпалай універсітэцкай бібліятэкі недзе ў Сярэдняй Германіі
    доктарскую дысертацыю Шурбігеля, а дысертацыя была
    напісана ў 1934 годзе і называлася: "Вобраз фюрэра ў сучаснай л і р ы ц ы " . Таму кожнае сваё выступленне Шурбігель пачынаў цяпер крытычнымі заўвагамі з прычыны публіцыстычнай нядобрасумленнасці некаторых крыклівых
    юнакоў, сектанцтвуючых песімістаў, самабічавальных ерэ132

    тыкоў, не здольных зразумець паступальнае развіццё духоў.
    на сталай асобы. Але ў зносінах з непрыяцелямі ён быў
    сама ветлівасць і ўжываў супраць іх зброю, я к а я даводзі Л а
    іх да шаленства, бо я н ы былі бездапаможныя супраць яго;
    Шурбігель дараваў ворагам сваім, ён усё ім дараваў. Яго
    жэстыкуляцыі падчас выступлення нагадвалі манеры паслужлівага цырульніка, я к і завіхаецца толькі на к а р ы с ц ь
    кліенту. Выступаючы, ён як бы прыкладваў сваім уяўньім
    сябрам і ўяўным нядобразычліўцам гарачыя кампрэсы, ён
    націраў іх заспакаяльнымі і духмянымі эсенцыямі, ён Масіраваў ім шчокі, ён абмахваў іх, ён асвяжаў іх, затым доў.
    га і грунтоўна намыльваў надзвычай духмяным і надзвычай дарагім мылам, - а яго ялейны голас выказваў надзвычай разумныя думкі. Шурбігель быў песімістам, але не безнадзейным. Такія словы, як "эліта", "катакомбы", " р а с ч а .
    раванне", быццам бакены, калыхаліся ў магутнай плыці
    яго прамоў; ён даваў наведвальнікам свайго салона проц ь _
    му нязведанай дагэтуль асалоды; лёгкі дотык, цёплыя кампрэсы, халодныя кампрэсы, масаж; ён быццам рабіў д л я
    сваіх слухачоў усе паслугі, што пералічаны ў прэйскуреці.
    це цырульні першага разраду.
    Ён і вырас у цырульні на ўскраіне. "Выключна таленавітага хлопчыка" хутка заўважылі і пачалі ўсяляк прасоўвац Ь Маленькі тоўсты хлапчук на ўсё жыццё запомніў меланх а лічнае абаянне бруднаватай і цеснай бацькавай цырульцімільгаценне нажніц - бляск сталі ў цемнаватым пакоі, роў.
    нае гудзенне электрычнай машынкі для валасоў, нетаропкоя
    гутарка, пах розных гатункаў мыла і духоў, бразганне мацет
    у касе, крадком пададзеныя пакецікі, палоскі паперы, ц а
    якой павольна высыхалі ў мыльнай пене бялявыя, чорньія
    рыжыя валасы, - здавалася, што яны трапілі ў застылы цу^ровы мус; дзве цёплыя і напаўцёмныя драўляныя кабінкі,
    дзе свяшчэннадзейнічала маці: штучнае асвятленне, струмел ь .
    чыкі дыму ад цыгарэт, і раптам пачынаюцца надрыўныя
    выліванні пачуццяў з прычыны ўсялякіх амурных спр а ў
    Калі ў цырульні нікога не было, ласкавы, заўсёды меланх а .
    лічна настроены бацька ішоў у задні пакой, выкурваў ц ы г а .
    рэту і ганяў яго па склонах, - тут вуха Шурбігеля зрабілася
    адчувальным, а дух - самотным. Бацька так ніколі і не наву.
    133

    чыўся правільна ставіць націскі ў лацінскіх словах і ўпарта
    гаварыў §епйз замест детшз*, апсіііа замест апсііа**, а калі
    сын без падрыхтоўкі спрагаў ўіўН етпі***, на вуснах бацькі
    з'яўлялася дурнаватая ўсмешка, бо асацыяцыі і думкі былі
    ў яго заўсёды самыя нізкія.
    Цяпер Шурбігель націраў сваіх слухачоў загадкавай
    маззю і з пашанай масіраваў ім вушы, ілбы і шчокі, затым
    ён хуткім узмахам зняў з іх прасцінку, злёгку пакланіўся,
    сабраў свае запісы і з лагоднай усмешкай сышоў з трыбуны. Яго праводзілі аднадушнымі і доўгімі, хоць і не надта
    гучнымі апладысментамі, - якраз так, як любіў Шурбігель:
    яму не падабалася, калі пляскаюць заяадта гучна. Правую
    руку ён засунуў у кішэню і пачаў гуляць з бляшаначкай, у
    якой было поўна вітамінізаванага дражэ; ціхі гук ад перакочвання цукерачак супакойваў, і Шурбігель з усмешкай
    падаў руку патэру Віліброрду, я к і паспеў шапнуць: "Выдатна, выдатнаГ' Шурбігель развітаўся - ён мусіў я ш ч э
    паспець на адкрыццё выставы "Паўднёвабаварскіх вераадступнікаў", яго лічылі спецыялістам па сучасным жывапісе, сучаснай музыцы, сучаснай лірыцы. Ён аддаваў перавагу самым складаным тэмам, я н ы давалі магчымасць выказваць найсмялейшыя думкі, ствараць самыя рызыкоўныя
    канцэпцыі. Смеласць Шурбігеля можна было параўнаць хіба
    толькі з яго добразычлівасцю, ён найбольш ахвотна ўсхваляў тых, каго лічыў сваімі ворагамі, і найболын ахвотна
    вышукваў недахопы ў тых, каго дічыў сваімі сябрамі. Хваліў ён сяброў вельмі рэдка і гэтым здабыў сабе славу непадкупнага. Шурбігель быў непадкупны, і хоць у яго меліся
    ворагі, сам ён нічыім ворагам не быў.
    Пасля вайны Шурбігель (тут неаднаразова прыводзіўся
    прыклад з апосталам Паўлам) зведаў бязмежную абаяльнасць рэлігіі. На вялікае здзіўленне сваіх сяброў, ён стаў
    хрысціянінам і першаадкрывальнікам хрысціянскіх талентаў; на шчасце Шурбігеля, ён меў адну вялікую, праўда
    ўжо дзесяцігадовай даўніны, заслугу: ён адкрыў Раймунда
    * Род (лац.).
    ** Служанка (лац.).
    *** Я кладу (грэч.).

    134

    Баха, якога яшчэ дзесяць гадоў таму назваў "найвялікшым
    літаратарам нашага пакалення". Будучы рэдактарам вялікай нацысцкай газеты, ён адкрыў Баха, пачаў яго друкаваць, і гзта давала яму права - тут ужо зласліўцам заставалася толькі маўчаць - пачынаць к о ж н ы рэферат пра сучасную лірыку са слоў: "Калі ў 1935 годзе я першы надрукаваў верш паэта Баха, я к і загінуў потым у Расіі, я ўжо ведаў,
    што пачынаецца новая эра ў лірычнай паэзіі".
    Друкаваннем вершаў Баха ён здабыў сабе права называць Нэлу "мая дарагая Нэла", і яна нічога не магла з гэтым зрабіць, хоць выдатна ведала, што Рай ненавідзеў
    Шурбігеля гзтак жа, як зараз ненавідзела Шурбігеля яна
    сама. Ён здабыў сабе права раз у тры месяцы заяўляцца да
    яе вечарам з плоймай неахайна апранутых юнакоў, піць у
    яе чай і віно - і мінімум раз у паўгода дзе-небудзь прыладкоўваць чарговы фотаздымак: "Удава паэта з чалавекам,
    я к і адкрыў яе мужа".
    Нэла з палёгкай канстатавала, што ён кудысьці знік;
    яна ненавідзела яго, але адначасова ён забаўляў яе. Калі
    апладысменты змоўклі, яна стрэсла з сябе дрымоту і адчула, што позірк скіраваны цяпер не на яе патыліцу, а проста ў твар. Яна падняла вочы і ўбачыла таго, хто так упарта імкнуўся скарыць яе; ён набліжаўся да яе з патэрам
    Вілібрордам; ён быў яшчэ малады і насуперак модзе вельмі
    сціпла апрануты: цёмна-шэры гарнітур, акуратна завязаны галынтук, вельмі прыемны твар - такая разумная іррнія бывае на тварах рэдактараў, я к і я ад бягучай палітыкі
    перайшлі да фельетона. Для патэра Віліброрда якраз і было
    характэрна, што ён абсалютна ўсур'ёз прымаў такіх, як
    Шурбігель, і што ён прадстаўляў ёй суб'ектаў, падобных
    на незнаёмага, з якім ён зараз павольна набліжаўся да яе.
    Незнаёмы аказаўся брунетам - гэта яна ўгадала, але ў
    астатнім ён ніяк не адпавядаў таму тыпу інтэлігентнага
    бабніка, пра я к і яна толькі што думала. Каб канчаткова
    збянтэжыць яго, яна зноў усміхнулася: ці паддаўся ён на
    гэтую гульню найдрабнейшых мускулаў яе твару? Зразумела, паддаўся. Калі ён схіліўся перад ёй, яна ўбачыла густыя чорныя валасы, раздзеленыя на роўны рад.
    — Пан Гезелер, - усміхаючыся, сказаў патэр Віліброрд, 135

    працуе над анталогіяй лірычнай паэзіі і вельмі хацеў бы
    плраіцца з табой, дарагая Нэла, менавіта якія вершы Рая
    трооа змясціць.
    - Я к . . . як вас завуць? - перапытала яна і адразу ж
    заўважыла па яго твары, што ён палічыў яе спалох за ўдзячнасць.
    Лета ў Расіі, акоп, маленькі лейтэнант пасылае Рая на
    немінучую смерць. Дык на гэтай вось смуглай, бездакорна
    паголенай шчацэ дзесяць гадоў таму гарэла аплявуха Альберта?
    "...Я ўляпіў яму такую аплявуху, што на працягу нейкага моманту бачыў адбітак сваіх пяці пальцаў на ягонай
    смуглай шчацэ, а заплаціў я за гэтую аплявуху шасцімесячным адбываннем у адэскай ваеннай турме". Уважлівыя,
    крыху спалоханыя вочы, выпрабавальны позірк. Нітка
    ж ы ц ц я перарэзана - ж ы ц ц я Рая, майго і хлопчыка - з-за
    нікчэмнай упартасці нейкага чарнявага лейтэнанта, што
    настойваў на выкананні свайго загаду; тры чвэрці цудоўнага фільма, я к і пачаўся ўжо, раптоўна абарвалі, кінулі ў
    кладоўку, і адтуль яна па частках выцягвае яго, - сны,
    я к і я так і не сталі явай. Выкінулі галоўнага героя, а ўсіх
    астатніх - яе, хлопчыка, Альберта - прымусілі круціць
    новую, так-сяк склееную стужку. Рэжысёр на гадзінку-другую ўвёў у карціну маленькага, але заўзятага начальніка, і
    той спаганіў увесь фінал. Прэч галоўнага героя! Яе знявечанае ж ы ц ц ё , жыццё Альберта, хлопчыка, бабулі на сумленні гэтай бездары, што ўпарта працягвае лічыць яе збянтэжанасць закаханасцю.

    - Гезелер, - адказаў ён, усміхаючыся.
    - Пан Гезелер вось ужо два тыдні вядзе аддзел літаратуры і мастацтва ў "Весніку". Нэла, дарагая, табе кепска?

    Так, мне кспска.
    - Вам трэба падсілкавацца. Дазвольце запрасіць вас на
    кубачак кавы.
    - Калі ласка.
    - Вы пойдзеце з намі, патэр?
    - 3 задавальненнем.
    Але ёй давялося япічэ паціснуць руку Трымборну, раскланяцца з фрау Мезевіц, пачуць нейчы шэпт: "Нагаа мілая Нэла старэе" - і падумаць, ці не варта пазваніць Альберту і выклікаць яго сюды. Альберт пазнае яго і пазбавіць яе пакутлівага выпытвання. Яна амаль не сумнявалася, што гэта ён, хоць усё гаварыла супраць таго. Ён выглядаў гадоў на дваццаць пяць, ну ад сілы на дваццаць восем;
    значыць, тады яму было самае большае васемнаццаць.
    - Я збіраўся пісаць вам, - сказаў ён, калі яны спускаліся па лесвіцы.
    - Гэта было б бессэнсоўна, - сказала яна.
    Ён глянуў на яе, і яго дурнавата-пакрыўджаны выгляд
    толькі падбухторыў я е .
    - Я ўжо дзесяць гадоў не чытаю лістоў і выкідваю іх
    непрачытанымі ў к о ш ы к для папер.
    У дзвярах яна прыпынілася, падала руку толькі патэру
    і сказала:
    - Не, я пайду дадому, мне нядобра... пазваніце мне,
    калі хочаце, але не называйцеся, калі падыдуць да тэлефона. Чуеце? Не называйцеся.
    - Што здарылася, дарагая Нэла? - спытаў патэр.
    - Нічога, - сказала яна, - я проста вельмі стамілася.
    - Мы былі б рады бачыць цябе ў нядзелю на наступным
    тыдні ў Брэрніху, пан Гезелер выступіць там з дакладам.
    - Пазваніце мне, калі ласка, - сказала яна і, не звяртаючы больш увагі на абодвух мужчын, хутка пайшла.
    Нарэшце яна вырвалася з паласы яркага святла і павярнула ў цёмную вуліцу, дзе знаходзілася кафэ Луіджы.
    Тут яна сотні разоў сядзела з Раймундам, гэта самае
    зручнае месца, тут зноў можна склейваць фільм з абрыўкаў, я к і я зрабіліся снамі, і пачаць круціць яго. Патушыць
    святло, націснуць кнопку, і сон, што так і не стаў яваю,
    успыхвае ў галаве.

    136

    137

    "Бездар, маленькі, прыгажунчык, інтэлігенцік з выпрабавальным позіркам, складальнік анталогіі, калі толькі гэта
    ты, — мне здаецца, ты занадта малады, - але калі гэта сапраўды ты, ты будзеш галоўным героем у трэцяй частцы з
    меладраматычным канцом - загадкавая фігура ў думках
    майго сына, чорны чалавек у памяці бабулі; дзесяць гадоў,
    поўныя нязгаснай нянавісці; о, у цябе яшчэ закруціцца ў
    голаве так, як круціцца ў мяне зараз".

    Луіджы ўсміхнуўся ёй і адразу ж схапіў пласцДнку, якую
    ставіў заўсёды, калі прыходзіла Нэла: дзікая, прымітыўна
    сентыментальная музыка вымотвала і хвалявала. Насцярожана чакала яна таго моманту, калі мелодыя абрываецца і з грукатам падае ў бездань, - і адначасова яна ўпарта
    пракручвала першую частку фільма - тую, я к а я не была
    сном.
    Тут фільм пачынаўся, тут, дзе мала што з тае пары змянілася. Па-ранейшаму на франтоне над вітрынай быў урэзаны ў сцяну стракаты певень, выкладзены з рознакаляровых шкляных плітак: зялёных, як лужок, і чырвоных, як
    гранат, жоўтых, як сцяжкі на саставах з боепрыпасамі, і
    чорных, як вугаль, а вялікі транспарант, які певень трымаў у дзюбе, быў бялюткі, і на ім чырвоны надпіс: "Генэль.
    144 гатункі марожанага". Певень кідаў стракатае святло
    на твары наведвальнікаў, на ўсю залу да самага апошняга
    куточка, на Нэлу, і рука яе, пафарбаваная мярцвяна-жоўтым святлом, ляжала на стале, як і тады, калі ішла першая частка фільма.
    Нейкі малады чалавек падышоў да яе століка, цёмнашэры цень упаў на яе руку, і перш чым яна ўзняла вочы,
    ён сказаў ёй:
    - Скіньце гэтую карычневую куртку, яна вам зусім не
    да твару.
    I вось ён ужо апынуўся за яе крэслам, спакойна падняў
    ёй рукі і зняў з яе карычневую куртку "гітлерюгенд". Затым кінуў куртку на падлогу, адшпурнуў нагой у куток
    кафэ і сеў каля Нэлы.
    — Я разумею, што павінен патлумачыць свой учынак, яна ўсё яшчэ не бачыла яго, таму што другі шэры цень лёг
    на яе руку, пафарбаваную ў жоўты колер грудзьмі шклянога пеўня. - Ніколі болып не апранайце гэтую штуковіну. Я н а вам не да твару.
    Пасля яна танцавала з тым, я к і прыйшоў першым, яны
    танцавалі каля стойкі, дзе знайшлося вольнае месца, і цяпер яна добра яго разгледзела: на ўсмешлівым твары - надзіва няўсмешлівыя сінія вочы, я к і я глядзелі паўзверх яе
    пляча некуды ўдалеч. Ён танцаваў з ёй так, быццам яе і не
    было побач, і рукі яго лёгка дакраналіся да яе стану, лёг138

    кія рукі, я к і я яна пасля, калі яны спалі разам, часта клала
    сабе на т » а р . У светлыя ночы валасы яго здаваліся не чорнымі, а попельнымі, як святло, што прасочвалася з вуліцы, і я н я трывожна прыслухоўвалася да яго дыхання дыханне гэтае нельга было пачуць, толькі адчуць, калі паднесці р у к у да яго вуснаў.
    Б а л а с т быў выкінуты з ж ы ц ц я ў тую хвіліну, калі цёмна-шэры д е н ь упаў на яе пафарбаваную ў жоўты колер руку.
    Карычнерая куртка так і засталася л я ж а ц ь у кутку бара.
    Ж о ў т а я пляма на руцэ - як і дваццаць гадоў таму.
    Ёй паДабаліся яго вершы, таму што ён іх напісаў: але
    значна ваэкнейшым за ўсялякія вершы быў ён сам, які чытаў
    іх а б ы я к а в а . Усё яму давалася лёгка, усё здавалася само
    сабой зразумелым. Нават ад прызыву ў армію, якога ён
    баяўся, ІМ пашанцавала атрымаць адтэрміноўку, але засталася п а м я ц ь пра два дні, калі яго білі ў каземаце.
    З м р о ч н ы вільготны форт, пабудаваны ў 1876 годзе, зараз там вырошчвае шампіньёны прадпрымальны маленькі
    француз: крывавыя плямы на пацямнелай вільготнай цэментнай падлозе, піва, ваніты п'яных штурмавікоў, прыглушаны спеў быццам з магілы; ваніты на сценах, на падлозе, дзе цяпер на пласце гною растуць бялёсыя, хваравітага выгляду грыбы, а на даху каземата цяпер цудоўны
    зялёны газон, ружы, гуляюць дзеці, маці сядзяць з вязаннем, і раз-пораз чуваць іх крыкі: "Асцярожна!" і "Што ты
    носішся, як ашалелы"; дзядкі-пепсіянеры злосна размінаюць табаКУ Ў люльках - усяго на два метры вышэй за тую
    цёмную яму, дзе Рай і Альберт д за дні чакалі смерці. Ззяючыя татулі гуляюць у конікі, фантан, воклічы: "Не падыходзь блізка да краю!" - і стары вартаўнік, я к і кожную
    раніцу абходзіць парк і знішчае сляды начных прыгод
    прыгараднай моладзі: папяровыя насоўкі са слядамі губной памады і на зямлі надрапаныя пры месячным святле
    абломкамі галін сінонімы слова "каханне". Дзядкі, што ўстаюць на золку, прыходзяць улетку вельмі рана, каб пабачыць здабычу вартаўніка, перш чым яна знікне ў вядры
    Для смецця: хіхікайне з прычыны стракатых папяровых
    насовак і сцёртай ядавіта-чырвонай памады. Усе мы былі
    маладымі.
    139

    А сярод усяго гэтага - яма, дзе цяпер растуць шамшньёны - мноства белаватых плямаў над рудым гноем і жоўтай саломай; тут некалі забілі Авесалома Біліга - першую
    ахвяру сярод яўрэяў горада. Гэта быў цёмнавалосы смяшлівы хлопец з рукамі лёгкімі, як рукі Рая; і маляваць ён
    умеў непараўнана. Ён маляваў вартавыя в ы ш к і і штурмавікоў - немцаў да мозгу касцей, і тыя штурмавікі - немцы
    да мозгу касцей - затапталі яго нагамі там, унізе, у пячоры.
    Новая пласцінка, даніна маленькага брунета бармена
    яе паўночнай прыгажосці. Яна крыху перасунула на стале
    руку так, каб на яе падала чырвонае святло ад апярэння на
    шыі пеўня; прайшло два гады пасля іх першай сустрэчы,
    яе рука л я ж а л а дакладна гэтак жа, і Рай расказваў пра
    тое, што забілі Авесалома Біліга. Худзенькая маленькая
    яўрэйка, маці Авесалома, званіла з кватэры Альберта ў
    Лісабон, у Мехіка-Сіці, выклікала ўсе параходныя лініі,
    не спускаючы з рук маленькага Вільгельма Біліга, названага так у гонар кайзера Вільгельма. I дзіўна: дзесьці далёка ў Аргенціне нехта трымаў трубку і размаўляў з фрау
    Біліг - візы, вэксалі.
    Бандэроллю адаслалі два нумары "Фолькішэр Беабахт э р " , а ў іх - дваццаць тысяч марак пайшлі ў Аргенціну.
    Рай і Альберт сталі мастакамі ў аддзеле рэкламы на татавай фабрыцы.
    Цяпер там растуць шампіньёны, гуляюць дзеці, чутны
    воклічы маці: "I чаго ты носішся, як учадзелы!", "Асцярожна!", " Н е падыходзь блізка!", там б'е фантан і квітнеюць ружы, чырвоныя, як яе рука, што л я ж ы ц ь у святле
    пеўневай ш ы і , шыі пеўня, я к і з'яўляецца гербам фірмы
    Генэль. Фільм працягваецца, рука Рая робіцца цяжэйшай,
    чутно яго дыханне, ён ужо не ўсміхаецца, а ад фрау Біліг
    прыйшла паштоўка: "Вялікае вам дзякуй за прывітанне з
    маёй дарагой радзімы". I зноў паслалі бандэроль - два нумары "Штурмера", а ў іх - дзесяць тысяч марак. Альберт
    паехаў у Лондан, а з Лондана ў хуткім часе прыйшла весткп, што ён ажаніўся з шалапутнай і вельмі прыгожай дзяўчынай, наравістай і набожнай, а Рай застаўся працаваць
    мастаком і статыстыкам на татавай фабрыцы. Як бы раз-

    Нямнога засталося ад бацькі: фотакартка на стале ды
    к н і ж к а , якую маці ўпарта захоўвала, заклаўшы паміж дэтэктыўнымі раманамі і ілюстраванымі часопісамі, - завэдзганая, тонкая, жаўтаватая брашурка: "Што павінен ведаць аўтаслесар пры здачы экзамену на падмайстра". Паміж лісткамі брашуркі ляжала складзеная ў чатыры столкі,
    пашкамутаная, але яшчэ даволі я р к а я літаграфія з выявай
    "Тайнай вячэры", - гэтакая ж літаграфія ёсць і ў яго самога з гэтакім жа подпісам: "Генрых Брылах прыняў канфірмацыю ў прыходскай царкве святой Ганны ў нядзелю, на
    Фаміным тыдні 1930 года". А ў яго была прыходская царква святога Паўла ў нядзелю на Фаміным тыдні 1952 года.
    Дзядуля, бацька мамы, застаўся ў Саксоніі. Ён скардзіўся на мізэрную пенсію і кожную паштоўку заканчваў
    словамі: " Н я ў ж о ў вас не знойдзецца пакойчыка для мяне,
    каб мне вярнуцца на радзіму?" А маці пасылала яму табаку і маргарын і пісала: "3 жытлом тут вельмі кепска: усё
    вельмі дорага". Маці мамы памерла ў Саксоніі, а бацька
    бацькі л я ж ы ц ь на тутэйшых могілках - пакошаны драўляны к р ы ж , да падножжа якога яны прыносілі кветкі ў
    Дзень памінання і запальвалі яркую свечку. Маці бацькі бабуля не ладзіла з мамай, яна прыязджала толькі на другі

    140

    141

    рэкламаваць наш новы гатунак? Кожнаму даступнае сунічнае жэле Гольштэге - смачна, нядорага.
    Чарнільна-сіняе пер'е на пеўневым жываце, фільм працягваецца, шэры, спакойны, стамляльна марудны. Раптоўна ў Лондане памірае наравістая і прыгожая дзяўчына, і
    некалькі месяцаў ад Альберта няма звестак, а яна піша
    ліст за лістом, цяпер ён папракае яе часам за тое. "Вярніся,
    Рай перастаў усміхацца з тае пары, як ты паехаў..."
    Экран цямнее, рассеянае святло, напругаўзрастае. Прыехаў Альберт, прыйшла вайна. Пах салдацкіх кухняў, перапоўненыя гатэлі, у цэрквах гарачыя малітвы за бацькаўшчыну. Нідзе не знайсці начлегу, восем гадзін звальнення
    праходзяць хутка, раней, чым разамкнуцца абдымкі, - абдымкі на плюшавых канапах, на буравата-карычневых кушэтках, у нясвежых пасцелях танных нумароў, я к і я цяпер падаражэлі; прасціны ў ваксе ад ботаў.<...>

    дзень Каляд, прывозіла яму падарункі, а Вільме дэманстратыўна нічога не прывозіла і гаварыла гэтак ж а , як і Карл:
    "парадак", "новае ж ы ц ц ё " , "гэта дабром не скончыцца".
    Адзін з яе выразаў гучаў т а к : "Бачыў бы гэта мой бедны
    хлопчык".
    Але яна аб'яўлялася рэдка і не падабалася яму, таму
    што нават не глядзела ў бок Вільмы і ніколі не прынесла
    ёй гасцінца. А яму яна заўсёды гаварыла: " Т ы хоць бы калі
    зайшоў да м я н е " . Але ён наведаў яе ўсяго толькі адзінадзіны раз. У яе была чысціня, такая ж чысціня, як у Леа:
    пахла масцікай, яго частавалі пірожнымі і какавай, далі
    грошай на трамвай. Але затым бабуля сталаяго дапытваць,
    а ён ёй нічога не сказаў і больш ніколі да яе не ездзіў, таму
    што яна гаварыла тое ж, што ён ужо чуў ад іншых, ад тых,
    я к і я былі пад ледзяным покрывам, - "цнатлівая душа,
    чыстае сэрца", і, між іншым, дапытвалася пра Леа, пра
    Карла, пра Герта і ўсё прыгаворвала, ківаючы галавой:
    " Н я м а тут парадку, калі б мой бедны сын, а твой бацька,
    убачыў усё гэта", і паказвала яму здымкі, на я к і х бацька
    быў адных гадоў з ім, здымак бацькі ў дзень канфірмацыі,
    а затым яго здымак у камбінезоне слесара, але да бабулі
    Генрых болып не ездзіў, таму што не мог браць з сабой
    Вільму.
    Калі Нэла прыводзіла да сябе гасцей, яна заўсёды клікала Альберта, каб ён дапамог ёй перанесці спячага хлопчыка з яе пакоя да яго. Спячы, ён здаваўся вельмі цяжкім,
    нешта мармытаў са сну, і я н ы заўсёды баяліся, штс разбудзяць яго, але звычайна ён адразу ж скручваўся ў клубочак у ложку Альберта і працягваў спакойна спаць. Нэла
    часта прыводзіла гасцей, і Альберт не менш двух разоў на
    тыдзень пераносіў хлопчыка да сябе. Тады яму даводзілася
    прыпыняць работу - ён не хацеў ні курыць, ні працаваць,
    калі хлопчык у яго, і неяк атрымлівалася само па сабе,
    што ён ішоў у Нэлін пакой і далучаўся да яе гасцей. Некалькі разоў ён спрабаваў перайсці з работай у вольны пакой наверсе, к а л я Глума, але і там ён адчуваў сябе не на
    месцы, яму не хапала тысячы звыклых дробязей, што былі
    неабходныя для работы, а ў сябе на гэта не патрэбна было
    142

    ніякіх намаганняў, варта было толькі высунуць скрынку
    рабочага стала, і ўсё было пад рукой: нажніцы, усялякі
    клей, алоўкі, пэндзлікі, і ўвогуле яму здавалася, што не
    варта рабіць майстэрню з гэтага пакоя. Быў вольны пакой
    і ўнізе, але ён таксама быў непрыгодны д л я працы: аранжавая кушэтка, аранжавыя крэслы, дыван таго ж колеру,
    на сценах - карціны мастака, якога апекаваў бацька Нэлы, - бясталентнае выпісванне дробязей - і да ўсяго панылы і затхлы дух пакоя, у я к і м гадамі ніхто не жыве, але
    я к і тым не менш рэгулярна прыбіраюць. Хлопчык упарта
    адмаўляўся перасяліцца ў адзін з пустых пакояў, таму Альберту не заставалася нічога іншага, як ісці да Нэлы і далучацца да яе гасцей. Але гэта заўсёды псавала яму настрой,
    дый нудна яму было з імі. Бывала, ён сыходзіў некуды з
    дому, каб напіцца, але і ў такіх выпадках яму рабілася
    шкада Нэлу, калі ён вяртаўся і заставаў яе адну сярод попельніц, поўных недакуркаў, пустых бутэлек і талерак з
    рэшткамі бутэрбродаў.
    Часцей за ўсё прыходзілі нейкія снобы, з якімі Нэла
    пазнаёмілася ў дарозе, на нейкім зборышчы, або яны былі
    прадстаўлены ёй у час нейкага даклада. Альберт не выносіў іх заўсёднай балбатні пра мастацтва. Ён ніколі не ўдзельнічаў у гэтых размовах, піў віно і чай, і калі нехта пачынаў чытаць вершы Рая, яму рабілася не па сабе, але, падпарадкоўваючыся ўсмешцы Нэлы, ён супраць волі адказваў
    пасля на роспыты пра Рая.
    Каб не шкадаваць дарма патрачанага часу, ён многа піў;
    часам сярод гасцей сустракаліся гожанькія дзяўчаты, а на
    прыгожых дзяўчат ён гатовы быў глядзець заўсёды, нават
    калі на іх быў лёгкі налёт снабізму. Ён уважліва сачыў за
    ўсім, што адбывалася, час ад часу ўставаў, каб адкаркаваць бутэльку віна, а калі госці заседжваліся позна, ён ехаў
    па новае віно, новыя бісквіты і новыя цыгарэты. У доме
    яго ўтрымліваў толькі хлопчык, што спаў у ягоным ложку, - часам ён прачынаўся сярод ночы і, убачыўшы схіленыя над ім незнаёмыя фізіяноміі, вельмі палохаўся; магло
    здарыцца, што Нэліна маці сярод ночы выкіне нейкую сцэну. Калі "кроў у мачы" не была ў парадку дня, яна вынаходзіла нешта іншае, не такое для яе звычайнае. Яна маг143

    ла на працягу тыдняў спакойна сядзсць у сябе за бутэлькай чырвонага віна і талеркай, поўнай бутэрбродаў з мясам, курыць цыгарэты "Тамагаўк" з вогненна-чырвоных
    пачкаў і або перабіраць старыя лісты, або ўдакладняць
    памеры свайго багацця, або перагортваць старыя падручнікі і хрэстаматыі 1896-1900 гадоў выдання і старую Біблію, я к а я захавала яшчэ сляды каляровых алоўкаў там,
    дзе яна, дзесяцігадовая сялянская дзяўчынка, больш за
    пяцьдзесят гадоў таму скрэмзала запырсканае крывёю
    адзенне егіпецкага Іосіфа і гарчычнага колеру львоў, што
    мірна леглі і пазасыналі вакол Данііла.
    Цэлымі тыднямі яна была спакойная, але раптам у яе
    ўзнікала жаданне ўчыніць сцэну. Здаралася, у гадзіну ночы
    ёй раптам прыстрэнчыць зрабіць салату, і, апрануўшы чорную ў блакітныя кветачкі ранішнюю капоту, яна спускалася да Нэлі і, стоячы ў дзвярах, размахвала пустой бутэлькай з-пад воцату і раўла: "Што гэта за свінства, зноў у
    доме ні кроплі воцату, а мне неабходна, разумееш, неабходна зрабіць салату". Расстарацца воцату а другой гадзіне
    ночы не гэтак проста, але Альберт на ўсялякі выпадак заключыў сяброўскае пагадненне з буфетчыцай прывакзальнага рэстарана і зрэшты мог раздабыць там самыя розныя
    прадукты. Калі Больдзе здаралася спускацца ноччу на кухню, а бабуля я ш ч э не спала і ў яе быў настрой учыніць
    сцэну, яна накідвалася на Больду: "Ах ты, беглая манашка - двойчы ўдава", - і пачынала пералічваць усе грахі
    бацькі Больды, я к і , мяркуючы па ўсім, быў кантрабандыстам і браканьерам, але вось ужо болып як пяцьдзесят пяць
    гадоў спачываў на невялічкіх могілках у горнай вёсачцы.
    А калі ў бабулі не было імпэту рабіць сцэну, яна не перашкаджала Больдзе валэндацца або зачынала з ёй самую
    мірную гутарку. Гэтак жа яна з'яўлялася раптоўна ў пакоі
    Нэлы з крыкам: "Зноў швэндаешся? А муж твой, бедалага, спіць у рускай зямлі!"
    Супакоіць яе мог тады толькі Альберт або Глум, і было
    лепш, каб ён заставаўся дома, таму што Нэлабаялася сваёй
    маці.
    I вось два дні з сямі тырчаў Альберт сярод Нэліных
    гасцей, сцярог сон хлопчыка і быў гатовы на манер во-

    На краі моста, на яго апорах, прыляпіўся маленькі
    шынок, я к і не зачыняўся ўсю ноч. Тут ён выпіваў кухаль
    піва і кілішак гарэлкі, каб адцягнуць вяртанне дадому.
    Гаспадыня ўжо ведала яго, таму пгго ў Нэлы часта бывалі
    госці і ён заўсёды развозіў іх дадому, абы не заставацца

    144

    145

    гнетушыцеля у выпадку неабходнасці ўлагодзіць Нэліну маці.
    Яго ніколькі не бянтэжыла, пгго пасля, пры раз'ездзе
    гасцей, яму навязвалі ролю шафёра таксі: ён падвозіў гасцей Нэлы да трамвайнага прыпынку, адкуль і ноччу кожную гадзіну адыходзіў трамвай, а калі быў у настроі, ён па
    адным развозіў іх дадому. Альберт стараўся як мага даўжэй не вяртацца, разлічваючы, што Нэла за гэты час ужо
    л я ж а спаць.
    Добра раз'язджаць аднаму па начным горадзе. Вуліцы
    пустыя, сады л я ж а ц ь у густой цемры, і ён глядзіць на чары,
    я к і я ствараюць фары ягонай машыны: неспакойныя, рэзкія чорныя цені і жаўтавата-зялёнае святло ліхтароў. Ён
    любіў гэтае халоднае зялёнае святло, ад якога і ўлетку патыхала ледзяным холадам. Сады і паркі ў гэтым жаўтавата-зялёным святле нават у пару цвіцення здаваліся халоднымі, безжыццёва застылымі. Часта ён пакідаў горад ззаду, вёў машыну праз спячыя вёскі і, выбраўшыся на аўтастраду, імчаў колькі кіламетраў на агромністай хуткасці,
    пасля на бліжэйшым развілку паварочваў і вяртаўся ў горад. Кожны раз ён адчуваў глыбокае хваляванне, калі ў
    промні пражэктара з цемры ўзнікала чалавечая постаць;
    часцей за ўсё гэта аказваліся прастытуткі, я н ы ўладкоўваліся ў месцах, я к і я асвятляліся фарамі, калі аўтамабілісты
    на паваротах уключалі дальняе святло: адзінокія, нежывыя, страката ўбраныя лялькі, яны нават не ўсміхаліся,
    калі машына праязджала міма іх. На цёмным фоне ночы
    іхнія залітыя я р к і м святлом белыя ногі заўсёды нагадвалі
    Альберту драўляныя постаці на рострах, і здавалася, што
    стаяць яны на караблях, я к і я затанулі. Калі зноў і зноў на
    паваротах ён уключаў фары і яркае святло выхоплівала іх
    з цемры, ён здзіўляўся, як дакладна яны выбіраюць сабе
    месца, але я ш ч э ніводнага разу ён не бачыў, каб машына
    спынілася і павезла якую-небудзь з дзяўчат.

    сам-насам з Нэлай. Ён доўга заседжваўся ў гэтым шынку і
    думаў пра справы, я к і я міжволі ўсплывалі ў думках з-за
    Нэліных гасцей. За столікамі звычайна сядзелі некалькі
    матросаў з рэйнскіх параходаў, я н ы гулялі ў косці, з рэпрадуктара даляталі ціхія далёкія галасы. Каля печкі з вязаннем сядзела маленькая цёмнавалосая гаспадыня. Яна
    заўсёды расказвала яму, пгго і для каго вяжа: светла-зялёны світэр для з я ц я , руда-чырвоныя пальчаткі для дачкі;
    але часцей за ўсё я н а вязала цудоўныя маленькія штонікі
    для ўнучкаў. Узор для гэтых штонікаў яна прыдумала сама,
    часта яна раілася з ім, і некалькімі штрыхамі ён удакладняў яе малюнкі. Аднойчы ён нават параіў ёй вывязаць на
    светла-жоўтай спаднічцы для чатырнаццацігадовай унучкі цёмна-зялёныя бутэлькі са стракатымі наклейкамі. Ён
    накідваў узор каляровымі алоўкамі, я к і я заўсёды насіў пры
    сабе, на белай абгортачнай паперы, у якую я н а загортвала
    халодныя катлеты або біточкі для матросаў. Часам, калі
    ён задумваўся над падзеямі, пра я к і я напаміналі яму Нэліны госці, ён заседжваўся да трох, а то і да чатырох гадзін
    раніцы.
    Перад вайной ён быў лонданскім карэспандэнтам маленькай нямецкай газеты, але газета выгнала яго, і ён вярнуўся пасля смерці Лін, Нэла дамаглася, зноў у Германію,
    і Нэлін бацька ўладкаваў яго на сваёй мармеладавай фабрыцы, каб яму не быць навідавоку. Да самага пачатку вайны ён разам з Раймундам вёў там невялікі аддзел статыстыкі збыту, і ўсе сродкі яны выдаткоўвалі не столькі на
    тое, што прынесла б карысць фабрыцы, колькі на ўсялякія
    дробязі, якія надавалі ім самім добранадзейны выгляд: па
    першым запатрабаванні яны маглі даказаць, што займаюцца
    разумнай і ніяк не звязанай з палітыкай дзейнасцю, што
    яны ўключыліся ў так званы працоўны працзс. У іхнім кабінеце заўсёды было дастаткова беспарадку, каб выклікаць
    уяўленне пра самую кіпучую дзейнасць. На чарцёжных дошках кнопкамі былі прымацаваны эскізы, вакол валяліся
    цюбікі і пэндзлі, на паліцах стаялі адчыненыя бутэлькі з
    тушшу, і кожны тыдзень з аддзела збыту прыходзіў каштарыс, запоўнены лічбамі, якія яны пераносілі на свае табліцы, - акуратныя слупкі лічбаў, распісаныя па ўсіх землях
    146

    Германіі, ператвараліся ў мініяцюрныя мармеладавыя вядзерцы на стракатых геаграфічных картах.
    Пасля я н ы навучыліся прыдумваць новыя назвы для
    новых гатункаў мармеладу і гэтак хутка апрацоўваць лічбавыя даныя, што ў любы момант маглі дакладна сказаць,
    дзе і ў я к о й колькасці елі і ядуць той або іншы гатунак
    мармеладу. Вяршыняй іх цынізму з'явілася складанне памяткі, якую яны назвалі "Вытворчасць і збыт араматычных
    канфіцюраў фабрыкі Гольштэге" і выпусцілі ў 1938 годзе да
    дваццаціпяцігадовага юбілею фірмы. Гэта была надрукаваная на паперы ручной выпрацоўкі ярка ілюстраваная брашура, якую яны бясплатна разаслалі ўсім спажыўце м. Альберт маляваў усё новыя і новыя рэкламныя плакаты, Рай
    прыдумваў да іх вершаваныя подпісы, а вечары яны праводзілі разам з Нэлай і тымі нешматлікімі сябрамі, якіх яны
    маглі яшчэ захаваць у 1938 годзе. Адчувалі яны сябе на тую
    пару не вельмі добра, і ўвечары схаванае раздражненне міжволі прарывалася, асабліва калі да іх прыходзіў Віліброрд.
    Рай ненавідзеў патэра Віліброрда, а як толькі ён сыходзіў,
    напіваліся і абмяркоўвалі магчымасць эміграцыі. Раніцай яны
    з'яўляліся на фабрыку са спазненнем, галовы ў іх трашчалі,
    і часта, ахопленыя раптоўным шаленствам, я н ы разрывалі
    на шматкі ўсе малюнкі і дыяграмы.
    Але на наступны дзень яны зноў браліся за работу,
    прыдумвалі новыя малюнкі, новыя фарбы для прыцягнення пакупнікоў, стваралі графічныя характарыстыкі розных
    гатункаў мармеладу. Апошнім іх тварэннем, да таго як іх
    абодвух адправілі на фронт, стаў гістарычны агляд, у якім
    Рай паставіў сабе за мэту даказаць, што, пачынаючы з каменнага веку, усе народы - рымляне, грэкі, фінікійцы, іудзеі, інкі і германцы - радасна елі мармелад. У гэтую працу Рай уклаў усю сваю фантазію, а Альберт - свой талент
    мастака, і ў іх атрымаўся шэдэўр, які здабыў фабрыцы шмат
    новых пакупнікоў. Але ў гэтым не было ўжо неабходнасці.
    Прыйшоў новы спажывец, я к і пачаў паглынаць мармелад
    без усялякай рэкламы: прыйшла вайна.
    У час вайны паўсюль, дзе толькі спыняліся ваенныя
    абозы, я н ы натыкаліся на бляшанкі з-пад павідла вытворчасці іхняй фабрыкі, я к і я валяліся абапал дарогі. Этыкет147

    к і , надрукаваныя па эскізах Альберта, подпісы, складзеныя Раем. Французскія дзеці гулялі ў футбол гэтымі бляшанкамі, для рускіх жанчын я н ы былі каштоўным набыткам, і нават калі наклейкі ўжо даўно былі садраныя або
    змытыя, а бляшанкі сплюшчаныя і заржавелыя, усё роўна
    я н ы пазнавалі іх па штампаванай манаграме "Э. Г." - Эдмунд Гольштэге (гэтак звалі Нэлінага бацьку).
    Нават калі спыняліся на начлег у нейкай глушы, я н ы
    навобмацак у цемры пазнавалі гэтыя бляшанкі, пальцы самі
    адшуквалі выпуклыя літары "Э. Г." і стылізаваную вішню,
    тварэнне Альберта.
    Пераможны шлях нямецкай арміі быў усеяны не толькі снарадамі, не толькі развалінамі і падлаю, але і бляшанкамі з-пад павідла і мармеладу. У Польшчы і Францыі, у
    Даніі і Нарвегіі, на Балканах к о ж н ы мог прачытаць выраз, я к і склаў Рай: "Дурны той, хто сам сабе варыць варэнне: Голынтэге зробіць гзта замест цябе". Словы "Дурны той,
    хто сам сабе варыць варэнне" былі адштампаваны вялікімі
    чырвонымі літарамі, астатнія - крыху меншымі. Гэты выраз быў вынікам працяглай нарады з дырэкцыяй, услед за
    якой пачалася разгорнутая кампанія супраць усіх, хто сам
    варыць варэнне. Але кампанію давялося прыпыніць з-за
    ўмяшання органаў прапаганды, я к і я са свайго боку лічылі
    варку варэння адной са спаконвечных дабрачыннасцей сапраўдных нямецкіх гаспадынь. Але этыкеткі і плакаты былі
    ўжо надрукаваны, а тут пачалася вайна, і гэтае пытанне
    нікога больш не займала, іх так і наклейвалі і прывалаклі
    нават у глыб Расіі.
    Першы год вайны Альберт і Рай праслужылі ў розных
    часцях, на розных франтах, але нават удалечыні адзін ад
    аднаго яны бачылі адно і тое ж - у прадмесцях Варшавы і
    каля Ам'енскага сабора валяліся ўсё тыя ж нямецкія бляшанкі з-пад мармеладу.
    Акрамя таго, яны яшчэ атрымлівалі лісты ад Нэлінай
    маці, пасылкі з прыгожанькімі маленечкімі вядзерцамі з
    храміраванай бляхі - рэкламныя сюрпрызы, я к і я бясплатна выдаваліся кожнаму, хто купіць тры вялікія бляшанкі,
    а Нэліна маці лічыла не лішнім кожны раз паведамляць
    ім, што справы ідуць выдатна.
    148

    У шынку нікога не было, ён глынуў піва і адставіў кухаль убок, - піва зусім вытхнулася. Пасля агледзеў батарэю бутэлек на стойцы і, не паднімаючы галавы, сказаў:
    - Наліце, калі ласка, шварцвальдскага кіршу.
    Пальцы гаспадыні не варухнуліся, клубок воўны і пруткі
    ляжалі на падлозе, ён падняў галаву, паглядзеў на яе: гаспадыня драмала. Па радыё жаночы голас ціха спяваў нейкую мексіканскую песню. Ён устаў, пайшоў за стойку і
    сам сабе наліў кіршу, затым падняў клубок воўны і пруткі
    і глянуў на гадзіннік: было тры гадзіны раніцы. Ён павольна, ледзь не па кроплях, выпіў кірш і раскурыў люльку.
    Нэла, канешне ж, яшчэ не легла, - яму так ні разу і не
    ўдалося перачакаць тут, пакуль яна засне. Усё, што ён ёй
    скажа, вярнуўшыся, яна выслухае з вялікай пакорай: пра
    нянавісць Р а я да Віліброрда, пра цынічнасць і снабізм Рая
    і пра тое, што за пяць апошніх гадоў ж ы ц ц я Рай не напісаў ніводнага радка вершаў - толькі рэкламныя лозунгі, і
    пра тое, што я н а таксама вінаватая ў стварэнні хлуслівай
    легенды.
    Ён дапіў к і р ш , пабудзіў гаспадыню, ціхенька крануўшы яе за плячо, - яна адразу ж прачнулася і з усмешкай
    сказала:
    - Ну вось што са мной здарылася. Калі б не было вас,
    мяне б тут маглі абрабаваць.
    Яна ўстала, выключыла радыё. Альберт разлічыўся,
    выйшаў на вуліцу і пачакаў гаспадыню, я к а я , апускаючы
    на дзверы жалезную рашотку, запірала іх.
    - Сядайце, - сказаў ён, - я падвязу вас дадому.
    - Вось і цудоўна.
    Быў панядзелак, і на вуліцы ў гэты час амаль не бачна
    было людзей, толькі ц я ж к і я грузавікі з гароднінай ішлі ў
    бок рынку.
    3-за гаспадыні яму давялося зрабіць невялікі круг, пасля
    ён высадзіў яе і паехаў дадому, па-ранейшаму нетаропка.
    Нэла, канешне, не спала яшчэ, у пакоі было непрыбрана: паўсюль стаялі шклянкі, кубкі, талеркі з рэшткамі бутэрбродаў, раскрышанае пячэнне ў вазачках, парожнія
    пачкі з-пад цыгарэт, нават попельніц яна не вытрасла, бутэлькі грувасціліся на стале, валяліся коркі.
    149

    Нэла сядзела ў крэсле, курыла і глядзела нерухомым
    позіркам некуды праз сцены пакоя. Часам яму здавалася,
    што яна ўжо цэлую вечнасць сядзіць у гэтым крэсле і вечна будзе сядзець у ім, і ён спрабаваў у думках ахапіць усё
    значэнне і сэнс слова "вечнасць"; у пракураным пакоі, адкінуўшыся, сядзіць яна ў зялёным крэсле, курыць і нерухома глядзіць некуды ўдалеч. Яна згатавала каву, кафейнік накрыла старым каўпаком, каб не астыў, і калі я н а
    зняла каўпак, у Альберта было адчуванне, што свежая зеляніна кафейніка - адзіная свежасць у гэтым пакоі, дзе
    нават кветкі, прынесеныя гасцямі, патаналі ў тытунёвым
    дыме, а на століку ў пярэдняй валяліся яшчэ загорнутыя ў
    паперу кветкі. Нэліна бязладнасць заўсёды здавалася яму
    мілай, але з таго часу, як я н ы ж ы л і разам, ён узненавідзеў
    гэтую бязладнасць. Кафейнік стаяў на стале, і Альберт зразумеў, што ноч пагражае задоўжыцца. Ён ненавідзеў каву,
    ненавідзеў Нэлу, яе гасцей, ночы, праведзеныя за нікчэмнай балбатнёй, але варта было Нэлі ўсміхнуцца, і ён забываў пра ўсё: такая моц таілася ў адзіным, непаўторным
    руху мускулаў яе твару. I хоць ён ведаў, што яна механічна карыстаецца сваёй усмешкай, ён ніколі не мог устаяць
    перад ёю, таму што кожны раз ^н зноў верыў, што яна
    ўсміхаецца яму. Ён сеў і пачаў аўтаматычна паўтараць словы, я к і я гаварыў ужо тысячу разоў у такія часы і пры
    такіх абставінах. Нэла любіла прамаўляць па начах доўгія
    маналогі пра сваё загубленае ж ы ц ц ё , рабіць яму прызнанні
    або распісваць, як магло б скласціся, калі б Рай не загінуў.
    Яна з усяе сілы спрабавала павярнуць час назад, адкінуць
    усё, што здарылася на працягу гэтых дзесяці гадоў, і ўзяць
    яго ў свае снабачанні.
    Каля паловы чацвёртай я н а паднялася, каб другі раз
    зварыць каву. Не жадаючы заставацца без яе ў гэтым пакоі, поўным тытунёвага дыму і ўспамінаў пра Рая, у пакоі,
    я к і ён ведаў дваццаць гадоў, Альберт сабраў шклянкі і брудн ы я талеркі, вытрас попельніцы, адсунуў зялёную штору,
    расчыніў акно і пайшоў услед за Нэлай на кухню, дастаў
    вазы з насценнай шафы, наліў вады, паставіў у іх кветкі, а
    затым, стоячы к а л я Нэлы, я к а я чакала, пакуль закіпіць
    вада на пліце, жаваў халоднае мяса, бутэрброд або адзін з

    яе апетытных салатаў, я к і заўсёды можна было знайсці ў
    халадзільніку.
    Гэта і быў той момант, якога яна чакала; магчыма, і
    валтузню з гасцямі яна заводзіла дзеля гзтага моманту, таму
    што дваццаць гадоў назад усё было гэтак жа - менавіта
    гэтак жа ён стаяў на кухні к а л я Нэлы, глядзеў, як яна
    гатуе каву, каштаваў яе салаты - гадзіны ў т р ы або чатыры ночы - і разглядваў выраз, выкладзены чорнымі пліткамі па белых: " Ш л я х да сэрца мужчыны пралягае праз
    яго страўнік". А Рай заўсёды заставаўся ў пакоі Нэлы і
    драмаў там, і тады госці гэтак жа позна заседжваліся:
    балбатня пра палітыку запаўняла гэтыя ночы, спрэчкі з
    Шурбігелем, я к і заклікаў усіх іх уступаць у арганізацыю штурмавікоў - і хрысціянізаваць я е . Т а к і я словы,
    я к " д р о ж д ж ы " , " з а к в а с к а " , т а к і я фразы, я к "абагаціць
    нацыянал-сацыялізм скарбамі хрысціянскай думкі" - усё
    гэта абурала іх. I тады былі сярод гасцей прыгожыя дзяўчаты, але цяпер адны з іх памерлі, і н ш ы я раз'ехаліся ў
    гады вайны па розных гарадах і краінах, а дзве з гэтых
    дзяўчат выйшлі замуж за нацыстаў і павянчаліся пад
    дубамі.

    150

    151

    Пасля яны перасварыліся амаль з усімі. Вечары яны
    праводзілі над картамі і дыяграмамі, я к і я прыносілі з фабрыкі, і, седзячы да позняй ночы, двойчы пілі каву: першы
    раз - у дзве гадзіны, другі — у тры.
    На шчасце, хоць кафейнік, у якім Нэла варыла каву,
    быў цяпер іншы, ды і не толькі адзін кафейнік няўмольна
    нагадваў, што час ужо не той.
    Сэрца яго білася мацней, калі ён сярод ночы праходзіў
    у свой пакой, каб паглядзець, як спіць хлопчык. Марцін
    вельмі падрос, хутка і нечакана, на яго погляд, і яму рабілася неяк боязна, калі ён глядзеў на раскіданага ў ложку
    вялікага, адзінаццацігадовага хлапчука, бялявага, мілавіднага, вельмі падобнага на Нэлу. Праз адчыненае акно ўжо
    даносіліся ранішнія шумы: далёкае грукатанне трамвая,
    шчабятанне птушак; за сцяной таполяў, што акружалі сад,
    парадзела і паблякла чарнільная сінеча ночы, а наверсе, у
    пакоі, я к і займаў цяпер Глум, не пачуеш болып, ніколі не
    пачуеш цяжкіх і мерных крокаў бацькі Нэлы, крокаў се-

    ляніна, я к і занадта доўга хадзіў за плугам, кяб мяняць на
    старасці гадоў хаду.
    Мінулае і сучаснае круцілася, перамяшчаючыся, быццам дыскі, што адшукваюць адзіны цэнтр: адзін круціўся
    раўнамерна, вось яго праходзіла якраз пасярэдзіне, і гэта
    было мінулае, якое, як яму здавалася, ён бачыць з гранічнай яснасцю, але цяперашняе круцілася значна хутчэй, чым
    мінулае, як быццам вакол інпіага цэнтра, і з гэтым нічога
    нельга было зрабіць, нягледзячы на твар хлопчыка, на
    дыханне хлопчыка, якое ён адчуваў на сваёй руцэ, нягледзячы на добры круглы твар Глума. Нічога нельга было
    зрабіць, хай сабе нават мінулыя дваццаць гадоў пакінулі
    невыводныя сляды на твары Нэлы, і ён бачыў іх, ясна бачыў:
    зморшчынкі каля вачэй, і складка тлушчу на распаўнелай
    з узростам шыі, і вусны, я к і я парэпаліся ад безупыннага
    курэння, і жорсткія зморшчыны на твары - усё роўна з
    гэтым нічога не зробіш. Ён паддаўся на яе ўсмешку, на
    аўтаматычна раздадзеныя ч а р ы , я к і я распускалі час, ператваралі ў здань дзіця, што спала ў ягоным л о ж к у , і
    п а м і ж ц я п е р а ш н і м і, здавалася, т а к і м роўным, т а к і м
    раўнамерным вярчэннем мінулага раптоўна ўклініўся
    ярка-жоўты дыск: час, я к і ніколі не існаваў, ж ы ц ц ё ,
    я к о е ніхто не пражыў, мара Нэлы. Яна ўцягнула яго ў
    сваю мару, хай ненадоўга, на т ы я кароткія імгненні, калі
    ноччу на кухні яна гатавала каву і рыхтавала бутэрброды, я к і я зачарсцвеюць на т а л е р ц ы . К а ф е й н і к , бутэрброд ы , усмешка і шэрае малочнае ранішняе святло за акном - усё гэта служыла рэквізітам і кулісамі д л я пакутлівай мары Н э л ы , мары п р а ж ы ц ь ж ы ц ц ё , я к о е не было
    пражыта і ніколі не будзе пражыта, мары пра ж ы ц ц ё з
    Раймундам.
    - Ах, - прамармытаў ён, - ты звядзеш мяне з глузду.
    Ён заплюшчыў вочы, каб не бачыць галавакружнага
    вярчэння: шалёнага мільгацення трох дыскаў, я к і я ніколі
    не сумясцяцца; забойчая несумяшчальнасць, у якой няма
    ні імгнення спакою.
    Кава, якую ніхто не вып'е, бутэрброды, я к і я ніхто не
    з'есць, - рэквізіт крывавай драмы, куды яго ўцягнулі як
    адзінага і неабходнага статыста, - але яго ўсё ж суцяшала,
    152

    што Больда падагрэе сабе гэтую каву, што Глум загорне
    гэтыя бутэрброды і возьме іх з сабой на працу.
    - Можаш ісці, - стомлена вымавіла Нэла, накрываючы
    кафейнік зялёнай накрыўкай.
    Ён адмоўна хітнуў галавой.
    - Чаму б нам не паспрабаваць неяк спрасціць жыццё? сказаў ён.
    - Што ж нам, ажаніцца, ці што? - адказала яна. - Мяркуеш, гэта нешта спросціць?
    - Чаму б і не?
    - Ідзі лепш спаць. Я не хачу цябе мучыць.
    Ён выйшаў, не гаворачы ні слова. Ціха прайшоў праз
    пярэднюю ў ванны пакой. Там запаліў газ, пусціў ваду і
    паклаў шланг гнуткага душа так, каб вада бясшумна напаўняла ванну.
    Ён доўга стаяў нерухома і тупа глядзеў на ваду, што
    паднімалася лёгкімі блакітнаватымі струменьчыкамі з дна
    ванны, і напружана лавіў гукі, я к і я даносіліся звонку; ён
    чуў, як Нэла прайшла да сябе, затым як яна заплакала.
    Яна пакінула адчыненымі дзверы ў свой пакой, хай ён пачуе яе плач. У доме было ціха, прахалодна. Ужо світала.
    Заняты сваімі думкамі, ён кінуў у ванну недакурак і, ледзь
    не падаючы ад стомы, назіраў, як размакае недакурак, як
    асядае на дно цёмна-шэры п ы л - гэта зацвярдзелы попел, а
    светла-жоўтыя крупкі тытуню спачатку ідуць густой палосай, затым расплываюцца па паверхні вады, і вакол кожнай крупкі жаўтаватае воблачка; цыгарэта пацямнела, і на
    ёй выразна праступіў надпіс: "Тамагаўк". Калі ён курыў
    цыгарэты, то для зручнасці выбіраў бабулін гатунак, каб
    заўсёды быць гатовым да яе набегаў. Жаўтаватае воблачка
    разраслося ўжо да памераў грыба, але вада, што біла з душа
    на дне ванны, выпіхвала наверх разлезлае, бляклае воблачка, не давала яму апусціцца, а ўнізе, на чыстым сінім дне
    ванны, круціліся чорныя зацвярдзелыя часцінкі попелу, і
    невядомая сіла павольна цягнула іх да стоку.
    Нэла не пераставала плакаць, дзверы заставаліся расчыненымі, ён выключыў раптам газ, закруціў кран, выцягнуў
    за нікеліраваны ланцужок корак з ванны і прасачыў, як
    жаўтаватае тытунёвае воблачка знікла ў водавароце.
    153

    - А мае ты ведаеш, - сказаў ён.
    - Зразумела, - спакойна сказала яна. - Табе трэба ажаніцца і ўсынавіць хлопчыка, і потым ты, відаць, захочаш
    уласных дзяцей.
    - Дабранач, - сказаў ён і хацеў было ўстаць.
    - Не, не пакідай мяне, - сказала яна роўным голасам, -

    цяпер, калі робіцца крыху весялей, ты хочаш збегчы. Дзеля чаго трэба так карэктна, так педантычна, так строга
    прытрымлівацца агульнапрынятай маралі: я гзтага проста
    не разумею.
    - Дзеля хлопчыка. Усе твае мары нічога не вартыя ў
    параўнанні з ім. I потым табе ўжо амаль сорак.
    - Пры Раю ўсё' было б добра, і я была б вернай яму, і ў
    нас нарадзіліся б яшчэ дзеці, але смерць яго мяне зламала,
    як ты любіш выказвацца, і мне болын не хочацца быць
    нічыёй ж о н к а й . Ты ж і так Марціну заместа бацькі. Табе
    гэтага мала?
    - Баюся, - сказаў ён, - што ты выйдзеш за некага іншага і хлопчык дастанецца яму.
    - Значыцца, ты любіш хлопчыка больш чым мяне?
    - Не, - сказаў ён ціха, - яго я люблю, а цябе - не. Тут
    не можа быць болын альбо менш. Я занадта добра цябе
    ведаю, каб закахацца ў цябе, але ты даволі прыгожая, і
    мне было б прыемна ж ы ц ь з табой, — але зараз я так не
    магу. Я вельмі часта думаю пра Рая, дый хлопчык увесь
    час к а л я мяне. Вось V чым справа.
    - А, - сказала яна, - цяпер я ведаю, чаму я за цябе не
    пайду: проста таму, што ты мяне не кахаеш.
    - Затое ты з нейкай пары ўгаварыла сябе, што ты мяне
    кахаеш. Гэта супадае з тваімі марамі.
    - Не, — адказала яна, - я сябе не ўгаворваю і ведаю,
    што гэта не так. Але ў мяне з табой атрымліваецца, як у
    цябе са мной. Раней гэта называлася пагаварыць шчыра,
    але вось шчырасці ў нас якраз і не хапае. Гавары шчыра,
    калі табе гэта па душы.
    Альберт хацеў устаць, прайсціся па пакоі або падысці
    да акна, але яму часта здаралася бачыць у кінафільмах, як
    мужчыны падчас шчырай гаворкі з жанчынай ходзяць па
    пакоі. Ён застаўся сядзець у нязручным крэсле і ўзяў цыгарэту, якую прапанавала яму Нэла.
    - Божа, - сказаў ён, - гаварыць пра любоў ужо проста
    смешна. Хіба мы з табой не рассмяяліся б, калі б аднойчы
    я заявіў: "Я кахаю цябе!"
    - Так, відаць.
    - I потым гэта розныя рэчы - ж ы ц ь з удавой свайго

    154

    155

    Ён патушыў святло і накіраваўся да Нэлы. Яна курыла
    і плакала. Ён спыніўся ў дзвярах і суровым голасам, я к і
    здзівіў яго самога, крыкнуў:
    - Чаго ты, уласна, хочаш?
    - Зайдзі, прысядзь, - адказала яна. Усмешка ў яе не
    адразу атрымалася, і гэта кранула яго; не часта такое з ёю
    здаралася. Ён сеў, узяў цыгарэту з пачка, я к і яна падала
    яму, а я н а зноў усміхнулася, і цяпер ужо шырока; здавалася, што нехта націснуў патаемную спружынку; як фатограф карыстаецца лямпай-успышкай, так і яна карысталася сваёй усмешкай, - яна славілася ёю, але цяпер гэтая
    ўсмешка стамляла яго, як стамляў і выгляд яе пяшчотных
    белых рук, праслаўленых не менш, чым яе ўсмешка: яна
    не пагрэбавала і самай таннай хітрасцю: паклала нагу на
    нагу і крыху адкінулася назад, каб лепш бачнымі былі яе
    прыгожыя грудзі.
    У ваннай забулькалі рэшткі вады: кароткі ўсхліп, і ўжо
    не чутно болей супакойлівага шуму.
    - Замуж, - ціха прамовіла яна, - я не хачу болын. На
    гэта я больш не пайду. Калі хочаш, я зараз жа зраблюся
    тваёй палюбоўніцай, ты гэта ведаеш, і буду табе больш вернай, чым жонка, але замуж я больш ніколі не пайду. 3
    той пары, як я па-сапраўднаму зразумела, што Рая больш
    няма, я часта думала, што лепш было б мне ўвогуле не
    выходзіць замуж: дзеля чаго ўвесь гэты маскарад, гэтае
    крыўлянне, гэтая жахлівая сур'ёзнасць у шлюбе - і боязь
    удаўства? Грамадзянская рэгістрацыя, вянчанне ў царкве,
    а затым з'яўляецца нейкая нікчэмнасць і пасылае твайго
    мужа на непазбежную смерць. Тры мільёны, чатыры мільёны ўрачыстых саюзаў разбураны вайной: удовы, удовы у мяне няма ніякага жадання быць удавой, і нічыёй жонкай я таксама не хачу быць, і дзяцей я не хачу больш
    мець - вось мае ўмовы.

    сябра або ажаніцца з ёй, - а вось ажаніцца з жанчынай,
    я к а я жыве марамі, быццам абапіўшыся морфіем, на гэта я
    пайшоў бы толькі дзеля Марціна, але якраз цяпер я пачынаю разумець, што ні з адной нельга жаніцца толькі дзеля
    яе дзіцяці.
    Нэла заплакала, і ён усё ж падняўся з крэсла і захадзіў
    па пакоі, узрушаны і збянтэжаны, хоць ён столькі разоў
    бачыў усё гэта ў кінафільмах.
    - Усё ж аднаго я ад цябе чакаю - я і ўсе мы: каб ты
    стала хоць крыху абачлівай дзеля хлопчыка.
    - Ты памыляешся, і ўсе вы памыляецеся: вы лічыце
    мяне ледзь не прастытуткай, але пасля смерці Р а я я не
    ведала ніводнага мужчыны.
    - Тым горш, - сказаў ён, - ты іх усіх узвінчваеш сваёй
    усмешкай, як дзеці завадных пеўнікаў. Не, нягледзячы ні
    на што, нам трэба было б пажаніцца, мы маглі б ціха і
    спакойна ж ы ц ь з хлопчыкам і не валтузіцца з усялякімі
    ідыётамі, я к і я бессаромна крадуць у нас час, мы маглі б
    вырвацца з гэтай д'ябальскай мітусні, паехаць у іншую
    краіну, і, хто ведае, магчыма, аднойчы на нас сышло б, як
    нечаканы дождж, як навальніца, тое, што да гэтага часу
    называлася каханнем, — Рай жа мёртвы, - і ён паўтарыў
    яшчэ болып сурова і жорстка: - Мёртвы.
    - Гэта гучыць так, быццам ты гэтаму рады, - сказала
    яна.
    - Ты выдатна ведаеш, што, хоць і па-іншаму, мне было
    ніколькі не лягчэй страціць яго, чым табе. Мне здаецца,
    што значна болын ж а н ч ы н , з якімі можна было б ажаніцца, чым мужчын, з я к і м і можна сябраваць. А жанчынам,
    з якімі можна пераспаць, увогуле няма ліку. Так ці іначай, а Рай загінуў... I магчымасцей у цябе не так і шмат:
    быць удавой або стаць жонкай іншага чалавека; ты ж спрабуеш заняць нейкае трэцяе, прамежкавае становішча, а
    такога не існуе.
    - Але яно можа ўзнікнуць, - перабіла яна, - становішча, якому няма вызначэння, але час дасць яму імя. 0, як
    я вас усіх ненавіджу за тое, што вам здаецца, быццам
    жыццё ідзе сваёй чарадой. Пасыпаць смерць попелам забыцця, як лёд пасыпаюць попелам. Дзеля дзяцей, ах, дзе-

    ля дзяцей: гэта цудоўна гучыць і служыць цудоўным апраўданнем; напоўніць свет новымі ўдовамі, новымі мужамі,
    якім наканавана загінуць і зрабіць сваіх жонак удовамі.
    Заключаць новыя шлюбы... Мізэрныя вы нікчэмнасці.
    Няўжо вы нічога лепшага не прыдумаеце? Так, я ведаю,
    ведаю. - Яна ўстала, перасела ў другое крэсла і глянула на
    партрэт Р а я над сваім ложкам. - Я ведаю, - са злосцю
    паўтарыла яна, падрабляючы голас патэра Віліброрда: "Свята ахоўвайце дзіця і справу вашага мужа. Шлюб ёсць
    таемнасць. Шлюбы заключаюцца на нябёсах". I я н ы ўсміхаюцца, як аўгуры, і моляцца ў сваіх цэрквах, каб храбрыя мужчыны, здаровыя і цэлыя, бадзёра, весела крочылі
    на вайну, каб безупынку працавалі фабрыкі ўдоў. Дастаткова паштальёнаў, каб данесці гэтую вестку, і папоў таксама дастаткова, каб асцярожненька падрыхтаваць вас да
    гэтай весткі. Ужо калі і ёсць чалавек, я к і ўсведамляе, што
    Рая няма сярод ж ы в ы х , дык гэта я. Гэта я ведаю, што яго
    няма са мной, што яго няма і ніколі болын не будзе на
    гэтым свеце, ведаю абсалютна дакладна - і я пачынаю
    ненавідзець цябе за тое, што ты ўсур'ёз збіраешся паўторна ператварыць мяне ў патэнцыяльную ўдаву. Калі пачаць
    раней, з шаснаццаці, як я, напрыклад, то да благаснага
    скону можна выдатна паспець пяць, а то і шэсць разоў
    пабыць удавой і ўсё ж застацца маладой, як я. Урачыстыя
    клятвы, урачыстыя саюзы, і з лагоднай усмешачкай табе
    падносяць тайну: шлюбы заключаюцца на нябёсах. Няхай
    сабе, але тады пусціце мяне на неба, дзе мой шлюб сапраўды будзе заключаны. Ці не хочаш ты мне сказаць, што я
    не ў стане знішчыць смерць, мусіць жа, хочаш?
    - Гэта я якраз і збіраўся сказаць.
    - А я нічога іншага і не чакала. Раскошны выраз, дарагі мой, можаш ганарыцца. Ці не хацеў ты мне яшчэ сказаць, што можна пачаць новае жыццё?
    - Можа, і хацеў.
    - Ды кінь ты, нельга забыць мінулае... а пачынаць новае ж ы ц ц ё . . . па-твойму, гэта новы шлюб... з табой...
    - Ну і хопіць, - абўрыўся ён, - не ўяўляй, калі ласка,
    што я толькі пра тое і думаю, як бы ажаніцца з табой,
    проста я лічу гэта адзіна разумным.

    156

    157

    - Вельмі прыемна пачуць - выдатна сказана, ты мастак
    рабіць кампліменты.
    - Прабач, калі ласка, я зусім не тое хацеў сказаць, - ён
    усміхнуўся, - я якраз не супраць ажаніцца з табой.
    - Час ад часу не лягчэй. Ты хочаш сказаць, пгго не
    памёр бы ад гэтага.
    - Глупства, - сказаў ён, - ты выдатна ведаеш, што ты
    падабаешся мне і што ты прыгожая.
    - Аднак не зусім табе да густу, так?
    - Лухта, - сказаў ён, - і я працягваю сцвярджаць, што
    пачаць новае ж ы ц ц ё можна і неабходна.
    - А зараз ідзі, - сказала яна, - ідзі.
    Ужо зусім развіднела. Ён устаў і зашмаргнуў зялёную
    штору.
    - Добра, - сказаў ён, - пайду.
    - У глыбіні душы ты, мусіць, думаеш, што ты мяне
    яшчэ ўломіш і я выйду за цябе, але ты памыляешся.
    - Табе ванна патрэбна?
    - Не, я памыюся на кухні, ідзі, калі ласка.
    Ён прайшоў у ванную, адкруціў кран, запаліў газ, зноў
    паклаў шланг душа так, каб вада цякла бясшумна, а гадзіннік павесіў на цвіку, на я к і м звычайна вісеў шланг.
    Вярнуўся да Нэлы - яна чысціла зубы на кухні.
    - Ты забываеш, - сказаў ён, — што мы ўжо спрабавалі
    аднойчы ж ы ц ь менавіта так, як табе хочацца. Ты ўвогуле
    пра вельмі многае забываеш.
    Яна прапаласкала рот, паставіла ш к л я н к у і бяздумна
    правяла пальцамі па кафлі.
    - Так, сказала яна, - тады я не хацела гэтага з-за хлопчыка - ён быў яшчэ зусім малюпасенькі - я проста не магла. Даруй, калі ласка, пра гэта я ніколі не ўспамінала...
    Тады, адразу пасля вайны, ён вельмі жадаў яе. Яна была
    першай жанчынай, з якой ён ж ы ў пад адным дахам пасля
    пятнаццацігадовага знаходжання сярод мужчын, і яна была
    прыгожай жанчынай. Праз некалькі дзён пасля вяртання
    ён неяк ноччу нацягнуў штаны, накінуў пінжак паўзверх
    начной кашулі і басанож накіраваўся да я е . У яе яшчэ
    гарэла святло, яна сядзела ў л о ж к у і чытала ў накінутым
    на плечы вялікім чорным шалі, каля л о ж к а ціха рудзела
    158

    не зусім спраўная электрычная печка. Нэла ўсміхнулася,
    калі ён увайшоў, паглядзела на ягоныя неабутыя ногі і
    ўскрыкнула: " Т ы здурэў, ты ж прастудзішся - садзіся сюды
    во". На вуліцы было холадна, і ў пакоі пахла бульбай, мяшкі
    даводзілася трымаць ва ўсіх адзежных шафах, таму што ў
    падвал ужо колькі разоў наведваліся зладзеі. Нэла закрыла кнігу, паказала на старую аўчыну, што л я ж а л а каля яе
    ложка, пасля кінула яму пушыстую вязаную кофтачку:
    "Захутай ногі". Ён нічога не сказаў, сеў, укруціў ногі і ўзяў
    цыгарэту з пачка, што ляжаў на начным століку. Пасля
    ўсеўся зручней і адчуў дабрадзейнае цяпло напаленай печкі. Нэла не гаварыла і не ўсміхалася. Дзіця спала ў калысцы каля кніжнай шафы, яно было прастуджанае і роўна
    пасопвала. Без пудры і памады Нэла выглядала старэй, чым
    удзень, яна была бледная і стомленая, яе дыханне аддавала
    вінным перагарам, ён яўна гэта адчуваў. Збянтэжана ён
    утаропіўся на кнігу, якую яна паклала на начны столік:
    Тэрэза Дэкейру. На ніжняй паліцы століка бязладна ляжала яе бялізна. Яму было вельмі няёмка, што ён так, раптоўна і без стуку, увайшоў да яе, і ён, пазбягаючы яе позірку, упарта глядзеў міма яе - на сцяну, дзе вісеў партрэт
    Рая, або проста перад сабой, але нават калі адводзіў вочы
    ад партрэта, ён з пакутлівай яснасцю бачыў твар Рая неспакойны, сярдзіты твар чалавека, якога злуе гзта выпадковая, бессэнсоўная смерць.
    - Хочаш выпіць? - спытала Нэла, і ён быў удзячны ёй
    за тое, што яна змагла пры тым усміхнуцца.
    - Але, з задавальненнем, - адказаў ён.
    Нэла вылавіла з-пад л о ж к а шклянку і бутэльку з мутнай, рудой гарэлкай, наліла яму. Яна нічога не гаварыла,
    яна не падбадзёрвала яго і не расхалоджвала, яна крыху
    насцярожана чакала.
    Тады ён сказаў:
    - Выпі са мной.
    I зноў яна згодна кіўнула, вылавіла з той жа шчыліны
    кафейны кубак, выплюхнула асадак проста цераз галаву
    на паркет і падставіла яму кубак. Ён наліў ёй, і яны абое
    выпілі і закурылі, а печка за ягонай спінай гудзела, як
    вялікая ласкавая кошка. Не паспелі яны дапіць, як ён па159

    тушыў святло і, застаючыся ў промні напаленай пячной
    сігіралі, сказаў: "Калі не хочаш, скажы, і я пайду". "Не", адказала яна і збянтэжана ўсміхнулася; ён так і не зразумеў, што азначала ў гэтае імгненне яе " н е " : " т а к " або " н е " .
    Ён выключыў печку, счакаў, пакуль пацямнее напаленая
    спіраль, і схіліўся над яе л о ж к а м . Яна ў цемры абхаігіла
    яго галаву рукамі, быццам пятлёй, пацалавала яго ў шчаку і шапнула: " Л е п ш бы ты пайшоў", і ён адчуў дзіўнае
    расчараванне: яго расчараваў рот Нэлы, вялікім і друзлым
    падаўся ён яму, расчараваў пацалунак Нэлы, не такіх ён
    чакаў ад яе. 6н зноў запаліў святло, уключыў печку і вырашыў, пгго ўсё на лепшае, што яму няма чаго саромецца,
    Нэла трымалася вельмі добра, і ён не адчуваў аніякага расчаравання ад таго, што яго жаданне не здзейснілася. Як
    толькі ўспыхнула святло, Нэла ўсміхнулася, зноў, 6ы пятлёй, абхапіла яго шыю рукой і пацалавала ў другую шчаку, і ён зноў адчуў расчараванне. Нэла сказала яму: "Мы
    не'павінны гэтага рабіць", і ён вярнуўся ў свой пакой, і
    больш пра гэта гаворкі не было, і ён пра ўсё забыў, і толькі
    сёння ў ванньім пакоі ўсё зноў успомнілася.
    Нэла паставіла кубак на палічку і задумліва паглядзела
    на яго.
    - Так, тады я не хацела з-за дзіцяці...
    - А цяпер, _ сказаў ён, - я не магу, і таксама з-за хлопчыка.
    - Як дзіўна, - усміхнулася яна, - што я пра гэта забылася.
    - Многае забываецца, - сказаў ён, таксама ўсміхаючыся - і нам пачынае здавацца, быццам ніколі нічога і не
    было. Спадзяюся, ты не пакрыўдзілася на мяне за тое, што
    я нагаварыў.
    - Мы пастарэлі з тае пары на дзевяць гадоў, - сказала
    яна. - Дабранач.
    Ён вярнуўся ў ванную і хутка пачуў, як Нэла пайшла
    да сябе і зачыніла за сабою дзверы. Ён распрануўся, сеў у
    ванну, цяпер яго ўжо злавала стомленасць, я к а я , канешне,
    авалодае ім гадзін да дзевяці. Ён любіў рана лажыцца, спаць
    моцна і доўга, раніцай рана ўставаць, снедаць разам з хлоп160

    чыкам і дапамагаць яму збірацца ў школу, таму што добра
    разумеў, як ц я ж к а дзіцяці, калі яно раніцай устае раней
    за ўсіх, снедае ў адзіноце і ідзе ў школу, ведаючы, што ўсе
    ў доме могуць яшчэ спакойна спаць. Бацькі Альберта, уладальнікі невялікага рэстаранчыка, раней трох-чатырох ніколі не лажыліся, і ўсе гады свайго дзяцінства ён раніцай
    праходзіў праз накураную залу ў вялікую і халодную кухню. Там пахла застылым тлушчам, пракіслымі салатамі,
    на палічцы ляжалі яго бутэрброды, а на газавай пліце стаяла ў алюмініевай каструлі кава. Шыпенне газу ў золкай халадэчы кухні з кепскім пахам, наспех праглынутая кава з
    нясвежым смакам, бутэрброды з вялікімі, наспех нарэзанымі кавалкамі мяса, якога ён не любіў. 3 той пары як Альберт
    пакінуў бацькоўскі дом, ён марыў пра тое, каб рана класціся
    і рана ўставаць, але лёс вечна зводзіў яго з людзьмі, якія
    рабілі нездзяйсняльным такі рытм жыцця. Ён стаў пад халодны душ, пасля абцёрся і ціха пайшоў на кухню. Глум
    ужо паспеў пабыць тут, пакуль ён сядзеў у ванне. Кафейнік
    Глума быў парожні, цёплы каўпак, што накрываў яго, ляжаў
    побач. Больда, мяркуючы па ўсім, таксама сышла. На стале
    валяліся крошкі кіслага чорнага хлеба.
    Ён прайшоў да сябе і хацеў пабудзіць Марціна, але
    Марцін ужо не спаў і ўсміхнуўся яму. Хлопчык, несумненна, быў рады, што Альберт тут і будзе з ім снедаць.
    - Прабач, - сказаў Альберт, - што ўчора вечарам, як
    ты прыйшоў са школы, мяне не было дома, - давялося
    пайсці. Мне пазванілі. Ну, пара ўставаць.
    Калі хлопчык ускочыў з л о ж к а і ўстаў на ўвесь рост,
    Альберт спалохаўся: хлопчык вырас, а Нэла ўпарта не хацела гэтага заўважаць, як і шмат чаго іншага. Ён пакінуў
    хлопчыка і вярнуўся на кухню, каб зварыць яйкі і падрыхтаваць бутэрброды. У пакоі Нэлы было ціха, і на нейкі
    момант ён зразумеў яе: яго ж таксама палохала, што хлопчык так хутка вырас і, несумненна, жыве зусім у іншым
    свеце, чым яны. <...>
    15
    Кандуктарскай фуражкі на вешалцы не было. У пярэднім пакоі пахла булёнам і падгарэлым маргарынам. Ген6 Зак 465

    161

    рых заўсёды смажыў бульбу на маргарыне. На верхнім паверсе фрау Барусяк спявала "Зялёны грудочак на роднай
    магілцы". Голас у яе быў чысты, прыгожы, ён ліўся зверху, быццам ласкавы летні дождж. Марцін паглядзеў на вышчарбленую сцяну - невядомы пісаў на ёй тое самае слова
    не менш за трыццаць разоў. Свежая драпіна пад газавым
    лічыльнікам сведчыла пра тое, што зусім нядаўна тут зноў
    прайшло нямое адзінаборства. Унізе, у сталярнай майстэрні, глуха вуркатаў габлявальны станок. Дамашні, мірны
    гром, ад якога заўсёды дрыжалі сцены. Часам гук рабіўся
    больш рэзкім. Станок амаль што трашчаў, калі абгабляваная дошка вылузвалася з ягонай пашчы. Як толькі сціхаў
    габлявальны станок, пачынаў віскліва скуголіць такарны.
    Лямпа ў пярэднім пакоі безупынку хісталася. А зверху даносіўся прыгожы моцны голас, я к і ліўся быццам Божы дар.
    Акно ў двор было шырока расчынена. Унізе гаспадар майстэрні разам са сваім вучнем складваў дошкі ў штабель.
    Вучань, малады хлопец, ціхенька насвістваў, падрабляючыся пад фрау Барусяк. Насупраць, у глыбіні двара, грувасціліся руіны дома, я к і згарэў падчас бамбёжкі. Тырчала
    толькі пярэдняя сцяна, з зеўрамі аконных праёмаў, і праз
    крайні з іх, правы, быў бачны самалёт. За ім цягнуўся даўжэзны транспарант. Вось самалёт знік за прасценкам між
    вокнамі, але неўзабаве зноў паказаўся ўжо ў праёме другога акна. Маленькі і шэры, ён плыў у блакітным небе, цягнучы ад праёма да праёма свой доўгі шлейф, быццам страказа з неймаверна ц я ж к і м хвастом. Затым ён паляцеў далей і, змяніўшы накірунак, марудна папоўз да званіцы;
    цяпер Марцін змог разабраць надпіс на транспаранце. Ён
    чытаў яго слова за словам, па меры таго, як самалёт, разварочваючыся, выцягваў з-за сцяны свой доўгі хвост. Ці гатовы ты да ўсяго?
    Фрау Барусяк усё яшчэ спявала. Голас быў глыбокі,
    моцны. Калі фрау Барусяк спявала там, наверсе, Марцін
    ясна бачыў яе, быццам яна стаяла вось тут, к а л я яго. Бялявая, зусім светлая, яна была падобная на маму, толькі крыху паўнейшая. Тое слова здавалася немагчымым у яе вуснах. Муж яе таксама загінуў на вайне - раней яе звалі
    фрау Горн. Цяпер у яе быў другі муж, пан Барусяк, паш162

    тальён, я к і разносіў грашовыя пераводы. Яна па-сапраўднаму выйшла замуж, гэтак жа, як і маці Грэбхакэ выйшла
    замуж на пана Зобіка. Пан Барусяк быў такі ж добры, як і
    яна. Ён прыносіў часам грошы дзядзьку Альберту і маме.
    Дзеці ў фрау Барусяк былі ўжо вялікія. Старэйшага звалі
    Рольф Горн. Гэта ён развучваў літургію са служкамі. Марціяу ўспомніўся надпіс на мармуровай дошцы, я к а я прыбіта
    да сцяны царквы: "Петэр Канізіус Горн. Забіты ў 1942 г.".
    На той жа дошцы, толькі вышэй, быў і другі надпіс: "Раймунд Бах. Забіты ў 1942 г.". Марцін счакаў, пакуль змоўк
    унізе габлявальны станок, і прыслухаўся. Бывала, Леа адносіў сваю фуражку ў пакой. Але за дзвярыма не чутно ні
    гуку - значыцца, Леа яшчэ не прыйшоў. Марцін адышоўся ад акна і, крыху счакаўшы, піхнуў дзверы.
    - Ой, гэта ты! - ускрыкнуў Генрых. - А дзядзька Альберт цябе паўсюль шукае!
    Генрых сядзеў за сталом і нешта пісаў; перад ім ляжаў
    аркуш паперы, у руцэ ён сціскаў аловак, і выгляд у яго
    быў вельмі важны. Адарваўшыся ад сваёй работы, ён спытаў:
    - Ты паспеў забегчы дадому?
    Марцін не выносіў, калі Генрых напускаў на сябе важнасць, а рабіў ён гэта даволі часта, калі гаварыў яму: "Ну
    што ты ў гэтым разумееш?" I Марцін выдатна разумеў,
    што ён мае пры гэтым на ўвазе грошы. Скажам, у грашах
    ён сапраўды нічога не разумее, але ўсё ж ён не выносіў,
    калі Генрых так задаваўся. Твар ягоны набываў тады нейкі асаблівы грашовы выраз.
    - Не, - адказаў Марцін, - я яшчэ не быў дома.
    - Тады зараз жа ідзі дадому. Дзядзька Альберт ведаеш
    як хвалюецца?
    Марцін моўчкі хітнуў галавой і падышоў да Вільмы,
    я к а я выпырхнула насустрач яму са свайго кутка.
    - Ну і свіння ж ты, - сказаў Генрых, - проста свіння!
    Ён зноў нахіліўся над сваім аркушам. Вільма тым часам занялася з ранцам Марціна. Марцін сеў проста на падлогу каля дзвярэй і ўзяў Вільму да сябе на калені. Яна
    засмяялася, саслізнула на падлогу, учапілася за раменьчык
    ад ранца і адцягнула яго ўбок. Марцін стомлена назіраў за
    163

    ёй. Вільма паспрабавала адкрыць ранец, яна торгала за
    раменьчык, але не магла выцягнуць яго са спражкі. Марцін прыцягнуў ранец да сябе, паслабіў абодва раменьчыкі і
    зноў падпіхнуў ранец да Вільмы. Тая зноў тарганула за
    адну спражку і, калі металічны шпянёк выйшаў з дзіркі ў
    раменьчыку, нават закрычала ад радасці. Яна пацягнула
    другую спражку і, раскрыўшы яе гэтак жа лёгка, прыйшла ў захапленне і закрычала я ш ч э мацней. Рэзкім рухам
    яна адкрыла ранец. Марцін назіраў за ёй, прыхінуўшыся
    да сцяны.
    - Не, гэта проста подласць, - паўтарыў Брылах, не ўзнімаючы галавы. Не дачакаўшыся адказу, ён зірнуў на Марціна і дадаў:
    - Ну, і на каго ж ты будзеш падобны? Штаны ж запэцкаеш!
    Твар у яго быў важны, грашовы. Марцін змаўчаў, хоць
    я з ы к у яго свярбеў адказаць: "Ды кінь ты задавацца! Глядзець агідна на тваю грашовую фізіяномію!" Але ён не сказаў гэтага: гаварыць з Генрыхам пра грошы было небяспечна. Аднойчы Марцін ужо паспрабаваў збіць з яго пыху:
    ён сказаў Генрыху, што ў іх доме заўсёды ёсць грошы, ва
    ўсіх - у дзядзькі Альберта, у маці і ў бабулі. Пасля гэтага
    Генрых на працягу шасці тыдняў не з'яўляўся ў іх, шэсць
    тыдняў не размаўляў з Марцінам. Дзядзьку Альберту давялося ездзіць да Генрыха і ўгаворваць яго, каб ён зноў
    прыходзіў да іх. У т ы я дні Марцін не знаходзіў сабе месца.
    Таму цяпер ён маўчаў. Прыхіліўшыся да сцяны, ён абхапіў рукамі калені і працягваў назіраць за Вільмай. Тая знайшла сабе новы занятак: яна выцягнула з ранца ўсе к н і ж к і ,
    пенал, потым раскрыла задачнік, што ляжаў якраз зверху,
    і тыцнула пальчыкам у адзін з малюнкаў. Увагу яе прыцягнуў намаляваны на ім торт, я к і можна было падзяліць
    на восем, на шаснаццаць, на трыццаць дзве часткі і я к і
    каштаваў або дзве, або тры, або чатыры маркі. Трэба было
    даведацца, колькі каштаваў у кожным з гэтых выпадкаў
    адзін кавалак. Вільма, мабыць, зразумела, што намалявана на карцінцы, - яна моцна выгукнула адно з нямногіх
    вядомых ёй слоў: " Ц у к а р ! " Але "цукрам" Вільма называла
    і афрыканскія баяаны. За тону іх было на месцы заплачана
    164

    гэтулькі (дарэчы, колькі кілаграмаў у тоне?), нацэнка ў
    рознічным гандлі склала гэтулькі працэнтаў, пытанне, колькі каштуе кілаграм бананаў? Услед за бананамі Вільма ператварыла ў цукар і вялікае кола сыру, і хлеб, і мяшок з
    мукой. На малюнку ў чалавека з мяшком была змрочная
    фізіяномія - Вільма адразу ж вырашыла, што гэта Леа.
    Затое пекар, што лічыў мяшкі, весела ўсміхаўся; яго яна
    назвала "тата". Вільма ведала пакуль што тры словы: Леа,
    тата і цукар. Партрэт на сцяне - гэта "тата". Усіх мужчын,
    якія былі ласкавыя з ёй, яна таксама называла "тата", а
    ўсіх, хто ёй не падабаўся, - "Леа".
    - Я зраблю сабе бутэрброд з маргарынам, - сказаў Марцін, - можна?
    - Зразумела, - адказаў Генрых, - але на тваім месцы я
    ўсё ж пайшоў бы дадому. Дзядзька Альберт вельмі непакоіўся, а ён жа заязджаў сюды ўжо з гадзіну таму.
    Марцін зноў змаўчаў, і Генрых паўтарыў сярдзіта:
    - Ну і нягоднік жа ты! - I ўжо цішэй дадаў: - Рабі
    бутэрброд, чаго чакаеш?
    Твар яго зрабіўся>яшчэ больш сур'ёзным, і было бачна,
    што ён вельмі хоча расказаць пра тое, якое адказнае заданне яму даручана. Генрых толькі чакаў пытання. Але Марцін вырашыў нізавошта не распытваць яго. Ён стараўся не
    думаць пра дзядзьку Альберта - злосць паступова прайшла, цяпер ён адчуваў толькі згрызоты сумлення. Вядома,
    глупства зрабіў: пайіпоў чамусьці ў кіно. Марцін паспрабаваў зноў распаліць у сабе злосць. I дзядзька Альберт зрабіўся гэтакім жа "запісачнікам", як і іншыя, - усё часцей
    піша ён кароткія запіскі на абрыўках газеты, тройчы падкрэслівае самае важнае, на яго думку, слова. Гэтую штуку
    з падкрэсліваннем прыдумала мама. Яна чамусьці заўсёды
    падкрэслівае выразы накшталт: "павінна", "не змагла",
    "нельга было".
    - Уставай жа, - раздражнёна сказаў Генрых, - штаны
    завэдзгаеш! Зрабі сабе бутэрброд.
    Марцін устаў, абтрос штаны і ўсміхнуўся Вільме. Тая
    перагарнула старонку задачніка і, поўная радасці, паказал
    а пальчыкам на барана, я к і важыў роўна шэсцьдзесят чат
    ы р ы кілаграмы пяцьсот грамаў. Мяснік купіў яго і запла165

    ціў гэтулькі марак за к о ж н ы кілаграм жывой вагі, а пасля
    прадаў яго, але ўжо на фунты і з гэтакай нацэнкай. Марцін, як і астатнія, не заўважыў падвоху, калі рашаў гэтую
    задачу, і механічна напісаў шэсцьдзесят чатыры, пяць дзесятых фунта: ён забыўся, што ў кілаграме два фунты. Пасля гэтага настаўнік не прамінаў пераможна заяўляць, што
    такім чынам усе мяснікі ў горадзе ўмомант збяднеюць. Але
    мяснікі ў горадзе і не думалі бяднець - справы ў іх ішлі
    лепей нельга. Вільме вельмі спадабаўся баран, яна прапішчала: " Ц у к а р , цукар!" - і перагарнула старонку. Тут была
    намалявана нейкая дурнаватая цётка, што купляла ў растэрміноўку мотаролер. Генрых па-ранейшаму сядзеў за сталом і падлічваў нешта, наморшчыўшы лоб: Марцін зазірнуў у ягоны лісцік і ўбачыў мноства лічбаў, перакрэсленыя слупкі і падкрэсленыя вынікі. Ён падышоў да буфета,
    адсунуў убок крышталёвую вазу са штучнымі фруктамі.
    Ш к л я н ы я бананы, персікі, апельсіны. Асабліва выштукаваны быў вінаград - Марцін заўсёды здзіўляўся, да чаго ж
    ён быў падобны на сапраўдны! Ён ведаў, дзе што стаяла.
    Вось алюмініевая бляшанка з хлебам, маслёнка з маргарынам, бліскучая бляшанка з яблычным джэмам. Марцін адрэзаў тоўстую лусту хлеба, намазаў яго маргарынам і джэмам і пачаў таропка есці. Ён нават уздыхнуў ад задавальнення. Дома ніхто не мог зразумець, акрамя хіба Глума і
    Больды, што яму вельмі смачны маргарын. Бабуля экахалася, калі бачыла ў ягоных руках бутэрброд з маргарынам,
    і сваім бурклівым голасам заводзіла доўгую гаворку пра
    розныя хваробы, распісвала іх ва ўсіх падрабязнасцях. Гэта
    былі жудасныя хваробы, і самая небяспечная з іх называлася тэбэцэ. "Глядзіце, справа скончыцца "тэбэцэ", - галасіла бабуля. Але Марцін лічыў маргарын смачным. Не
    адыходзячы ад буфета, ён намазаў другі бутэрброд. Вільма
    радасна заўсміхалася, калі ён зноў сеў каля яе на падлогу.
    "О ружы, ружы пунсовыя", - спявала наверсе фрау Барусяк. Яе голас, глыбокі, грудны, здаўся яму раптам крыніцай, з якой бруіла кроў. На імгненне ён выразна ўявіў сабе
    ружы, пунсовыя ружы, што падалі з рота фрау Барусяк, іх
    абрысы расплываліся, зліваліся ў адно, і вось ужо з яе рота
    бруіць кроў. Марцін вырашыў некалі намаляваць гэта, бя166

    лявую фрау Барусяк і плынь крывавых руж, якая ліецца ў
    яе з рота.
    Вільма перагартала задачнік амаль да апошняй старонкі. Тут таксама гаворка ішла пра тоны і кілаграмы. На
    малюнках былі караблі ў порце і таварныя вагоны, што
    беглі па рэйках: грузавікі і пакгаузы. Вільма паказвала
    пальчыкам на матросаў, чыгуначнікаў і шафёраў і падзяляла іх на "татаў" і на "Леа". "Леа" сустракаліся значна
    часцей: болыпасць людзей на малюнках мелі насупленыя,
    змрочныя твары. "Леа - Леа - тата - Леа - Леа - Леа тата". На адным малюнку рабочыя валам валілі з заводскіх варот - усіх іх без разбору Вільма залічыла ў "Леа".
    Катэхізіс расчараваў яе - у ім не было малюнкаў, калі не
    лічыць пары віньетак. Назваўшы гронкі і гірлянды "цукрам", Вільма адклала катэхізіс. Затое хрэстаматыя аказалася проста скарбам: тут "татаў" на малюнках аказалася
    значна больш, чым "Леа"; святы Мікалай, святы Марцін,
    дзеці, што танцуюць у крузе, - усе засаб былі "таты".
    Марцін ізноў узяў Вільму на калені і пачаў карміць яе,
    адломваючы кавалак за кавалкам ад свайго бутэрброда. Яе
    бледны тоўсты тварык ззяў, і перад кожным кавалкам яна
    абвяшчала: "Цукар!" Затым яна раптам раздурэлася і пачала безупынку выкрыкваць: "Цукар, цукар, цукар!"
    - Д'ябал! - усклікнуў Генрых. - Прыдумай нейкую цішэйшую гульню.
    Вільма напалохалася, зморшчыла лобік і з важным
    выглядам прыклала пальчык да вуснаў.
    Фрау Барусяк спыніла спевы, і са сталярнай майстэрні
    не даносілася ні гуку. У гэты момант раптам зазванілі званы. Вільма заплюшчыла вочы і, стараючыся імітаваць іх
    звон, пачала крычаць: "Дон-дон-дон". Марцін таксама міжвольна заплюшчыў вочы і пакінуў жаваць. Голас званоў
    зрабіўся бачным. За заплюшчанымі вачамі ўзнікла цэлая
    карціна. Званы вызвоньвалі ў паветры складаныя ўзоры,
    ззяючыя колцы раслі, шырыліся, затым разляталіся і знікалі, іх змянялі квадраты і штрыхі, накшталт тых, што
    садоўнік граблямі вычэрчваў на дарожках саду. Мудрагелістыя шматкутнікі выплывалі са змроку, быццам штампаваны арнамент з бляхі на шэрай сцяне. А сярэбранае "дзін167

    дон" Вільмы, быццам маленькае долата, грукала ў бясконцую шэрую сцяну, убіваючы ў яе рады ззяючых кропак.
    Пасля фарбы перамяшаліся. Пунсовы колер крывавых
    ружаў - разяўленыя круглыя раты з ярка-чырвонымі вуснамі, жоўтыя хвалістыя лініі, а калі званы моцна ўдарылі
    апошні раз, з'явілася агромністая цёмна-зялёная пляма; яна
    павольна святлела, сціскалася і знікла разам з апошнімі
    водгукамі звона.
    Вільма ўсё яшчэ сядзела на падлозе, заплюшчыўшы
    вочы, і паўтарала сваё: "Дон-дон-дон".
    Марцін, не падымаючыся, выцягнуў руку, дастаў другі
    бутэрброд, я к і ён паклаў на краі ложка, і адламаў ад яго
    кавалак і ўсунуў у рот дзяўчынцы. Вільма расплюшчыла
    вочы, усміхнулася і перастала выкрыкваць "дон-дон".
    Вольнай рукой Марцін выцягнуў з-пад л о ж к а скрынку, дапаўна набітую цацкамі Вільмы. На накрыўцы вялікімі літарамі колеру р ж ы было напісана: "Мыла Санлайт".
    У скрынцы ляжалі парожнія карабкі, кубікі, пакалечаныя
    завадныя аўтамабілі.
    Вільма вылузнулася з ягоных каленяў і з сур'ёзным
    выглядам пачала адну за адной выцягваць цацкі з кардонкі. Яна падавала цацкі Марціну і называла іх адным словам, якое азначала ў яе ўсе неадушаўлёныя прадметы:
    " Ц у к а р " . Але цяпер яна вымаўляла яго ціха, зморшчыўшы лобік і пазіраючы на Генрыха, я к і ўсё яшчэ нешта разлічваў.
    Марціну хацелася, каб фрау Барусяк зноў заспявала;
    скоса пазіраў ён на Генрыха, які па-ранейшаму важна сядзеў за сталом, і яму раптам зрабілася шкада яго.
    - Што, зноў каштарыс складаеш? - спытаў ён.
    - Эх, каб ты ведаў, як гэта мне надакучыла, - адразу ж
    адазваўся Генрых, і твар яго расплыўся ў задаволенай усмешцы, - проста ванітуе! Паспрабуй зэканоміць дваццаць
    марак у месяц. А даводзіцца - маме трэба новыя зубы ўставіць.
    - Але, новыя зубы дорага каштуюць.
    - Дорага! - засмяяўся Генрых. - Дорага - гэта, брат, не
    тое слова! Дзе ўзяць такую кучу грошай? Але ведаеш, што
    я высветліў?
    168

    - Што?
    - А вось што ужо два гады дзядзька Леа недадае нам
    грошай. Глядзі: абед абыходзіцца нам не ў трыццаць пфенігаў, як мы тады прыкінулі, а ў добрыя сорак. А снеданне? Ке, ты падумай, якое свінства - наша норма была
    дваццаць грамаў маргарыну, а ён жарэ кожны дзень не
    менш за сорак грамаў, ды яшчэ з сабой бутэрброды бярэ.
    Джэм я ўжо ўвогуле не лічу. Цяпер я й к а - на яйка ён дае
    дваццаць пфенігаў у дзень. Але скажы, дзе ты знойдзеш
    яйка па дваццаць пфенігаў за штуку? Дзе?
    Генрых нават ахрып ад абурэння.
    - Не ведаю, - згадзіўся Марцін, - не ведаю, дзе гэта
    яны каштуюць так танна.
    - Вось і я не ведаю, не то сам бы на злом галавы туды
    пабег. Тады б і мы калі-нікалі яечню з'елі.
    Вільму, мяркуючы па ўсім, я й к і зусім не хвалявалі.
    Яна перастала раскладваць свае цацкі і сказала, зморшчыўшы тварык: "Леа, Леа", - і затым раптам: "Яйка", - і адразу ж заззяла: яе лексікон узбагаціўся новым словам.
    - Ды і ўвогуле, з якой прычыны мы павінны кожнай
    раніцы падаваць яму яйка?
    - Усім бацькам і ўсім дзядзькам падаюць яйка на сняданак, - нерашуча запярэчыў Марцін і адразу ж паправіўся, - амаль усім.
    Ён сам не быў у гэтым упэўнены. Да гэтай пары ён не
    ўяўляў сабе нейчага бацьку або дзядзьку, якому б не падавалі на снеданне яйка. Але тут яму раптам успомнілася,
    што дядзька Берэнта не есць яек раніцай.
    - Ну а я лічу, што гэта зусім неабавязкова, - сказаў
    Генрых.
    Ён схапіў аловак і правёў тоўстую касую рысу на паперы, быццам выкрасліў ранішняе я й к а з хатняга снедання
    Леа.
    Збялелы ад гневу, ён працягваў:
    - Вось і падлічы цяпер, на колькі ён нас абдурыў! На
    маргарын ён недадае па сем пфенігаў штодня, калі не
    больш — ён жа яшчэ час ад часу робіць сабе бутэрброды і
    вечарам. На абед - па дзесяць пфенігаў, ды джэм ён жарэ
    зусім бясплатна - гэта яшчэ пфеніг. Цяпер за яйка з яго
    169

    к о ж н ы дзень належыць на тры пфенігі болын. Усяго, значыць, дваццаць пфенігаў. Памножым гэта на тысячу, - ён
    жыве ў нас амаль тры гады, - атрымліваецца дзвесце марак! Зразумеў? Далей: за хлеб мы з яго зусім не бяром.
    Апошнія два гады мы атрымліваем яго бясплатна. Але мяркуй сам: калі нам хлеб дастаецца дарма, ці азначае гэта,
    што і ён не павінен за яго плаціць?
    - Не, не азначае, - сказаў Марцін, зусім ашаломлены.
    Бутэрброд адразу здаўся яму не такім ужо і смачным.
    - Але ж! Атрымліваецца, што з гэтага ненажэры належ ы ц ь яшчэ сорак пфенігаў у дзень за хлеб ды пяць пфенігаў
    за электрычнасць - за яе ён таксама не плаціць. Пяць пфенігаў, памножаныя на тысячу, будзе пяцьдзесят марак плюс
    хлеб за два гады - сорак пфенігаў на семсот трыццаць - гэта
    будзе яшчэ трыста марак! Ты не падумаў пра гэта?
    - Не, - прызнаўся Марцін.
    Генрых змоўк і зноў унік у свой лісток.
    - Яйка, - пралепятала Вільма. - Леа, я й к а .
    Яна знайшла ў хрэстаматыі нейкіх панурых мужчын.
    Гэта былі шахцёры ў забоі, людзі з панурымі і засяроджанымі тварамі.
    - Леа, Леа, Леа, яйка, я й к а , яйка.
    - Ты яшчэ не скончыў? - запытаў Марцін.
    - Не, - адказаў Генрых, - маці неабходна ўставіць зубы,
    і я павінен вылічыць, колькі мы можам эканоміць штомесяц. Але Леа надурыў нас на пяцьсот марак - гэта ўжо
    палова той сумы, якую трэба заплаціць дантысту.
    Марціну вельмі хацелася, каб зноў заспявала фрау Барусяк або зазванілі званы. Ён заплюшчыў вочы, пачаў думаць пра фільм, я к і сёння бачыў, і ўспомніў сон, што прысніўся яму, калі ён задрамаў у кіно: Леа з жорнамі на шыі
    апускаецца на дно акіяна. Яму прымроілася, што ён у сне
    чуў і лепятанне Вільмы: "Леа, цукар, тата, Леа". I калі
    заспявала фрау Барусяк "Каля сцежкі лясной незабудкі
    цвілі" і ён адразу адчуў, як голас яе пранікае яму ў душу,
    ён расплюшчыў вочы і спытаў:
    - Чаму нашыя мамы не выходзяць зноў замуж?
    Генрыху гэтае пытанне здалося такім сур'ёзным, што
    ён нават адарваўся ад сваіх падлікаў. Ён адкінуў аловак,
    170

    падкрэсліваючы ўсім сваім выглядам, што пасля такой працы чалавек можа сабе дазволіць нядоўгі адпачынак. Ён
    абапёрся локцямі на стол і сказаў:
    - Ты не ведаеш чаму?
    -Не.
    - 3-за пенсіі, дзівак! Бо калі мама выйдзе замуж, ёй
    спыняць выплату пенсіі.
    - Значыцца, фрау Барусяк не атрымлівае пенсіі?
    - Не. Але ж яе муж і без таго добра зарабляе.
    - Але ўсё ж? - Марцін падумаў крыху і рассеяна ўсміхнуўся Вільме, я к а я ў гэты момант натрапіла ў хрэстаматыі
    на Святога Іосіфа і, заззяўшы, назвала яго "татам". - Але
    ўсё ж яна атрымлівала б пенсію, калі б не выйшла замуж
    за пана Барусяка і яе прозвшіча заставалася б Горн?
    - Зразумела, атрымлівала б. Але яна так нізавошта не
    зробіць. Бо гэта распусна, а яна - набожная.
    - А твая маці набожная?
    - Не. А твая?
    - Не ведаю. Часам, мабыць.
    - А дзядзька Альберт?
    - Ён-то набожны.
    Генрых яшчэ мацней успёрся на стол і паклаў падбародак на складзеныя накрыж, сціснутыя ў кулакі, рукі.
    - Так, - працягнуў ён, - у тваёй мамы гэта не з-за пенсіі. Грошы тут ні пры чым.
    - Ты так мяркуеш?
    -Так.
    - Слухай, я к , на тваю думку... - Марцін было сумеўся,
    але затым, сабраўшыся з духам, выпаліў: - Як ты мяркуеш, мая маці таксама сужыцельнічае з мужчынамі?
    Генрых пачырванеў, не ведаючы, што адказаць. Калі
    Леа гаварыў пра маці Марціна, ён раз-пораз ужываў тое
    самае слова. Але Генрых не хацеў гаварыць пра гэта. Бо
    Марціну будзе цяжэй, чым яму, калі ён даведаецца, што
    яго маці сужыцельнічае з мужчынамі.
    - Не, - сказаў ён, - наўрад.
    Ён ведаў, што гаворыць няпраўду, бо быў упэўнены ў
    адваротным, і таму паспешна дадаў:
    - Акрамя пенсіі ёсць жа яшчэ і падаходны падатак.
    171

    Усе я н ы гавораць пра гэта - і кандуктар, што прыходзіць
    да Леа разам з фрау Гундаг, і іншыя. Але я табе яшчэ нешта скажу.
    -Што?
    - Ж а н ч ы н ы не так баяцца страціць пенсію, як мужчыну. Ж а н ч ы н ы гавораць: "Нічога, пераб'ёмся неяк, жывуць
    жа людзі і без пенсіі". А вось мужчыны і слухаць пра тое
    не хочуць. Леа выходзіць з сябе, калі мама пачынае з ім
    гаворку пра замужжа.
    - А мая мама сама злуецца, калі дзядзька Альберт гаворыць ёй пра замужжа.
    - Вось я к ?
    Генрых насцярожыўся. Гэтыя словы зачапілі яго за жывое. Не, ён не хацеў, каб дзядзька Альберт ажаніўся з маці
    Марціна.
    - Вось я к , - паўтарыў ён, - ты гэта дакладна ведаеш?
    - Сам чуў. Мая маці не хоча больш выходзіць замуж.
    - Смешна, - сказаў Генрых, - вельмі нават смешна.
    Усе жанчыны, якіх я ведаю, толькі пра тое і думаюць.
    - I твая мама таксама?
    - А т о як жа! Яна, бывае, гаворыць, што ёй сябе шкада.
    Дый гэта ж распусна - ж ы ц ь так.
    Марцін нехаця кіўнуў - гэта сапраўды было распусна.
    На імгненне яму нават захацелася, каб і яго маці была "распуснай" і каб усе пра гэта ведалі. Тады зрэшты хоць у гэтых адносінах ён быў бы роўняй Генрыху... і, каб суцешыць сябрука, ён адказаў:
    - Можа, і мая мама распусная? Як ты думаеш?
    Генрых ведаў, што гэтасапраўды так, але пацвярджаць
    таго не стаў. Словы Леа здаваліся яму надта ўжо ненадзейнай крыніцай. Таму ён адказаў няпэўна:
    - Магчыма, толькі нешта не верыцца.
    - Дрэнна, калі мы вось гэтак не ведаем нешта пэўна, сказаў Марцін. - Бабуля, напрыклад, часта гаворыць маме,
    калі яна позна вяртаецца дадому: "Дзе гэта ты ўсё швэндаешся?" Гэта таксама распусна?
    - Не, - сказаў Генрых.
    Ён быў вельмі ўзрадаваны, што на гэты раз можа з упэўненасцю даць адмоўны адказ.
    172

    - Фрау Барусяк сваёй дачцэ тое ж гаворыць, калі тая
    прыходзіць з гулянкі, з кіно або са спартыўнай пляцоўкі.
    Не, швэндацца - гэта не распусна.
    - Але чамусьці здаецца, што гэта так. Мама з бабуляй
    заўсёды доўга шэпчуцца пасля гэтага.
    - Мабыць. Можа, гэта часам і распусна.
    Марцін зноў узяў Вільму да сябе на калені. Яна засунула пальчык у рот і прыціснулася да ягоных грудзей.
    - У сужыцельстве мая маці з мужчынамі ці не? У гэтым уся справа! Калі яна ў сужыцельстве, то яна распусная
    і парушае шостую запаведзь. Бо яна незамужняя.
    Генрых ухіліўся ад непасрэднага адказу.
    - Так, - сказаў ён, - калі мужчына і жанчына жывуць,
    не пажаніўшыся, гэта грэшна, распусна.
    Пасля гэтых слоў Генрых адчуў палёгку. Палонка зрабілася шырэйшай, але вада пад лёдам аказалася не такая
    ўжо глыбокая. I ўсё ж дзіўна, што маці Марціна не хоча
    выходзіць замуж. Гэта пярэчыла ўсяму таму, што ён бачыў
    і ведаў: фрау Гундаг хацела выйсці замуж за сябра Леа,
    кандуктара; і маці час ад часу нясмела гаварыла Леа, што
    час ім ужо стаць мужам і жонкай. Генрых ведаў, што маці
    Берэнта часта плача, таму што дзядзька, я к і жыве ў іх, да
    гэтай пары не ажаніўся з ёй. А гаспадыня малочнай крамы нарадзіла дзіця, а мужа ў яе няма. Генрых чуў, як Леа
    аднойчы сказаў: "Не, Гуго на гэтую вуду не зловіш! Ён
    нізавошта з ёй не ажэніцца".
    Каля берага лёд тонкі, але вада тут не надта глыбокая баяцца асабліва няма чаго.
    Людзі жывуць распусна і тут, і там - і ў глыбіні, і на
    паверхні. Тры светы ведаў Генрых Брылах. Першы свет гэта школа: усё, чаму вучылі там, усё, што гаварыў святар
    на ўроку. I ўсё гэта пярэчыла таму, што ён бачыў у свеце
    Леа, у свеце, дзе ён жыў. Трэці свет - свет Марціна - быў
    зусім не падобны на першыя два. Гэта быў свет халадзільнікаў, свет, дзе жанчыны не імкнуцца выйсці замуж, а
    грошы не іграюць ніякай ролі. Тры светы ведаў Генрых,
    але ж ы ц ь ён хацеў толькі ў адным - у сваім. I таму ён
    рашуча сказаў, гледзячы на Марціна, я к і калыхаў засынаючую Вільму:
    173

    - Ведаеш, а слова, якое мама сказала кандытару, зусім
    і не такое страшнае.
    На справе ён лічыў яго вельмі страшным, але яму раптам захацелася аднойчы і назаўсёды скончыць усе недагаворкі.
    - Ты ж, мабыць, чытаў яго не раз, унізе, на сцяне каля
    лесвіцы.
    Так, Марцін чытаў гэтае слова і думаў, што, калі бачыш яго напісаным, яно я ш ч э больш агіднае, чым тады,
    калі яго прамаўляюць. Але ён проста стараўся не заўваж а ц ь яго, як не заўважаў мяснікоў, я к і я цягнулі ў краму
    акрываўленыя цялячыя тушы, як не заўважаў кроў у мачы,
    якую совалі яму проста ў нос. Гзтак жа ён не стаў глядзець
    на Грэбхакэ і Вольтэрса, калі выпадкова набрыў на іх у
    кустах... Густа пачырванелыя твары, расшпіленыя штаны,
    гаркавы пах свежай зелені.
    Ён не адгукнуўся на словы Генрыха і толькі мацней
    прыціснуў да сябе сонную Вільму. Дзіця сагрэлася ў сне і
    ацяжэла.
    - Вось бачыш, - сказаў Генрых, - у нас такія словы
    пішуць на сценах, у нас іх гавораць, а ў вас - не. Тут ужо
    нічога не зробіш.
    Але лёд вытрымаў і на гэты раз, хоць ён сказаў няпраўду. Ён лічыў гэтае слова вельмі кепскім, а сказаў, што не
    бачыць у ім нічога страшнага. Яму ўспомніўся Святы Іосіф
    на малюнку. Добры, пакорлівы чалавек з белым тварам:
    "Хай будзе ён вам прыкладам". Добры чалавек з белым
    тварам, ты бачыў калі дзядзьку Леа? I дзе мне цябе знайсці? Святы Іосіф стаіць недзе там, глыбока пад лёдам. Ён
    нерухомы і толькі зрэдку ажывае на імгненне і безвынікова спрабуе выплысці наверх. Але тоўшчу лёду яму не прабіць! Дый калі прабіць лёд, яго ўсё роўна не выцягнуць. Ён
    растае, мабыць, або зноў пойдзе ўглыб, назаўсёды застанецца там, на дне, і толькі зрэдку бездапаможна ўзмахне
    рукой, ён бяссільны проці Леа. I ў святога Генрыха, ягонага анёла-абярога, гэтакі ж пакорлівы твар, толькі больш
    строгі. У саборы стаіць яго каменная статуя. Настаяцель
    падарыў яму неяк фотаздымак гэтай статуі. " Б я р ы з яго
    прыклад!"

    - Ведаеш, хто піша на сцяне гэтае слова? - цвёрда прагаварыў ён, павярнуўшыся да Марціна. - Леа! Цяпер я пераканаўся ў гэтым.
    Цагляна-чырвоная морда, што пахне адэкалонам. Ён
    спявае нейкія дзіўныя песні на матыў царкоўных псалмоў.
    Словы не разабраць, але гэта ўжо, відаць, нешта непрыстойнае. Мама заўсёды злуеццаі гаворыць: "Пераетань, калі
    ласка".
    Марцін не адказваў. Навошта? Усё роўна нічога не паправіш. Маўчаў і Генрых. Ён вырашыў адмовіцца ад прызначанай паездкі за горад. Няма чаго хадзіць па тонкім
    лёдзе - так і глядзі, правалішся. Гэтае пачуццё ніколі не
    пакідала яго нават у Бітэнхане - у дзядзькі Віля і маці
    Альберта, дзе я н ы гадзінамі гулялі ў футбол, і дзядзька
    Альберт таксама гуляў з імі, дзе яны лавілі рыбу, хадзілі
    праз даліну Брэра да плаціны. Я р к а свеціць сонца, ніякага
    клопату, што я ш ч э , здаецца, трэба? А на душы неспакойна, прадчуванне нечага непазбежнага, што парушыць гэтую радасць. Пасля. Вялікадня Марцін скончыць пачатковую школу і паступіць у гімназію. Ён баяўся нават думаць
    пра гэта. Вільма мармытала нешта ў сне, на падлозе засталіся параскіданыя цацкі і раскрытая хрэстаматыя. Святы
    Марцін на вараным кані імчыць праз завею. Залатым мячом ён рассякае свой плашч напалам, каб палову аддаць
    жабраку, - жабрак вельмі мізэрны: голы, кашчавы дзед
    сярод снежных гурбаў.
    - Паслухай, табе трэба ісці, - сказаў Генрых. - Дзядзька Альберт проста з глузду з'едзе.
    Марцін не адказаў, ён задрамаў. Стомлены і галодны,
    ён усё ж не хацеў ісці дадому. I не таму, што баіцца Альберта, а таму, што сам дзейнічаў па-свінску, і яму было
    сорамна.
    - Эх ты, - сказаў Генрых. Цяпер ён гаварыў і не важнічаў, як звычайна ў такіх выпадках, а толькі ціха і сумна. Дрэнь ты! Калі б я меў такога дзядзьку, як Альберт...
    Голас яго задрыжаў, і ён змоўк, з цяжкасцю стрымліваючы слёзы. Быў бы Альберт ягоным дзядзькам... Вось
    адчыняюцца дзверы, і ўваходзіць Альберт у форме кандуктара. Яго лёгка можна ўявіць у гэтай форме. I ён надзя-

    174

    175

    ляе Альберта, акрамя ўласцівых яму вартасцяў, усімі прывабнымі рысамі Герта і Карла. Мабыць, ён бы не пасаромеўся сказаць "дзярмо" - слова, што засталося ў спадчыну
    ад Герта. Гэтае слова не зусім да твару дзядзьку Альберту,
    але ў ягоных вуснах яно гучала б лагодна, без злосці.
    Зрабілася зусім ціха. Толькі недзе высока гудзеў самалёт, я к і цягнуў за сабой па небе свой доўгі шлейф: " Ц і
    гатовы ты да ўсяго?" - і раптам зноў заспявала фрау Барусяк. Яна спявала сваю любімую песню. Працяжная мелодыя, поўная пяшчотнага суму: "Не пакінь нас, Дзева прасвятая". Голас сцякаў зверху павольна, кропля за кропляй, як густы духмяны мёд.
    Дабрадзейная гераіня, - яна адмовілася ад пенсіі, каб
    ж ы ц ь паводле закону. Пышная бялявая прыгажуня знайшла нарэшце ціхую прыстань. Заўсёды ў яе кішэні цукеркі, мядовыя карамелькі для дзетак. "Не пакінь нас у юдолі
    смутку", - спявала яна. А на вуліцы па-ранейшаму было
    ціха, толькі недзе зусім далёка гудзеў самалёт.
    — У панядзелак мы ўсё ж пойдзем у кіно, як дамовіліся, - не расплюшчваючы вачэй, сказаў Марцін, — калі тваю
    маму не адпусцяць з работы, Больда пасядзіць з дзяўчынкай.
    — Добра, - адказаў Генрых, - мы ж з табой дамовіліся.
    Ён усё хацеў сказаць, што не паедзе за горад, але ніяк
    не мог рашыцца. Вельмі ўжо хораша было ў Бітэнхане,
    хоць ён і ведаў, што будзе там бянтэжыцца, чаго дома з ім
    ніколі не здаралася. Але там, у трэцім незразумелым свеце, Генрых заўсёды бянтэжыўся. Школа і дом суіснавалі
    неяк разам. Нават царква пакуль што магла суіснаваць з
    хатнім светам. Ён жа яшчэ не зрабіўся распусным, не здзейсніў нічога бессаромнага. Хоць ён бянтэжыўся і ў царкве,
    але гэтая збянтэжанасць была іншай, гэта было цвёрдае
    разуменне, што тут-то, мабыць, дабром справа не скончыцца. Надта многія рэчы схаваныя ўглыбіні, і толькі вельмі
    нямногае застаецца на паверхні.
    "У юдолі смутку" - лепей не скажаш. Добра спявае фрау
    Барусяк.
    — У "Атрыум" ісці не варта, - сказаў Марцін, - карціна там нейкая бязглуздая.

    - Як хочаш.
    - А што ідзе ў "Монтэ-Карла"1
    - Туды зараз не трапіш, - адказаў Генрых, - дзяцей да
    шаснаццаці гадоў не пускаюць.
    Напаўраспранутая прыгажуня, пышная і бялявая - ні
    даць ні ўзяць фрау Барусяк у начной кашулі. Смуглы, падазронага выгляду бамбіза надта ўжо палка абдымае яе.
    Над парачкай надпіс: " Сцеразкыцеся бландзінак", а пад
    грудзямі ў яе прыклеена чырвоная палоска, быццам пелька накінута на прыгажуню і яе смуглага бамбізу: "Дзеці да
    16 гадоў на сеансы не дапускаюцца".
    - Тады ў "Бакача"!
    - Пабачым, у пякарні вісіць зводная афіша.
    Нішто не парушала цішыні, толькі сцены дома дрыжалі разам з маставой, па якой бясконцым цугам ішлі машыны. А калі міма праязджаў ц я ж к і грузавік або аўтобус тут хадзіў трыццаць чацвёрты, - ціхенька брынкала аконнае шкло. "У юдолі смутку", - спявала фрау Барусяк.
    - Ну, цяпер бяжы дадому, - сказаў Генрых, - не будзь
    такім гадам.
    Марцін і сам разумеў, што вінаваты. На душы ў яго
    кошкі скрэблі. Да таго ж ён страшэнна стаміўся. Не адказваючы, не расплюшчваючы вачэй, сядзеў ён нерухома каля
    сцяны.
    - Я зараз зайду па маму ў пякарню. Пойдзем разам,
    калі ўжо не хочаш ісці дадому. Заадно пабачым, што ідзе ў
    "Бакача".
    - А Вільма? Яна ж заснула!
    - Пабудзі яе, не то вечарам яе не ўложыш спаць.
    Марцін расплюшчыў вочы. Святы Марцін у хрэстаматыі ўсё я ш ч э скакаў стрымгалоў праз вецер і снег. Бліснуў
    залаты меч; яшчэ імгненне, і ён рассячэ плашч папалам.
    "Прыйдзі, не пакінь нас у бядзе", - спявала фрау Барусяк.
    Генрых ведаў, што Леа ні ў якім разе не дасць грошай.
    Але ён усё роўна падсуне яму проста пад нос свае разлікі.
    Як прыемна будзе адпомсціць Леа за той выпадак з "крадзяжом". 3 Леа належыць яшчэ па дваццаць марак у месяц, ды дзесяць Генрых спадзяваўся ззканоміць. Калі пла-

    176

    177

    ціць урачу штомесяц па трыццаць марак, ен згодзіцца лячыць маму, Але застаецца я ш ч э задатак у трыста марак.
    Еуча грошай, непрыступная вяршыня. Тут хіба толькі цуд
    дапаможа. Тады няхай здарыцца цуд. Ён павінен здарыцца! Бо мама плача з-за гэтых зубоў. Леа, зразумела, і пфеніга лішняга не дасць. Будзе скандал. Ну і няхай! Калі ўжо
    няма іншага бацькі, то хай хоць дзядзька будзе іншы. Любы
    дзядзька лепшы, чым Леа.
    - Будзі Вільму, трэба ісці.
    Марцін асцярожна раскатурхаў дзяўчынку. Вільма прачнулася.
    - Да мамы, - ціха сказаў Марцін. - Хочаш да мамы?
    - А ты дамоў не пойдзеш? - спытаў Генрых. - Не будзь
    жа такой свіннёй!
    - Ды адчапіся ты ад мяне, - адмахнуўся Марцін.
    Што яму рабіць дома! Маці паехала, Больда мые падлогу ў царкве, а дзядзька Альберт, - так яму і трэба, - хай
    пахвалюецца. Ён жа заўсёды хвалюецца, калі Марцін у
    час не прыходзіць дадому. Лепшыя за ўсіх у доме, што ні
    к а ж ы , Больда і Глум. Трэба абавязкова ім нешта падарыць: Глуму - алейныя фарбы, а Больдзе - новы малітоўнік у чырвоным скураным пераплёце і сінюю каленкоравую папку, каб было ёй куды складваць свае кінапраграмы. Маці нічога не варта дарыць, і Альберту таксама: запісачнік няшчасны! Таксама, як і мама, пачаў тройчы падкрэсліваць гэтыя злашчасныя словы: "не мог", "павінен
    быць", "нельга было".
    - Хадзі, дай дзверы зачыніць, - сказаў Генрых.
    - Я застануся тут.
    - Тады, можа, Вільму з табой пакінуць?
    - Не, бяры яе з сабой.
    - Ну як хочаш. Калі надумаеш пайсці, палажы ключ
    пад дыванок каля дзвярэй. Ну і свіння ж ты, скажу я табе...
    Твар яго зноў зрабіўся салідным, грашовым.
    Марцін змаўчаў. Генрых выйшаў, а ён па-ранейшаму
    сядзеў на падлозе каля сцяны. Ён чуў, як на лесвіцы фрау
    Барусяк нешта ласкава сказала Вільме, пагутарыла з Генрыхам, і ўсе трое пачалі спускацца ўніз па лесвіцы. Марцін застаўся зусім адзін, - нават фрау Барусяк пайшла, не
    178

    будзе яе песень. Хоць, можа, я н а пайшла толькі ў малочную насупраць купіць кефіру. Пан Барусяк вельмі любіць
    кефір.
    Добра іншым дзецям! Вось у Поскэ, напрыклад, маці
    заўсёды дома. Сядзіць і
    або шые. Прыходзіць Поскэ
    са школы - мама ўжо чакае яго. Суп гарачы, бульба падсмажана і нават нейкая трэцяя страва заўсёды ёсць. Фрау
    Поскэ вяжа світэры і камізэлькі, ваўняныя панчохі з мудрагелістымі ўзорамі, шые штаны і курткі. На сцяне ў іх
    вісіць павялічаны фотаздымак бацькі Поскэ. Вялікі партрэт, амаль такі ж, як татаў партрэт дома, у гасцёўні. Бацька Поскэ быў обер-яфрэйтарам - вясёлы обер-яфрэйтар з
    ордэнскай калодкай на грудзях. Дзядзька Берэнта і новы
    бацька Грэбхакэ - усе я н ы лепшыя за дзядзьку Леа. Яны
    амаль як сапраўдныя бацькі. А дзядзька Леа самы брыдкі
    з усіх. Вось дзядзька Альберт - гэта сапраўдны дзядзька,
    бо ён жа з мамай не жыве. Генрыху жывецца горш за ўсіх,
    нават горш, чым яму самому. Генрыху даводзіцца ўсё падлічваць, і дзядзька ў яго дрэнны!
    Марцін пачаў горача маліцца:
    - Божа, зрабі так, каб Генрыху жылося лепш!
    Яму зрабілася сорамна за тое, што ён раззлаваўся на сябра. Трэба было адразу ж запытаць у яго, што ён піша. Божа,
    хай Генрыху жывецца лепш! Яму так цяжка. Маці ў яго
    распусная, але яму ад таго не лягчэй. У Берэнта і Вельцкама
    мамы таксама распусныя, але затое хоць дзядзькі добрыя,
    зусім як сапраўдныя бацькі, ім даюць яйка насняданак, я н ы
    прыходзяць з працы, абуваюць хатнія пантофлі, чытаюць
    газету. А ў Генрыха гэтага няма, хоць мама ў яго і распусная. Яму за ўсё прыходзіцца расплачвацца. Дык зрабі ж так,
    каб яму жылося лепш! Яму так цяжка! Ён цэлымі днямі
    падлічвае, эканоміць, а Леа не плаціць за маргарын, не плаціць за яйкі і за хлеб. I на абед ён вельмі мала дае. Кепска
    жывецца Генрыху. У яго сапраўды так шмат клопату, і ўсё,
    што ён робіць, такое важнае, дык ці варта крыўдаваць на
    тое, што ён часам напускае на сябе важны выгляд.
    Марцін з'еў бы яшчэ адзін бутэрброд, але яму раптам
    зрабілася сорамна за тое, што ён увогуле еў бутэрброды ў
    Генрыха. Божа, зрабі, каб яму жылося лепш! Марцін ус179

    помніў, як бабуля разлічваецца за вячэру ў ш ы н к у Фавінкёля. Яны неяк зазірнулі ў каштарыс. 18 марак 70 пфенігаў. Марцін падняўся і ўзяў са стала паперку з лічбамі. У
    правым куце зверху было напісана: зубны ўрач - 900 марак, злева ў слупок:
    дапамога 150 марак.
    страхоўка - 100?
    аванс - ???
    Застаецца знайсці - ???
    Лісток быў спісаны ўдоўж і ўпоперак. Там былі цэлыя
    прыклады на множанне і дзяленне. "500:100х40-маргар ы н " - і каля гэтага "хлеб, воцат", далей нейкія кручкі, і
    затым зноў разборліва: "Да гэтага часу мы трацілі 28 марак у тыдзень, як быць далей?"
    Марцін зноў сеў на падлогу каля сцяны. 18 марак 70
    пфенігаў бабуля заплаціла кельнеру. Ён успомніў трэск
    адарванага чэка. Яму зрабілася вусцішна: грошы насоўваліся на яго, прымалі адчувальную форму. 28 марак у тыдзень і 18 марак 70 пфенігаў за адну толькі вячэру. Божа,
    хай Генрыху жывецца лепш!
    Унізе ў двары да дзвярэй сталярнай майстэрні пад'ехаў
    аўтамабіль. Ён здагадаўся, што гэта Альберт. I адразу ж
    пачуў ягоны голас: "Марцін!"
    Па лесвіцы ўзнімалася фрау Барусяк. Значыцца, яна
    хадзіла ў магазін насупраць па кефір для мужа і па цукеркі для дзетак.
    3 двара зноў пачуўся голас Альберта: "Марцін!" Ён зваў
    яго нямоцна, і голас у яго быў нясмелы, амаль з маленнем:
    гэта напалохала Марціна болын чым рэзкі вокрык.
    "Прыйдзі, о Дзева Марыя", - голас фрау Барусяк ужо
    ліўся зверху, як мёд - кропля за кропляй. Ласкавы, пяшчотны голас.
    Марцін устаў, падышоў да акна і крыху прачыніў яго.
    Калі ён убачыў Альберта, то спалохаўся яшчэ больш. Альберт увесь неяк змарнеў, пастарэў, і твар у яго быў вельмі
    сумны. Каля яго стаяў сталяр.
    Марцін расчыніў акно.
    - Марцін! - зноў паклікаў яго Альберт. - Хадзі сюды!
    Хутчэй!
    180

    Выраз яго твару адразу змяніўся, ён усміхнуўся, пачырванеў.
    - Іду, іду! - крыкнуў Марцін.
    Акно засталося расчыненым, і ён пачуў, як зноў заспявала фрау Барусяк: "Я вырасла ў краі зялёным, сярод лясоў,
    сярод палёў". Марціну ўсё навокал падалося раптам зялёным - і Альберт, і сталяр каля яго, і аўтамабіль, і двор, і
    яеба. У такім краі, мабыць, вырасла фрау Барусяк.
    - Хадзі ж, дзетка, - зноў паклікаў Альберт.
    Марцін запіхнуў к н і ж к і ў ранец, выйшаў з пакоя, замкнуў дзверы і паклаў ключ пад дыванок. У пярэдняй ён
    зноў убачыў праз акно, як за сцяной разбуранага дома павольна, ад акна да акна, плыве самалёт. Ён знік за сцяной,
    што ўзялася полымем у промнях сонца на захадзе, паказаўся зноў, павярнуў да званіцы і раскінуў свой доўгі шлейф.
    Марцін зноў прачытаў надпіс на зялёным небе: Ці гатовы
    ты да ўсяго?
    А фрау Барусяк усё спявала: "Я вырасла ў краі зялёным..."
    Ц я ж к а ўздыхаючы, ён спусціўся па лесвіцы і пайшоў
    праз двор да машыны. Сталяр паківаў галавой і сказаў яму
    ўслед: "I табе не сорамна?" А дзядзька Альберт нічога не
    сказаў. Твар яго зрабіўся зусім шэрым, позірк быў стомлены. Ён узяў Марціна за руку: рука яго была сухая і гарачая.
    - Паедзем, - сказаў Альберт, - у нас яшчэ цэлая гадзіна. Потым захопім Генрыха. Ён жа паедзе з намі?
    - Мабыць, паедзе.
    Альберт паціснуў сталяру руку, і той яшчэ раз кіўнуў
    ім, калі яны селі ў машыну.
    Перш чым уключыць хуткасць, Альберт зноў моўчкі
    ўзяў руку хлопчыка. Марцін усё я ш ч э не ачомаўся. Ён не
    баяўся дзядзькі Альберта, але яго палохала нешта іншае;
    але што - ён не мог зразумець. Альберт быў сёння не такі,
    як заўсёды. <...>
    18
    - Усё гэта неабходна скончыць, - сказаў Альберт і зірнуў на Марціна, быццам чакаў ад яго адказу.
    181

    Марцін маўчаў. Яго палохала, што Альберт змяніўся з
    твару. 3 Альбертам нешта здарылася; яго немагчыма пазнаць, і Марцін не мог зразумець, ці толькі ён таму віною
    і ці толькі ягонага ўчынку тычацца апошнія словы Альберта.
    - Неабходна скончыць, - паўтарыў Альберт. - Цяпер
    мы будзем ж ы ц ь па-новаму.
    Ён яўна чакаў адказу, і Марцін нясмела запытаў:
    - Як гэта "па-новаму"?
    Але ў гэты момант я н ы пад'ехалі да царквы. Альберт
    затармазіў, вылез з машыны і сказаў:
    - Пасядзі тут, а я зайду па Больду.
    Марцін ведаў, што Альберт проста шалее, калі ён дзесьці
    затрымліваецца, і думка пра тое, што з-за яго дзядзька
    Альберт чатыры гадзіны хваляваўся, шукаў яго па ўсім
    горадзе, цяпер не давала яму спакою. Марцін здагадваўся,
    што дзядзька Альберт жыць без яго не можа, але ўсведамленне сваёй улады над ім не радавала, а, наадварот, прыгнятала яго. 3 дзецьмі, у якіх былі сапраўдныя бацькі, гэтага не здаралася. Бацькі не хваляваліся і не гублялі галавы, калі іхнія сыны своечасова не прыходзілі дадому. Яны
    без доўгіх размоў давалі чосу ім увечары, а то і без вячэры
    пакідалі. Пакаранне хоць і не строгае, але цалкам зразумелае. Аднак Марцін зусім не жадаў, каб Альберт даў яму
    дыхту. Ён чакаў ад яго нечага іншага, хоць і не мог выказаць гэтага словамі, не мог нават у думках дакладна ўявіць
    сабе, чаго ён хоча. Былі словы, значэння я к і х Марцін добра не разумеў, але яны выклікалі ў яго зусім пэўныя думкі і ўяўленні. Думаючы пра распусту, Марцін заўсёды
    ўяўляў сабе вялізную залу, а ў ёй цэлы натоўп знаёмых
    яму жанчын. Тут былі і прыстойныя і распусныя. Яны
    быццам бы выстраіліся ў дзве шарэнгі. Першай сярод распусных стаяла маці Генрыха, а прыстойных пачынала фрау
    Барусяк; яна была для яго ўвасабленнем маральнасці. За
    ёй ішла фрау Поскэ, затым фрау Нігемаер. А яго мама была
    недзе пасярэдзіне, у яе ў гэтай зале не было вызначанага
    месца. Яна кідалася паміж маці Генрыха і фрау Барусяк,
    быццам персанаж з мультыплікацыйнага фільма.
    Марцін утаропіўся на дзверы рызніцы,
    182

    думаючы пра

    тое, ці падобны Альберт увогуле на бацьку. Ён вырашыў,
    нгго не падобны. Па-бацькоўску выглядаў стары настаўнік, сталяр і, магчыма, Глум. Але Альберт... У браты ён
    таксама не падыходзіў. Болын за ўсё яму падыходзіла быць
    "дзядзькам", але і ад звычайнага "дзядзькі" ён чымсьці
    адрозніваўся.
    Было ўжо каля пяці. У Марціна ў галаве круцілася ад
    голаду. К шасці яны збіраліся паехаць у Бітэнхан, Марцін
    падумаў пра тое, што дзядзька Віль даўно ўжо дастаў вуды,
    выпрабаваў іх адну за другой, накапаў чарвякоў і цяпер,
    мабыць, рамантуе сетку на лужку каля самаробных футбольных варотаў. Затым ён прывяжа сетку драцінай да калочкаў, я к і я ўбітыя ў зямлю, і, ззяючы ад задавальнення,
    пабяжыць у вёску збіраць каманду з тамтэйшых хлапцоў.
    Так што гуляць можна будзе пяць на пяць, як заўсёды.
    У дзвярах рызніцы паказаліся Альберт з Больдай. Марцін пералез назад, а Больда села каля Альберта. Яна павярнулася, прыцягнула да сябе Марціна і пагладзіла яго па
    шчацэ, ускудлачыла яму валасы. Яе халодныя, вільготныя
    пальцы пахлі шчолакам і мылам. Ад бясконцага мыцця
    падлогі тонкія рукі Больды набрынялі, пачырванелі, на
    кончыках пальцаў з'явіліся бялёсыя ямачкі.
    - Ну вось, бачыш, - сказала Больда, - нікуды ён не
    падзеўся. Дарма ты хваляваўся. Лепш бы даў яму добрага
    кухталя - гэта яму вельмі карысна!
    Яна рассмяялася, але Альберт зноў паўтарыў, хітаючы
    галавой:
    - Па-новаму будзем ж ы ц ь !
    - Як "па-новаму"? - нясмела перапытаў Марцін.
    - Ты пераедзеш у Бітэнхан, там скончыш пачатковую
    школу, а затым паступіш у Брэрніхскую гімназію. Я сам
    таксама буду жыць там.
    Больда неспакойна затузалася на скураным сядзенні.
    - Гэта яшчэ навошта? - сказала яна. - Мне нават падумаць страшна, што ў доме не будзе ні хлопчыка, ні цябе:
    тады ўжо бяры і мяне з сабой, я кароў умею даіць.
    Альберт нічога не адказаў. Праехалі па алеі да скрыж а в а н н я , затым ён на малой хуткасці павярнуў на Гельдэрлінштрасэ. Марцін думаў, што ён спыніцца к а л я цар183

    к в ы , але я н ы паехалі далей па Навалісштрасэ да павароту на Рынгштрасэ. Альберт наддаў газу: прамільгнулі
    баракі гарадскога ўскрайку, пацягнуліся з ж а т ы я палі.
    Удалечыні ўжо віднеўся гай. Альберт ехаў да старой
    крэпасці.
    Больда ўпотай пазірала на яго.
    На ўскрайку Альберт спыніў машыну.
    - Пасядзіце тут, - сказаў ён, - я хутка вярнуся.
    Ён выйшаў з машыны і пайшоў спачатку па дарожцы,
    я к а я крута спускалася да варот старога форта. На паўдарозе Альберт нечакана звярнуў убок і пачаў узбірацца ўверх
    па адхоне. Кусты схавалі яго, але неўзабаве галава Альберта зноў паказалася над сцяной нізкарослага хмызняку. Ён
    выйшаў на невялікую, расчышчаную палянку, пасярэдзіне якой узвышаўся стары магутны дуб. Альберт крыху
    пастаяў каля дуба, затым збег па крутым насыпе проста да
    варот крэпасці.
    - Не едзь, - не паварочваючыся да Марціна, ціха сказала Больда, - або вазьмі мяне з сабой.
    Голас яе дрыжаў, яна ледзь не плакала, і Марціну зрабілася страшна.
    - На каго ж ты нас пакінеш? Бабулю хоць пашкадуй!
    Марцін не адказаў, ён убачыў, як на дарожцы, бы з-пад
    зямлі, з'явіўся Альберт. Ён шпарка падышоў да машыны.
    - Вылазь, - сказаў ён Марціну, - я хачу табе нешта
    паказаць.
    - А ты можаш тут пачакаць, калі хочаш, - дадаў ён,
    звяртаючыся да Больды.
    Але Больда моўчкі вылезла з машыны, і яны ўтраіх
    пайшлі па асфальтаванай дарожцы ўніз да варот крэпасці.
    Марціну было ніякавата. Ён некалькі разоў прыходзіў сюды
    з Генрыхам і іншымі дзецьмі. Менавіта тут, у кустах, ён
    набрыў на Грэбхакэ і Вольтэрса, якія рабілі нешта бессаромнае. Ад дому да крэпасці было паўгадзіны хады. Дзец я м вельмі падабалася гуляць у перасохлым рове, што
    акружаў форт.
    Унізе, каля крапасных сцен, Рэйна не было бачна. 3-за
    вала тырчалі толькі мачты параходаў з рознакаляровымі
    сцяжкамі. Затое з даху форта адкрываўся цудоўны края184

    від на Рэйн. Быў бачны і мост, разбураны падчас бамбёжкі. Над роўняддзю вады жудасна грувасціліся скурожаныя
    стальныя бэлькі.
    Каля самага берага - чырвоны гравій тэнісных кортаў,
    мітуслівыя белыя фігуркі гульцоў. Часам адтуль чутны крыкі, смех, воклічы суддзі, я к і сядзіць на маленькай вышцы.
    Марцін быў тут рэдка: Альберт баяўся адпускаць яго аднаго так далёка.
    Цяпер ён ішоў, з трывогай пазіраючы на Альберта, я к і ,
    мабыць, прывёў яго сюды не без нейкага намеру. На дарожцы пад насыпам было ціха, як у цясніне. Але каля крапасных варот я н ы адразу пачулі смех і крыкі дзяцей, я к і я
    гулялі на даху форта.
    - Не падыходзь так блізка да краю! - пачуўся голас
    адной маці.
    На дах вяла лесвіца, я к а я пачыналася адразу ж ад варот. Прыступкі яе нядаўна адрамантавалі, залілі бетонам.
    Масіўныя чыгунныя вароты былі пафарбаваныя ў чорны
    колер. На шырокім даху разбіты клумбы, цвітуць ружы,
    журчыць фантан. Па краях даху дзве пляцоўкі, абнесеныя
    невысокай сцяной. Там пасаджаны маладзенькія ліпкі, а
    калі ўзлезці на сцяну - Рэйн бачны як на далоні.
    Марцін было ўзбег уверх па лесвіцы, але Альберт спыніўся каля варот і паклікаў яго назад. Больда раптам сказала Альберту:
    - Мабыць, я пайду пачакаю ў машыне. Ты грыбоў хочаш купіць?
    - Не, - адказаў Альберт, - я толькі хачу паказаць Марціну каземат, у якім некалі тры дні пратрымалі ягонага
    бацьку.
    - Дык гэта было тут? - спытала Больда.
    Альберт кіўнуў, і Больда сцепанулася, быццам ад холаду. Затым яна моўчкі павярнулася і пайшла назад па дарожцы.
    Пакуль Альберт стукаў у вароты, Марцін прачытаў чорны надпіс на жоўтай шыльдзе: " Ж о р ж Баломэн. Парніковыя шампіньёны".
    - Тут забілі Авесалома Біліга, - сказаў Альберт, - чалавека, які напісаў партрэт твайго бацькі.
    185

    Марціну зрабілася вусцішна. 3 каземата ішоў густы цяжкі пах - пахла гноем, сырасцю цёмнага склепа. Нарэшце
    зарыпелі вароты і з'явілася нейкая дзяўчына з запэцканымі зямлёй рукамі. Яна жавала саломінку. Дзяўчына ўбачыла Альберта і прамовіла расчараваным тонам:
    - А я думала, гной прывезлі.
    Забілі?.. Забівалі ў кіно, у дэтэктыўных раманах і я ш ч э
    ў Бібліі: Каін забіў Авеля, а Давід - Галіяфа. Марціну не
    хацелася ісці ў страшны цёмны склеп, але Альберт моцна
    трымаў яго за руку. У цёмных галерэях панаваў паўзмрок.
    У казематах дах быў зроблены з тоўстага паўпразрыстага
    шкла - са столі там мігцела шэрае святло. Дзе-нідзе на
    сценах цьмяна гарэлі электрычныя лямпачкі, прыкрытыя
    кардоннымі абажурамі. Я н ы асвятлялі высокія грады, як
    бы зрэзаныя пад касым вуглом. Грады пластаваліся, як пірожныя; асобныя пласты рэзка адрозніваліся адзін ад другога. У самым нізе быў пласт зямлі, перамяшаны з гноем,
    вышэй - зеленавата-жоўты пласт гною, і затым - зноў зямля, але ўжо болын цёмная, амаль чорная. На некаторых
    градах з зямлі наверсе выглядвалі чэзлыя белыя вырадкішампіньёны. Шапачкі грыбоў былі абсыпаны зямлёй. Самі
    грады былі падобныя на пюпітры, - нейкія загадкавыя
    пульты, з я к і х самі па сабе вырасталі белыя рычажкі; я н ы
    нагадвалі кнопкі на рэгістрах аргана, але выглядалі злавесна і загадкава.
    Тут забівалі людзей, тут некалі нацы білі і тапталі ботамі ягонага тату і дзядзьку Альберта. Марцін не зусім ясна
    ўяўляў сабе, хто такія былі гэтыя нацы. Ён ведаў толькі,
    што дзядзька Альберт гаворыць пра іх адно, а настаўнік у
    школе - іншае. У школе самым вялікім грэхам лічылі распусту, але яму самому мама Генрыха не здавалася такой
    жахлівай жанчынай. Жахлівым было толькі тое слова, якое
    янапрамовіла неяк. Альберт казаў, што няма нічога страшнейшага, чым нацы, а ў школе іх лічылі не такімі ўжо
    страшнымі. Па словах настаўніка, на свеце было нешта і
    страшнейшае, не такія ўжо і страшныя нацы, казаў ён, як
    страшныя рускія.
    Дзяўчына з саломінкай у роце прапусціла іх наперад, а
    з дашчанай кабінкі к а л я сцяны насустрач ім выйшаў муж186

    чына ў шэрым рабочым халаце і ў палатняным картузе. Ён
    курыў цыгарэту, і здавалася, што ягоны круглы дабрадушны твар дыміцца. Шэрыя клубы тытунёвага дыму раставалі ў паўзмроку.
    - Вы прывезлі гной? - зачасціў ён. - Вось цудоўна!
    Гной зусім прапаў - нідзе не дастанеш.
    - Не, - сказаў Альберт, - я проста зайшоў сюды на
    хвілінку з х л о п ч ы к а м . У крэпасці некалі быў канцлагер, і мы сядзелі тут разам з яго н я б о ж ч ы к а м бацькам,
    а аднаго нашага агульнага сябра нацысты замучылі тут
    да смерці.
    Чалавек у халаце адхіснуўся, цыгарэта тарганулася ў
    яго зубах. Ён глыбей насунуў на лоб картуз і ціха ўсклікнуў:
    - Моп Оіеіі!
    Альберт зазірнуў у галерэі справа і злева. Вільготныя
    змрочныя сцены з чорнымі праваламі дзвярэй, і паўсюды
    грады, грады - злавесныя пюпітры з пачварнымі белымі
    кнопкамі наверсе. Ад град узнімалася лёгкая пара. Марціну здалося, што ад кнопак і рычажкоў у зямлю ідуць нябачныя правады. А там, глыбока пад зямлёй, стаілася
    смерць і чакае, пакуль хто не націсне на адну з кнопак.
    На цвічку, забітым у сцяну, вісела некалькі шэрых халатаў, каля сцяны дзяўчына з запэцканымі рукамі перабірала грыбы, кідала іх у вялікі кош, што стаяў каля яе ног,
    а праз зашклёныя дзверы кабіны Марцін убачыў нейкую
    жанчыну, што выпісвала за сталом разлікі. Валасы ў яе
    былі накручаныя на бігудзі. Жанчына старанна выводзіла
    самапіскай словы і лічбы на вузкіх палосах паперы. На
    даху нейкі хлопчык забарабаніў палкай па шкле парнікоў.
    3 цемры калідора, як з пячоры, адазвалася гулкае рэха.
    Наверсе пранізліва закрычала адна з матуль:
    - Асцярожней! Чуеш: асцярожней!
    - Яго ўтапталі ў зямлю тут, у адным з гэтых калідораў, - сказаў Альберт, - трупа так і не знайшлі.
    Ён раптам павярнуў у адну з бакавых галерэй і пацягнуў за сабой Марціна. Хутка ён спыніўся каля ўвахода ў
    Цёмную нішу. Пюпітры з агіднымі кнопкамі, што тырчалі
    ўверх, стаялі там амаль ушчыльную адзін да аднаго.
    187

    - Запамятай, - сказаў Альберт, - тут білі твайго бацьку, тапталі яго ботамі, і мяне тут білі: запомні гэта назаўсёды!
    - Моп Біец! - сказаў чалавек у шэрым халаце.
    - Чаго ты носішся як апантаны! - зноў закрычала
    матуля наверсе.
    Альберт падаў руку чалавеку ў шэрым халаце.
    - Выбачайце за турботы, - сказаў ён і павёў Марціна да
    выхада. Каля адчыненых варот стаяла малалітражка з прычэпам - прыехаў пастаўшчык гною, якога тут, мяркуючы па
    ўсім, чакалі з нецярплівасцю. Гаспадар з радаснай усмешкай
    кінуўся да яго. Мітусліва і перашкаджаючы адзін аднаму,
    я н ы адчапілі цялежку, якая была даверху напоўнена свеж ы м гноем, што яшчэ дыміўся, і пакацілі яе да варот.
    - Нялёгка ён мне даўся, - сказаў той, што прыехаў.
    - Слухай, нам трэба быць пільнымі, нехта яўна хоча
    падставіць нам ножку ў школе верхавой язды.
    Піхаючы перад сабой прычэп, я н ы зніклі ў смярдзючым паўзмроку. Адтуль яшчэ доўга даносіліся асобныя словы: " Б ы ц ь пільнымі", " к а н к у р э н т ы " , " ш к о л а верхавой
    я з д ы " . . . Затым з форта выйшла дзяўчына з саломінкай у
    роце і зачыніла вароты.
    Марціну вельмі хацелася збегаць на дах, да клумбаў і
    да фантана, паглядзець на Рэйн. Няблага было б спусціцца
    і ў роў; там на зямлі валяюцца кавалкі бетону, а наверсе
    каля самага краю растуць старыя таполі.
    Але Альберт цягнуў яго за сабой наверх, міма варот па
    асфальтаванай дарожцы. Каля машыны на насыпе сядзела
    Больда і махала ім рукой.
    - Чаго ты носішся як апантаны! - зноў закрычала
    наверсе адна матуля.
    - Асцярожней! Глядзі, куды ідзеш! - падхапіла другая.
    - Не падыходзь блізка да краю!
    Яны моўчкі селі ў машыну. Цяпер ззаду села Больда.
    Ад яе ўсё яшчэ пахла чыста вымытай падлогай. Змяшаны
    пах вады, шчолаку і нашатыру. Яна заўсёды падлівала ў
    вядро нашатыр.
    Марцін сеў каля Альберта, глянуў на яго збоку і зноў
    спалохаўся. За гэтыя некалькі гадзін Альберт быццам па188

    старэў на шмат гадоў, зрабіўся гэтакім жа старым, як настаўнік, як сталяр. Марцін здагадваўся, што ў гэтым вінаваты нацы. Яму зрабілася сорамна за тое, што ён так невыразна ўяўляў іх сабе. Ён ведаў, што Альберт гаворыць толькі
    праўду, і быў перакананы, што нацы сапраўды вельмі кепскія людзі. Але так гаварыў адзін толькі Альберт, а супраць яго мноства людзей, я к і я лічаць, што нацысты не такія ўжо і страшныя.
    Альберт моцна сціснуў ягоную руку і сказаў:
    - Запомні гэта назаўсёды.
    - Не, не, я нізавошта не забуду, - таропка адказаў Марцін.
    Боль у руцэ там, дзе яе сціснуў Альберт, яшчэ доўга не
    праходзіў, і Марцін адчуваў, як усё гэта ўразаецца яму ў
    памяць - ц я ж к і пах, паўзмрок, гной, дзіўныя пюпітры з
    кнопкамі, правады, я к і я ідуць глыбока ў зямлю. Там забівалі людзей, і ён запомніў гэта назаўсёды, як і вячэру ў
    шынку ў Фавінкеля.
    - Б о ж а мой! - загаласіла Больда за ягонай спінай. - Не
    забірай ты ад нас хлапчанё! Я ўсё буду рабіць, што ты скаж а ш ! Сілы не пашкадую, толькі пакінь яго дома!
    - I Генрых таксама будзе ж ы ц ь у Бітэнхане? - у сваю
    чаргу нясмела запытаў Марцін.
    Ён уявіў сабе Генрыха ў Бітэнхане, без яго вечнага клопату, без дзядзькі Леа, успомніў, як Віль з усмешкай падсоўвае яму масленіцу, усё падкладваючы ў яе масла.
    - Яму можна паехаць са мной? - запытаў ён ужо болып
    настойліва. - Ці я застануся там зусім адзін?
    - Я буду з табой, - адказаў Альберт, - табе гэтага мала?
    А Генрых будзе прыязджаць да цябе ў госці, калі захоча. Я
    заўсёды магу падвезці яго на машыне, бо я кожны дзень
    буду ездзіць у горад па справах. Для вас абодвух там месца
    не хопіць. Дый маці Генрыха яго не адпусціць: ён жа дапамагае ёй па гаспадарцы.
    - Без Вільмы Генрых не паедзе, - нерашуча сказаў
    Марцін.
    Ён ужо ўявіў сабе новую школу, незнаёмых дзяцей. Ён
    ведаў толькі некалькі хлопчыкаў з вёскі - тых, з якімі ён
    гуляў у футбол.
    189

    - Як гэта "без Вільмы не паедзе"? Чаму?
    - Леа б'е яе, калі нікога няма дома. Яна баіцца з ім
    заставацца адна і плача.
    - Не, гэта немагчыма, - сказаў Альберт, - не магу ж я
    сапраўды пасяліць у маці адразу траіх дзяцей! Зразумей,
    ты ж не можаш усё жыццё ж ы ц ь разам з Генрыхам!
    Альберт пераключыў хуткасць і моўчкі аб'ехаў вакол
    евангелічнай царквы. Затым ён зноў загаварыў, загаварыў
    абыякава, як служыцель даведачнага бюро. Ён дзяліўся
    чужой прамудрасцю, нудна, без натхнення, быццам выдаваў бясплатную даведку. Тэкст даведкі аднойчы і назаўсёды зацверджаны, і ў голасе служыцеля - поўная абыякавасць.
    - Некалі табе ўсё роўна прыйдзецца з намі разлучыцца, і са мной, і з мамай, і з Генрыхам. А Бітэнхан жа не на
    краі свету! Табе там будзе лепш.
    - Мы зараз заедзем па Генрыха?
    - Не, пазней, - сказаў Альберт, спачатку трэба пазваніць тваёй маме, затым заедзем дадому, возьмем твае
    рэчы, усё, што табе неабходна на першым часе. Ды кінь
    ты румзаць! - сярдзіта дадаў ён, звяртаючыся да Больды.
    Але Больда працягвала плакаць, і Марціна палохалі яе
    слёзы. Яны паехалі далей. Запанавала маўчанне, і чуваць
    было толькі, як усхліпвае Больда.
    Пераклала Людміла ДАРАШКЕВІЧ.